31 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
एवं वने वर्तमाना नराग्र्याः शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गाः
सरस्तद् आसाद्य वनं च पुण्यं ततः परं किम् अकुर्वन्त पार्थाः
janamejaya uvāca
evaṃ vane vartamānā narāgryāḥ śītoṣṇavātātapakarśitāṅgāḥ
sarastad āsādya vanaṃ ca puṇyaṃ tataḥ paraṃ kim akurvanta pārthāḥ
- 2
वैशम्पायन उवाच
सरस्तद् आसाद्य तु पाण्डुपुत्रा जनं समुत्सृज्य विधाय चैषाम्
वनानि रम्याण्यथ पर्वतांश्च नदीप्रदेशांश्च तदा विचेरुः
vaiśampāyana uvāca
sarastad āsādya tu pāṇḍuputrā janaṃ samutsṛjya vidhāya caiṣām
vanāni ramyāṇyatha parvatāṃśca nadīpradeśāṃśca tadā viceruḥ
- 3
तथा वने तान्वसतः प्रवीरान्स्वाध्यायवन्तश्च तपोधनाश्च
अभ्याययुर्वेदविदः पुराणास्तान्पूजयामासुर् अथो नराग्र्याः
tathā vane tānvasataḥ pravīrānsvādhyāyavantaśca tapodhanāśca
abhyāyayurvedavidaḥ purāṇāstānpūjayāmāsur atho narāgryāḥ
- 4
ततः कदाचित्कुशलः कथासु विप्रो ऽभ्यगच्छद्भुवि कौरवेयान्
स तैः समेत्याथ यदृच्छयैव वैचित्रवीर्यं नृपम् अभ्यगच्छत्
tataḥ kadācitkuśalaḥ kathāsu vipro 'bhyagacchadbhuvi kauraveyān
sa taiḥ sametyātha yadṛcchayaiva vaicitravīryaṃ nṛpam abhyagacchat
- 5
अथोपविष्टः प्रतिसत्कृतश्च वृद्धेन राज्ञा कुरुसत्तमेन
प्रचोदितः सन्कथयांबभूव धर्मानिलेन्द्रप्रभवान्यमौ च
athopaviṣṭaḥ pratisatkṛtaśca vṛddhena rājñā kurusattamena
pracoditaḥ sankathayāṃbabhūva dharmānilendraprabhavānyamau ca
- 6
कृशांश्च वातातपकर्शिताङ्गान्दुःखस्य चोग्रस्य मुखे प्रपन्नान्
तां चाप्यनाथाम् इव वीरनाथां कृष्णां परिक्लेशगुणेन युक्ताम्
kṛśāṃśca vātātapakarśitāṅgānduḥkhasya cograsya mukhe prapannān
tāṃ cāpyanāthām iva vīranāthāṃ kṛṣṇāṃ parikleśaguṇena yuktām
- 7
ततः कथां तस्य निशम्य राजा वैचित्रवीर्यः कृपयाभितप्तः
वने स्थितान्पार्थिवपुत्रपौत्राञ्श्रुत्वा तदा दुःखनदीं प्रपन्नान्
tataḥ kathāṃ tasya niśamya rājā vaicitravīryaḥ kṛpayābhitaptaḥ
vane sthitānpārthivaputrapautrāñśrutvā tadā duḥkhanadīṃ prapannān
- 8
प्रोवाच दैन्याभिहतान्तरात्मा निःश्वासबाष्पोपहतः स पार्थान्
वाचं कथंचित्स्थिरताम् उपेत्य तत्सर्वम् आत्मप्रभवं विचिन्त्य
provāca dainyābhihatāntarātmā niḥśvāsabāṣpopahataḥ sa pārthān
vācaṃ kathaṃcitsthiratām upetya tatsarvam ātmaprabhavaṃ vicintya
- 9
कथं नु सत्यः शुचिर् आर्यवृत्तो ज्येष्ठः सुतानां मम धर्मराजः
अजातशत्रुः पृथिवीतलस्थः शेते पुरा राङ्कवकूटशायी
kathaṃ nu satyaḥ śucir āryavṛtto jyeṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ
ajātaśatruḥ pṛthivītalasthaḥ śete purā rāṅkavakūṭaśāyī
- 10
प्रबोध्यते मागधसूतपूगैर्नित्यं स्तुवद्भिः स्वयम् इन्द्रकल्पः
पतत्रिसंघैः स जघन्यरात्रे प्रबोध्यते नूनम् इडातलस्थः
prabodhyate māgadhasūtapūgairnityaṃ stuvadbhiḥ svayam indrakalpaḥ
patatrisaṃghaiḥ sa jaghanyarātre prabodhyate nūnam iḍātalasthaḥ
- 11
कथं नु वातातपकर्शिताङ्गो वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः
शेते पृथिव्याम् अतथोचिताङ्गः कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः
