33 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
युधिष्ठिरस्तम् आसाद्य सर्पभोगाभिवेष्टितम्
दयितं भ्रातरं वीरम् इदं वचनम् अब्रवीत्
vaiśampāyana uvāca
yudhiṣṭhirastam āsādya sarpabhogābhiveṣṭitam
dayitaṃ bhrātaraṃ vīram idaṃ vacanam abravīt
- 2
कुन्तीमातः कथम् इमाम् आपदं त्वम् अवाप्तवान्
कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः
kuntīmātaḥ katham imām āpadaṃ tvam avāptavān
kaścāyaṃ parvatābhogapratimaḥ pannagottamaḥ
- 3
स धर्मराजम् आलक्ष्य भ्राता भ्रातरम् अग्रजम्
कथयामास तत्सर्वं ग्रहणादि विचेष्टितम्
sa dharmarājam ālakṣya bhrātā bhrātaram agrajam
kathayāmāsa tatsarvaṃ grahaṇādi viceṣṭitam
- 4
युधिष्ठिर उवाच
देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि
सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः
yudhiṣṭhira uvāca
devo vā yadi vā daitya urago vā bhavānyadi
satyaṃ sarpa vaco brūhi pṛcchati tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ
- 5
किम् आहृत्य विदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगम
किम् आहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवान् इमम्
kim āhṛtya viditvā vā prītiste syādbhujaṃgama
kim āhāraṃ prayacchāmi kathaṃ muñcedbhavān imam
- 6
सर्प उवाच
नहुषो नाम राजाहम् आसं पूर्वस्तवानघ
प्रथितः पञ्चमः सोमाद् आयोः पुत्रो नराधिप
sarpa uvāca
nahuṣo nāma rājāham āsaṃ pūrvastavānagha
prathitaḥ pañcamaḥ somād āyoḥ putro narādhipa
- 7
क्रतुभिस्तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन च
त्रैलोक्यैश्वर्यम् अव्यग्रं प्राप्तो विक्रमणेन च
kratubhistapasā caiva svādhyāyena damena ca
trailokyaiśvaryam avyagraṃ prāpto vikramaṇena ca
- 8
तद् ऐश्वर्यं समासाद्य दर्पो माम् अगमत्तदा
सहस्रं हि द्विजातीनाम् उवाह शिबिकां मम
tad aiśvaryaṃ samāsādya darpo mām agamattadā
sahasraṃ hi dvijātīnām uvāha śibikāṃ mama
- 9
ऐश्वर्यमदमत्तो ऽहम् अवमन्य ततो द्विजान्
इमाम् अगस्त्येन दशाम् आनीतः पृथिवीपते
aiśvaryamadamatto 'ham avamanya tato dvijān
imām agastyena daśām ānītaḥ pṛthivīpate
- 10
न तु माम् अजहात्प्रज्ञा यावद् अद्येति पाण्डव
तस्यैवानुग्रहाद्राजन्न् अगस्त्यस्य महात्मनः
na tu mām ajahātprajñā yāvad adyeti pāṇḍava
tasyaivānugrahādrājann agastyasya mahātmanaḥ
- 11
षष्ठे काले ममाहारः प्राप्तो ऽयम् अनुजस्तव
नाहम् एनं विमोक्ष्यामि न चान्यम् अभिकामये
ṣaṣṭhe kāle mamāhāraḥ prāpto 'yam anujastava
nāham enaṃ vimokṣyāmi na cānyam abhikāmaye
- 12
प्रश्नान् उच्चारितांस्तु त्वं व्याहरिष्यसि चेन्मम
अथ पश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम्
praśnān uccāritāṃstu tvaṃ vyāhariṣyasi cenmama
atha paścādvimokṣyāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram
- 13
युधिष्ठिर उवाच
ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः
अपि चेच्छक्नुयां प्रीतिम् आहर्तुं ते भुजंगम
yudhiṣṭhira uvāca
brūhi sarpa yathākāmaṃ prativakṣyāmi te vacaḥ
api cecchaknuyāṃ prītim āhartuṃ te bhujaṃgama
- 14
वेद्यं यद्ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम्
सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः
vedyaṃ yadbrāhmaṇeneha tadbhavānvetti kevalam
sarparāja tataḥ śrutvā prativakṣyāmi te vacaḥ
- 15
सर्प उवाच
ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किं च युधिष्ठिर
ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैर् अनुमिमीमहे
sarpa uvāca
brāhmaṇaḥ ko bhavedrājanvedyaṃ kiṃ ca yudhiṣṭhira
bravīhyatimatiṃ tvāṃ hi vākyair anumimīmahe
- 16
युधिष्ठिर उवाच
सत्यं दानं क्षमा शीलम् आनृशंस्यं दमो घृणा
दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृतः
yudhiṣṭhira uvāca
satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlam ānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā
dṛśyante yatra nāgendra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ
- 17
वेद्यं सर्प परं ब्रह्म निर्दुःखम् असुखं च यत्
यत्र गत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितम्
vedyaṃ sarpa paraṃ brahma nirduḥkham asukhaṃ ca yat
yatra gatvā na śocanti bhavataḥ kiṃ vivakṣitam
- 18
सर्प उवाच
चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव ह
शूद्रेष्वपि च सत्यं च दानम् अक्रोध एव च
आनृशंस्यम् अहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर
sarpa uvāca
cāturvarṇyaṃ pramāṇaṃ ca satyaṃ ca brahma caiva ha
śūdreṣvapi ca satyaṃ ca dānam akrodha eva ca
ānṛśaṃsyam ahiṃsā ca ghṛṇā caiva yudhiṣṭhira
- 19
वेद्यं यच्चात्थ निर्दुःखम् असुखं च नराधिप
ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तद् अस्तीति लक्षये
vedyaṃ yaccāttha nirduḥkham asukhaṃ ca narādhipa
tābhyāṃ hīnaṃ padaṃ cānyanna tad astīti lakṣaye
- 20
युधिष्ठिर उवाच
शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः
yudhiṣṭhira uvāca
śūdre caitadbhavellakṣyaṃ dvije tacca na vidyate
na vai śūdro bhavecchūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ
- 21
यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः
यत्रैतन्न भवेत्सर्प तं शूद्रम् इति निर्दिशेत्
yatraitallakṣyate sarpa vṛttaṃ sa brāhmaṇaḥ smṛtaḥ
yatraitanna bhavetsarpa taṃ śūdram iti nirdiśet
- 22
यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यत इति ह
ताभ्यां हीनम् अतीत्यात्र पदं नास्तीति चेद् अपि
yatpunarbhavatā proktaṃ na vedyaṃ vidyata iti ha
tābhyāṃ hīnam atītyātra padaṃ nāstīti ced api
- 23
एवम् एतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं न विद्यते
यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता
evam etanmataṃ sarpa tābhyāṃ hīnaṃ na vidyate
yathā śītoṣṇayormadhye bhavennoṣṇaṃ na śītatā
- 24
एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनम् अस्ति पदं क्वचित्
एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान्
evaṃ vai sukhaduḥkhābhyāṃ hīnam asti padaṃ kvacit
eṣā mama matiḥ sarpa yathā vā manyate bhavān
- 25
सर्प उवाच
यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः
व्यर्था जातिस्तदायुष्मन्कृतिर्यावन्न दृश्यते
sarpa uvāca
yadi te vṛttato rājanbrāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥ
vyarthā jātistadāyuṣmankṛtiryāvanna dṛśyate
- 26
युधिष्ठिर उवाच
जातिर् अत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते
संकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः
yudhiṣṭhira uvāca
jātir atra mahāsarpa manuṣyatve mahāmate
saṃkarātsarvavarṇānāṃ duṣparīkṣyeti me matiḥ
- 27
सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराः
वाङ्मैथुनम् अथो जन्म मरणं च समं नृणाम्
sarve sarvāsvapatyāni janayanti yadā narāḥ
vāṅmaithunam atho janma maraṇaṃ ca samaṃ nṛṇām
- 28
इदम् आर्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि
तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः
idam ārṣaṃ pramāṇaṃ ca ye yajāmaha ityapi
tasmācchīlaṃ pradhāneṣṭaṃ vidurye tattvadarśinaḥ
- 29
प्राङ्नाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते
तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते
prāṅnābhivardhanātpuṃso jātakarma vidhīyate
tatrāsya mātā sāvitrī pitā tvācārya ucyate
- 30
वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदे न जायते
अस्मिन्न् एवं मतिद्वैधे मनुः स्वायम्भुवो ऽब्रवीत्
vṛttyā śūdrasamo hyeṣa yāvadvede na jāyate
asminn evaṃ matidvaidhe manuḥ svāyambhuvo 'bravīt

