79 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषाम् अक्लिष्टकर्मणाम्
वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजो ऽग्रतः
तान् उवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः
vaiśampāyana uvāca
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām
vanaṃ yiyāsatāṃ viprāstasthurbhikṣābhujo 'grataḥ
tān uvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
- 2
वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः
फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः
vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ
phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ yāsyāma duḥkhitāḥ
- 3
वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम्
परिक्लेशश्च वो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति
vanaṃ ca doṣabahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam
parikleśaśca vo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati
- 4
ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत्
किं पुनर्माम् इतो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः
brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatānyapi sādayet
kiṃ punarmām ito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ
- 5
ब्राह्मणा ऊचुः
गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुम् उद्यताः
नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिनः
brāhmaṇā ūcuḥ
gatiryā bhavatāṃ rājaṃstāṃ vayaṃ gantum udyatāḥ
nārhathāsmānparityaktuṃ bhaktānsaddharmadarśinaḥ
- 6
अनुकम्पां हि भक्तेषु दैवतान्य् अपि कुर्वते
विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु
anukampāṃ hi bhakteṣu daivatāny api kurvate
viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācārāvalambiṣu
- 7
युधिष्ठिर उवाच
ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः
सहायविपरिभ्रंशस्त्व् अयं सादयतीव माम्
yudhiṣṭhira uvāca
mamāpi paramā bhaktirbrāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ
sahāyaviparibhraṃśastv ayaṃ sādayatīva mām
- 8
आहरेयुर्हि मे ये ऽपि फलमूलमृगांस्तथा
त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः
āhareyurhi me ye 'pi phalamūlamṛgāṃstathā
ta ime śokajairduḥkhairbhrātaro me vimohitāḥ
- 9
द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च
दुःखान्वितान् इमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुम् इहोत्सहे
draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca
duḥkhānvitān imānkleśairnāhaṃ yoktum ihotsahe
- 10
ब्राह्मणा ऊचुः
अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव
स्वयम् आहृत्य वन्यानि अनुयास्यामहे वयम्
brāhmaṇā ūcuḥ
asmatpoṣaṇajā cintā mā bhūtte hṛdi pārthiva
svayam āhṛtya vanyāni anuyāsyāmahe vayam
- 11
अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिवं तव
कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने
anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śivaṃ tava
kathābhiścānukūlābhiḥ saha raṃsyāmahe vane
- 12
युधिष्ठिर उवाच
एवम् एतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह
न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशम् इवात्मनः
yudhiṣṭhira uvāca
evam etanna saṃdeho rameyaṃ brāhmaṇaiḥ saha
nyūnabhāvāttu paśyāmi pratyādeśam ivātmanaḥ
- 13
कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयम् आहृतभोजनान्
मद्भक्त्या क्लिश्यतो ऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान्
kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvānsvayam āhṛtabhojanān
madbhaktyā kliśyato 'narhāndhikpāpāndhṛtarāṣṭrajān
- 14
वैशम्पायन उवाच
इत्य् उक्त्वा स नृपः शोचन्निषसाद महीतले
तम् अध्यात्मरतिर्विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः
योगे सांख्ये च कुशलो राजानम् इदम् अब्रवीत्
vaiśampāyana uvāca
ity uktvā sa nṛpaḥ śocanniṣasāda mahītale
tam adhyātmaratirvidvāñśaunako nāma vai dvijaḥ
yoge sāṃkhye ca kuśalo rājānam idam abravīt
- 15
शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च
दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम्
śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca
divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam
- 16
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु
श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः
na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu
śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ
- 17
अष्टाङ्गां बुद्धिम् आहुर्यां सर्वाश्रेयोविघातिनीम्
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां सा राजंस्त्वय्य् अवस्थिता
aṣṭāṅgāṃ buddhim āhuryāṃ sarvāśreyovighātinīm
śrutismṛtisamāyuktāṃ sā rājaṃstvayy avasthitā
- 18
अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनस्य च
शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः
arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajanasya ca
śārīramānasairduḥkhairna sīdanti bhavadvidhāḥ
- 19
श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा
आत्मव्यवस्थानकरा गीताः श्लोका महात्मना
śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā
ātmavyavasthānakarā gītāḥ ślokā mahātmanā
- 20
मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्याम् अर्दितं जगत्
तयोर्व्याससमासाभ्यां शमोपायम् इमं शृणु
manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyām arditaṃ jagat
tayorvyāsasamāsābhyāṃ śamopāyam imaṃ śṛṇu
- 21
व्याधेर् अनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमाद् इष्टविवर्जनात्
दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः सम्प्रवर्तते
vyādher aniṣṭasaṃsparśācchramād iṣṭavivarjanāt
duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ sampravartate
- 22
तद् आशुप्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात्
आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगद्वयेन तु
tad āśupratikārācca satataṃ cāvicintanāt
ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogadvayena tu
- 23
मतिमन्तो ह्यतो वैद्याः शमं प्राग् एव कुर्वते
मानसस्य प्रियाख्यानैः सम्भोगोपनयैर्नृणाम्
matimanto hyato vaidyāḥ śamaṃ prāg eva kurvate
mānasasya priyākhyānaiḥ sambhogopanayairnṛṇām
- 24
मानसेन हि दुःखेन शरीरम् उपतप्यते
अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थम् इवोदकम्
mānasena hi duḥkhena śarīram upatapyate
ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃstham ivodakam
- 25
मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निम् इवाम्बुना
प्रशान्ते मानसे दुःखे शारीरम् उपशाम्यति
mānasaṃ śamayettasmājjñānenāgnim ivāmbunā
praśānte mānase duḥkhe śārīram upaśāmyati
- 26
मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्य् उपलभ्यते
स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगम् उपैति च
manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ity upalabhyate
snehāttu sajjate janturduḥkhayogam upaiti ca
- 27
स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च
शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते
snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca
śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehātpravartate
- 28
स्नेहात्करणरागश्च प्रजज्ञे वैषयस्तथा
अश्रेयस्काव् उभाव् एतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः
snehātkaraṇarāgaśca prajajñe vaiṣayastathā
aśreyaskāv ubhāv etau pūrvastatra guruḥ smṛtaḥ
- 29
कोटराग्निर्यथाशेषं समूलं पादपं दहेत्
धर्मार्थिनं तथाल्पो ऽपि रागदोषो विनाशयेत्
koṭarāgniryathāśeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet
dharmārthinaṃ tathālpo 'pi rāgadoṣo vināśayet
- 30
विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमात्
विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः
viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgamāt
virāgaṃ bhajate janturnirvairo niṣparigrahaḥ

