31 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
गुरुभिर्नियमैर्युक्तो भरतो नाम पावकः
अग्निः पुष्टिमतिर्नाम तुष्टः पुष्टिं प्रयच्छति
भरत्येष प्रजाः सर्वास्ततो भरत उच्यते
mārkaṇḍeya uvāca
gurubhirniyamairyukto bharato nāma pāvakaḥ
agniḥ puṣṭimatirnāma tuṣṭaḥ puṣṭiṃ prayacchati
bharatyeṣa prajāḥ sarvāstato bharata ucyate
- 2
अग्निर्यस्तु शिवो नाम शक्तिपूजापरश्च सः
दुःखार्तानां स सर्वेषां शिवकृत्सततं शिवः
agniryastu śivo nāma śaktipūjāparaśca saḥ
duḥkhārtānāṃ sa sarveṣāṃ śivakṛtsatataṃ śivaḥ
- 3
तपसस्तु फलं दृष्ट्वा सम्प्रवृद्धं तपो महत्
उद्धर्तुकामो मतिमान्पुत्रो जज्ञे पुरंदरः
tapasastu phalaṃ dṛṣṭvā sampravṛddhaṃ tapo mahat
uddhartukāmo matimānputro jajñe puraṃdaraḥ
- 4
ऊष्मा चैवोष्मणो जज्ञे सो ऽग्निर्भूतेषु लक्ष्यते
अग्निश्चापि मनुर्नाम प्राजापत्यम् अकारयत्
ūṣmā caivoṣmaṇo jajñe so 'gnirbhūteṣu lakṣyate
agniścāpi manurnāma prājāpatyam akārayat
- 5
शम्भुम् अग्निम् अथ प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः
आवसथ्यं द्विजाः प्राहुर्दीप्तम् अग्निं महाप्रभम्
śambhum agnim atha prāhurbrāhmaṇā vedapāragāḥ
āvasathyaṃ dvijāḥ prāhurdīptam agniṃ mahāprabham
- 6
ऊर्जस्करान्हव्यवाहान्सुवर्णसदृशप्रभान्
अग्निस्तपो ह्यजनयत्पञ्च यज्ञसुतान् इह
ūrjaskarānhavyavāhānsuvarṇasadṛśaprabhān
agnistapo hyajanayatpañca yajñasutān iha
- 7
प्रशान्ते ऽग्निर्महाभाग परिश्रान्तो गवांपतिः
असुराञ्जनयन्घोरान्मर्त्यांश्चैव पृथग्विधान्
praśānte 'gnirmahābhāga pariśrānto gavāṃpatiḥ
asurāñjanayanghorānmartyāṃścaiva pṛthagvidhān
- 8
तपसश्च मनुं पुत्रं भानुं चाप्यङ्गिरासृजत्
बृहद्भानुं तु तं प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः
tapasaśca manuṃ putraṃ bhānuṃ cāpyaṅgirāsṛjat
bṛhadbhānuṃ tu taṃ prāhurbrāhmaṇā vedapāragāḥ
- 9
भानोर्भार्या सुप्रजा तु बृहद्भासा तु सोमजा
असृजेतां तु षट्पुत्राञ्शृणु तासां प्रजाविधिम्
bhānorbhāryā suprajā tu bṛhadbhāsā tu somajā
asṛjetāṃ tu ṣaṭputrāñśṛṇu tāsāṃ prajāvidhim
- 10
दुर्बलानां तु भूतानां तनुं यः सम्प्रयच्छति
तम् अग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुतः सुतम्
durbalānāṃ tu bhūtānāṃ tanuṃ yaḥ samprayacchati
tam agniṃ baladaṃ prāhuḥ prathamaṃ bhānutaḥ sutam
- 11
यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर्भवति दारुणः
अग्निः स मन्युमान्नाम द्वितीयो भानुतः सुतः
yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyurbhavati dāruṇaḥ
agniḥ sa manyumānnāma dvitīyo bhānutaḥ sutaḥ
- 12
दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविर् उच्यते
विष्णुर्नामेह यो ऽग्निस्तु धृतिमान्नाम सो ऽङ्गिराः
darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havir ucyate
viṣṇurnāmeha yo 'gnistu dhṛtimānnāma so 'ṅgirāḥ
- 13
इन्द्रेण सहितं यस्य हविर् आग्रयणं स्मृतम्
अग्निर् आग्रयणो नाम भानोर् एवान्वयस्तु सः
indreṇa sahitaṃ yasya havir āgrayaṇaṃ smṛtam
agnir āgrayaṇo nāma bhānor evānvayastu saḥ
- 14
चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहः
चतुर्भिः सहितः पुत्रैर्भानोर् एवान्वयस्तु सः
cāturmāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yo niragrahaḥ
caturbhiḥ sahitaḥ putrairbhānor evānvayastu saḥ
- 15
निशां त्वजनयत्कन्याम् अग्नीषोमावुभौ तथा
मनोर् एवाभवद्भार्या सुषुवे पञ्च पावकान्
niśāṃ tvajanayatkanyām agnīṣomāvubhau tathā
manor evābhavadbhāryā suṣuve pañca pāvakān