kathaṃ nu vātātapakarśitāṅgo vṛkodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ
śete pṛthivyām atathocitāṅgaḥ kṛṣṇāsamakṣaṃ vasudhātalasthaḥ
- 12
तथार्जुनः सुकुमारो मनस्वी वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः
विदूयमानैर् इव सर्वगात्रैर्ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात्
tathārjunaḥ sukumāro manasvī vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ
vidūyamānair iva sarvagātrairdhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt
- 13
यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान्
विनिःश्वसन्सर्प इवोग्रतेजा ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात्
yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktān
viniḥśvasansarpa ivogratejā dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt
- 14
तथा यमौ चाप्यसुखौ सुखार्हौ समृद्धरूपावमरौ दिवीव
प्रजागरस्थौ ध्रुवम् अप्रशान्तौ धर्मेण सत्येन च वार्यमाणौ
tathā yamau cāpyasukhau sukhārhau samṛddharūpāvamarau divīva
prajāgarasthau dhruvam apraśāntau dharmeṇa satyena ca vāryamāṇau
- 15
समीरणेनापि समो बलेन समीरणस्यैव सुतो बलीयान्
स धर्मपाशेन सितोग्रतेजा ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्यमर्षम्
samīraṇenāpi samo balena samīraṇasyaiva suto balīyān
sa dharmapāśena sitogratejā dhruvaṃ viniḥśvasya sahatyamarṣam
- 16
स चापि भूमौ परिवर्तमानो वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः
सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः कालं प्रतीक्षत्यधिको रणे ऽन्यैः
sa cāpi bhūmau parivartamāno vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ
satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ kālaṃ pratīkṣatyadhiko raṇe 'nyaiḥ
- 17
अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या दुःशासनो यत्परुषाण्यवोचत्
तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं दहन्ति मर्माग्निर् इवेन्धनानि
ajātaśatrau tu jite nikṛtyā duḥśāsano yatparuṣāṇyavocat
tāni praviṣṭāni vṛkodarāṅgaṃ dahanti marmāgnir ivendhanāni
- 18
न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो धनंजयश्चाप्यनुवर्तते तम्
अरण्यवासेन विवर्धते तु भीमस्य कोपो ऽग्निर् इवानिलेन
na pāpakaṃ dhyāsyati dharmaputro dhanaṃjayaścāpyanuvartate tam
araṇyavāsena vivardhate tu bhīmasya kopo 'gnir ivānilena
- 19
स तेन कोपेन विदीर्यमाणः करं करेणाभिनिपीड्य वीरः
विनिःश्वसत्युष्णम् अतीव घोरं दहन्न् इवेमान्मम पुत्रपौत्रान्
sa tena kopena vidīryamāṇaḥ karaṃ kareṇābhinipīḍya vīraḥ
viniḥśvasatyuṣṇam atīva ghoraṃ dahann ivemānmama putrapautrān
- 20
गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश्च संरम्भिणावन्तककालकल्पौ
न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां शरान्किरन्तावशनिप्रकाशान्
gāṇḍīvadhanvā ca vṛkodaraśca saṃrambhiṇāvantakakālakalpau
na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ śarānkirantāvaśaniprakāśān
- 21
दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो दुःशासनश्चापि सुमन्दचेताः
मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं वृकोदरं चैव धनंजयं च
duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro duḥśāsanaścāpi sumandacetāḥ
madhu prapaśyanti na tu prapātaṃ vṛkodaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca
- 22
शुभाशुभं पुरुषः कर्म कृत्वा प्रतीक्षते तस्य फलं स्म कर्ता
स तेन युज्यत्यवशः फलेन मोक्षः कथं स्यात्पुरुषस्य तस्मात्
śubhāśubhaṃ puruṣaḥ karma kṛtvā pratīkṣate tasya phalaṃ sma kartā
sa tena yujyatyavaśaḥ phalena mokṣaḥ kathaṃ syātpuruṣasya tasmāt
- 23
क्षेत्रे सुकृष्टे ह्युपिते च बीजे देवे च वर्षत्यृतुकालयुक्तम्
न स्यात्फलं तस्य कुतः प्रसिद्धिर् अन्यत्र दैवाद् इति चिन्तयामि
kṣetre sukṛṣṭe hyupite ca bīje deve ca varṣatyṛtukālayuktam
na syātphalaṃ tasya kutaḥ prasiddhir anyatra daivād iti cintayāmi
- 24
कृतं मताक्षेण यथा न साधु साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन
मया च दुष्पुत्रवशानुगेन यथा कुरूणाम् अयम् अन्तकालः
kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu sādhupravṛttena ca pāṇḍavena
mayā ca duṣputravaśānugena yathā kurūṇām ayam antakālaḥ
- 25
ध्रुवं प्रवास्यत्यसमीरितो ऽपि ध्रुवं प्रजास्यत्युत गर्भिणी या
ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाशस्तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः
dhruvaṃ pravāsyatyasamīrito 'pi dhruvaṃ prajāsyatyuta garbhiṇī yā
dhruvaṃ dinādau rajanīpraṇāśastathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ
- 26
क्रियेत कस्मान्न परे च कुर्युर्वित्तं न दद्युः पुरुषाः कथंचित्
प्राप्यार्थकालं च भवेद् अनर्थः कथं नु तत्स्याद् इति तत्कुतः स्यात्
kriyeta kasmānna pare ca kuryurvittaṃ na dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃcit
prāpyārthakālaṃ ca bhaved anarthaḥ kathaṃ nu tatsyād iti tatkutaḥ syāt
- 27
कथं न भिद्येत न च स्रवेत न च प्रसिच्येद् इति रक्षितव्यम्
अरक्ष्यमाणः शतधा विशीर्येद्ध्रुवं न नाशो ऽस्ति कृतस्य लोके
kathaṃ na bhidyeta na ca sraveta na ca prasicyed iti rakṣitavyam
arakṣyamāṇaḥ śatadhā viśīryeddhruvaṃ na nāśo 'sti kṛtasya loke
- 28
गतो ह्यरण्याद् अपि शक्रलोकं धनंजयः पश्यत वीर्यम् अस्य
अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि ज्ञात्वा पुनर्लोकम् इमं प्रपन्नः
gato hyaraṇyād api śakralokaṃ dhanaṃjayaḥ paśyata vīryam asya
astrāṇi divyāni caturvidhāni jñātvā punarlokam imaṃ prapannaḥ
- 29
स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव को मानुषः पुनर् आगन्तुम् इच्छेत्
अन्यत्र कालोपहतान् अनेकान्समीक्षमाणस्तु कुरून्मुमूर्षून्
svargaṃ hi gatvā saśarīra eva ko mānuṣaḥ punar āgantum icchet
anyatra kālopahatān anekānsamīkṣamāṇastu kurūnmumūrṣūn
- 30
धनुर्ग्राहश्चार्जुनः सव्यसाची धनुश्च तद्गाण्डिवं लोकसारम्
अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य त्रयस्य तेजः प्रसहेत को नु
dhanurgrāhaścārjunaḥ savyasācī dhanuśca tadgāṇḍivaṃ lokasāram
astrāṇi divyāni ca tāni tasya trayasya tejaḥ prasaheta ko nu

