40 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
पुलस्त्यस्य तु यः क्रोधाद् अर्धदेहो ऽभवन्मुनिः
विश्रवा नाम सक्रोधः स वैश्रवणम् ऐक्षत
mārkaṇḍeya uvāca
pulastyasya tu yaḥ krodhād ardhadeho 'bhavanmuniḥ
viśravā nāma sakrodhaḥ sa vaiśravaṇam aikṣata
- 2
बुबुधे तं तु सक्रोधं पितरं राक्षसेश्वरः
कुबेरस्तत्प्रसादार्थं यतते स्म सदा नृप
bubudhe taṃ tu sakrodhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ
kuberastatprasādārthaṃ yatate sma sadā nṛpa
- 3
स राजराजो लङ्कायां निवसन्नरवाहनः
राक्षसीः प्रददौ तिस्रः पितुर्वै परिचारिकाः
sa rājarājo laṅkāyāṃ nivasannaravāhanaḥ
rākṣasīḥ pradadau tisraḥ piturvai paricārikāḥ
- 4
तास्तदा तं महात्मानं संतोषयितुम् उद्यताः
ऋषिं भरतशार्दूल नृत्तगीतविशारदाः
tāstadā taṃ mahātmānaṃ saṃtoṣayitum udyatāḥ
ṛṣiṃ bharataśārdūla nṛttagītaviśāradāḥ
- 5
पुष्पोत्कटा च राका च मालिनी च विशां पते
अन्योन्यस्पर्धया राजञ्श्रेयस्कामाः सुमध्यमाः
puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāṃ pate
anyonyaspardhayā rājañśreyaskāmāḥ sumadhyamāḥ
- 6
तासां स भगवांस्तुष्टो महात्मा प्रददौ वरान्
लोकपालोपमान्पुत्रान् एकैकस्या यथेप्सितान्
tāsāṃ sa bhagavāṃstuṣṭo mahātmā pradadau varān
lokapālopamānputrān ekaikasyā yathepsitān
- 7
पुष्पोत्कटायां जज्ञाते द्वौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ
कुम्भकर्णदशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि
puṣpotkaṭāyāṃ jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau
kumbhakarṇadaśagrīvau balenāpratimau bhuvi
- 8
मालिनी जनयामास पुत्रम् एकं विभीषणम्
राकायां मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा
mālinī janayāmāsa putram ekaṃ vibhīṣaṇam
rākāyāṃ mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā
- 9
विभीषणस्तु रूपेण सर्वेभ्यो ऽभ्यधिको ऽभवत्
स बभूव महाभागो धर्मगोप्ता क्रियारतिः
vibhīṣaṇastu rūpeṇa sarvebhyo 'bhyadhiko 'bhavat
sa babhūva mahābhāgo dharmagoptā kriyāratiḥ
- 10
दशग्रीवस्तु सर्वेषां ज्येष्ठो राक्षसपुंगवः
महोत्साहो महावीर्यो महासत्त्वपराक्रमः
daśagrīvastu sarveṣāṃ jyeṣṭho rākṣasapuṃgavaḥ
mahotsāho mahāvīryo mahāsattvaparākramaḥ
- 11
कुम्भकर्णो बलेनासीत्सर्वेभ्यो ऽभ्यधिकस्तदा
मायावी रणशौण्डश्च रौद्रश्च रजनीचरः
kumbhakarṇo balenāsītsarvebhyo 'bhyadhikastadā
māyāvī raṇaśauṇḍaśca raudraśca rajanīcaraḥ
- 12
खरो धनुषि विक्रान्तो ब्रह्मद्विट्पिशिताशनः
सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्रा शूर्पणखा तथा
kharo dhanuṣi vikrānto brahmadviṭpiśitāśanaḥ
siddhavighnakarī cāpi raudrā śūrpaṇakhā tathā
- 13
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः
ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादनपर्वते
sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ
ūṣuḥ pitrā saha ratā gandhamādanaparvate
- 14
ततो वैश्रवणं तत्र ददृशुर्नरवाहनम्
पित्रा सार्धं समासीनम् ऋद्ध्या परमया युतम्
tato vaiśravaṇaṃ tatra dadṛśurnaravāhanam
pitrā sārdhaṃ samāsīnam ṛddhyā paramayā yutam
- 15
जातस्पर्धास्ततस्ते तु तपसे धृतनिश्चयाः
ब्रह्माणं तोषयामासुर्घोरेण तपसा तदा
jātaspardhāstataste tu tapase dhṛtaniścayāḥ
brahmāṇaṃ toṣayāmāsurghoreṇa tapasā tadā
- 16
अतिष्ठद् एकपादेन सहस्रं परिवत्सरान्
वायुभक्षो दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः
atiṣṭhad ekapādena sahasraṃ parivatsarān
vāyubhakṣo daśagrīvaḥ pañcāgniḥ susamāhitaḥ
- 17
अधःशायी कुम्भकर्णो यताहारो यतव्रतः
विभीषणः शीर्णपर्णम् एकम् अभ्यवहारयत्
adhaḥśāyī kumbhakarṇo yatāhāro yatavrataḥ
vibhīṣaṇaḥ śīrṇaparṇam ekam abhyavahārayat
- 18
उपवासरतिर्धीमान्सदा जप्यपरायणः
तम् एव कालम् आतिष्ठत्तीव्रं तप उदारधीः
upavāsaratirdhīmānsadā japyaparāyaṇaḥ
tam eva kālam ātiṣṭhattīvraṃ tapa udāradhīḥ
- 19
खरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः
परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर्हृष्टमानसौ
kharaḥ śūrpaṇakhā caiva teṣāṃ vai tapyatāṃ tapaḥ
paricaryāṃ ca rakṣāṃ ca cakraturhṛṣṭamānasau
- 20
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्छित्त्वा दशाननः
जुहोत्यग्नौ दुराधर्षस्तेनातुष्यज्जगत्प्रभुः
pūrṇe varṣasahasre tu śiraśchittvā daśānanaḥ
juhotyagnau durādharṣastenātuṣyajjagatprabhuḥ
- 21
ततो ब्रह्मा स्वयं गत्वा तपसस्तान्न्यवारयत्
प्रलोभ्य वरदानेन सर्वान् एव पृथक्पृथक्
tato brahmā svayaṃ gatvā tapasastānnyavārayat
pralobhya varadānena sarvān eva pṛthakpṛthak
- 22
ब्रह्मोवाच
प्रीतो ऽस्मि वो निवर्तध्वं वरान्वृणुत पुत्रकाः
यद्यद् इष्टम् ऋते त्वेकम् अमरत्वं तथास्तु तत्
brahmovāca
prīto 'smi vo nivartadhvaṃ varānvṛṇuta putrakāḥ
yadyad iṣṭam ṛte tvekam amaratvaṃ tathāstu tat
- 23
यद्यद् अग्नौ हुतं सर्वं शिरस्ते महद् ईप्सया
तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सितम्
yadyad agnau hutaṃ sarvaṃ śiraste mahad īpsayā
tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsitam
- 24
वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस्तथा
भविष्यसि रणे ऽरीणां विजेतासि न संशयः
vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharastathā
bhaviṣyasi raṇe 'rīṇāṃ vijetāsi na saṃśayaḥ
- 25
रावण उवाच
गन्धर्वदेवासुरतो यक्षराक्षसतस्तथा
सर्पकिंनरभूतेभ्यो न मे भूयात्पराभवः
rāvaṇa uvāca
gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatastathā
sarpakiṃnarabhūtebhyo na me bhūyātparābhavaḥ
- 26
ब्रह्मोवाच
य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्यो ऽस्ति भयं तव
ऋते मनुष्याद्भद्रं ते तथा तद्विहितं मया
brahmovāca
ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyo 'sti bhayaṃ tava
ṛte manuṣyādbhadraṃ te tathā tadvihitaṃ mayā
- 27
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्तो दशग्रीवस्तुष्टः समभवत्तदा
अवमेने हि दुर्बुद्धिर्मनुष्यान्पुरुषादकः
mārkaṇḍeya uvāca
evam ukto daśagrīvastuṣṭaḥ samabhavattadā
avamene hi durbuddhirmanuṣyānpuruṣādakaḥ
- 28
कुम्भकर्णम् अथोवाच तथैव प्रपितामहः
स वव्रे महतीं निद्रां तमसा ग्रस्तचेतनः
kumbhakarṇam athovāca tathaiva prapitāmahaḥ
sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā grastacetanaḥ
- 29
तथा भविष्यतीत्युक्त्वा विभीषणम् उवाच ह
वरं वृणीष्व पुत्र त्वं प्रीतो ऽस्मीति पुनः पुनः
tathā bhaviṣyatītyuktvā vibhīṣaṇam uvāca ha
varaṃ vṛṇīṣva putra tvaṃ prīto 'smīti punaḥ punaḥ
- 30
विभीषण उवाच
परमापद्गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर्भवेत्
अशिक्षितं च भगवन्ब्रह्मास्त्रं प्रतिभातु मे
vibhīṣaṇa uvāca
paramāpadgatasyāpi nādharme me matirbhavet
aśikṣitaṃ ca bhagavanbrahmāstraṃ pratibhātu me