- 16
पूज्यते हविषाग्र्येण चातुर्मास्येषु पावकः
पर्जन्यसहितः श्रीमान् अग्निर्वैश्वानरस्तु सः
pūjyate haviṣāgryeṇa cāturmāsyeṣu pāvakaḥ
parjanyasahitaḥ śrīmān agnirvaiśvānarastu saḥ
- 17
अस्य लोकस्य सर्वस्य यः पतिः परिपठ्यते
सो ऽग्निर्विश्वपतिर्नाम द्वितीयो वै मनोः सुतः
ततः स्विष्टं भवेद् आज्यं स्विष्टकृत्परमः स्मृतः
asya lokasya sarvasya yaḥ patiḥ paripaṭhyate
so 'gnirviśvapatirnāma dvitīyo vai manoḥ sutaḥ
tataḥ sviṣṭaṃ bhaved ājyaṃ sviṣṭakṛtparamaḥ smṛtaḥ
- 18
कन्या सा रोहिणी नाम हिरण्यकशिपोः सुता
कर्मणासौ बभौ भार्या स वह्निः स प्रजापतिः
kanyā sā rohiṇī nāma hiraṇyakaśipoḥ sutā
karmaṇāsau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ
- 19
प्राणम् आश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम्
तस्य संनिहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः
prāṇam āśritya yo dehaṃ pravartayati dehinām
tasya saṃnihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ
- 20
शुक्लकृष्णगतिर्देवो यो बिभर्ति हुताशनम्
अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस्तु सः
śuklakṛṣṇagatirdevo yo bibharti hutāśanam
akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā krodhāśritastu saḥ
- 21
कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर्यतयः सदा
अग्निः स कपिलो नाम सांख्ययोगप्रवर्तकः
kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhuryatayaḥ sadā
agniḥ sa kapilo nāma sāṃkhyayogapravartakaḥ
- 22
अग्निर्यच्छति भूतानि येन भूतानि नित्यदा
कर्मस्विह विचित्रेषु सो ऽग्रणीर्वह्निर् उच्यते
agniryacchati bhūtāni yena bhūtāni nityadā
karmasviha vicitreṣu so 'graṇīrvahnir ucyate
- 23
इमान् अन्यान्समसृजत्पावकान्प्रथितान्भुवि
अग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थम् उल्बणान्
imān anyānsamasṛjatpāvakānprathitānbhuvi
agnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārtham ulbaṇān
- 24
संस्पृशेयुर्यदान्योन्यं कथंचिद्वायुनाग्नयः
इष्टिर् अष्टाकपालेन कार्या वै शुचये ऽग्नये
saṃspṛśeyuryadānyonyaṃ kathaṃcidvāyunāgnayaḥ
iṣṭir aṣṭākapālena kāryā vai śucaye 'gnaye
- 25
दक्षिणाग्निर्यदा द्वाभ्यां संसृजेत तदा किल
इष्टिर् अष्टाकपालेन कार्या वै वीतये ऽग्नये
dakṣiṇāgniryadā dvābhyāṃ saṃsṛjeta tadā kila
iṣṭir aṣṭākapālena kāryā vai vītaye 'gnaye
- 26
यद्यग्नयो हि स्पृश्येयुर्निवेशस्था दवाग्निना
इष्टिर् अष्टाकपालेन कार्या तु शुचये ऽग्नये
yadyagnayo hi spṛśyeyurniveśasthā davāgninā
iṣṭir aṣṭākapālena kāryā tu śucaye 'gnaye
- 27
अग्निं रजस्वला चेत्स्त्री संस्पृशेद् अग्निहोत्रिकम्
इष्टिर् अष्टाकपालेन कार्या दस्युमते ऽग्नये
agniṃ rajasvalā cetstrī saṃspṛśed agnihotrikam
iṣṭir aṣṭākapālena kāryā dasyumate 'gnaye
- 28
मृतः श्रूयेत यो जीवन्परेयुः पशवो यथा
इष्टिर् अष्टाकपालेन कर्तव्याभिमते ऽग्नये
mṛtaḥ śrūyeta yo jīvanpareyuḥ paśavo yathā
iṣṭir aṣṭākapālena kartavyābhimate 'gnaye
- 29
आर्तो न जुहुयाद् अग्निं त्रिरात्रं यस्तु ब्राह्मणः
इष्टिर् अष्टाकपालेन कार्या स्याद् उत्तराग्नये
ārto na juhuyād agniṃ trirātraṃ yastu brāhmaṇaḥ
iṣṭir aṣṭākapālena kāryā syād uttarāgnaye
- 30
दर्शं च पौर्णमासं च यस्य तिष्ठेत्प्रतिष्ठितम्
इष्टिर् अष्टाकपालेन कार्या पथिकृते ऽग्नये
darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca yasya tiṣṭhetpratiṣṭhitam
iṣṭir aṣṭākapālena kāryā pathikṛte 'gnaye

