20 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्तस्तु विप्रेण धर्मव्याधो युधिष्ठिर
प्रत्युवाच यथा विप्रं तच्छृणुष्व नराधिप
mārkaṇḍeya uvāca
evam uktastu vipreṇa dharmavyādho yudhiṣṭhira
pratyuvāca yathā vipraṃ tacchṛṇuṣva narādhipa
- 2
व्याध उवाच
विज्ञानार्थं मनुष्याणां मनः पूर्वं प्रवर्तते
तत्प्राप्य कामं भजते क्रोधं च द्विजसत्तम
vyādha uvāca
vijñānārthaṃ manuṣyāṇāṃ manaḥ pūrvaṃ pravartate
tatprāpya kāmaṃ bhajate krodhaṃ ca dvijasattama
- 3
ततस्तदर्थं यतते कर्म चारभते महत्
इष्टानां रूपगन्धानाम् अभ्यासं च निषेवते
tatastadarthaṃ yatate karma cārabhate mahat
iṣṭānāṃ rūpagandhānām abhyāsaṃ ca niṣevate
- 4
ततो रागः प्रभवति द्वेषश्च तदनन्तरम्
ततो लोभः प्रभवति मोहश्च तदनन्तरम्
tato rāgaḥ prabhavati dveṣaśca tadanantaram
tato lobhaḥ prabhavati mohaśca tadanantaram
- 5
तस्य लोभाभिभूतस्य रागद्वेषहतस्य च
न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद्धर्मं करोति च
tasya lobhābhibhūtasya rāgadveṣahatasya ca
na dharme jāyate buddhirvyājāddharmaṃ karoti ca
- 6
व्याजेन चरते धर्मम् अर्थं व्याजेन रोचते
व्याजेन सिध्यमानेषु धनेषु द्विजसत्तम
तत्रैव रमते बुद्धिस्ततः पापं चिकीर्षति
vyājena carate dharmam arthaṃ vyājena rocate
vyājena sidhyamāneṣu dhaneṣu dvijasattama
tatraiva ramate buddhistataḥ pāpaṃ cikīrṣati
- 7
सुहृद्भिर्वार्यमाणश्च पण्डितैश्च द्विजोत्तम
उत्तरं श्रुतिसम्बद्धं ब्रवीति श्रुतियोजितम्
suhṛdbhirvāryamāṇaśca paṇḍitaiśca dvijottama
uttaraṃ śrutisambaddhaṃ bravīti śrutiyojitam
- 8
अधर्मस्त्रिविधस्तस्य वर्धते रागदोषतः
पापं चिन्तयते चापि ब्रवीति च करोति च
adharmastrividhastasya vardhate rāgadoṣataḥ
pāpaṃ cintayate cāpi bravīti ca karoti ca
- 9
तस्याधर्मप्रवृत्तस्य गुणा नश्यन्ति साधवः
एकशीलाश्च मित्रत्वं भजन्ते पापकर्मिणः
tasyādharmapravṛttasya guṇā naśyanti sādhavaḥ
ekaśīlāśca mitratvaṃ bhajante pāpakarmiṇaḥ
- 10
स तेनासुखम् आप्नोति परत्र च विहन्यते
पापात्मा भवति ह्येवं धर्मलाभं तु मे शृणु
sa tenāsukham āpnoti paratra ca vihanyate
pāpātmā bhavati hyevaṃ dharmalābhaṃ tu me śṛṇu
- 11
यस्त्वेतान्प्रज्ञया दोषान्पूर्वम् एवानुपश्यति
कुशलः सुखदुःखेषु साधूंश्चाप्युपसेवते
तस्य साधुसमारम्भाद्बुद्धिर्धर्मेषु जायते
yastvetānprajñayā doṣānpūrvam evānupaśyati
kuśalaḥ sukhaduḥkheṣu sādhūṃścāpyupasevate
tasya sādhusamārambhādbuddhirdharmeṣu jāyate
- 12
ब्राह्मण उवाच
ब्रवीषि सूनृतं धर्मं यस्य वक्ता न विद्यते
दिव्यप्रभावः सुमहान् ऋषिर् एव मतो ऽसि मे
brāhmaṇa uvāca
bravīṣi sūnṛtaṃ dharmaṃ yasya vaktā na vidyate
divyaprabhāvaḥ sumahān ṛṣir eva mato 'si me
- 13
व्याध उवाच
ब्राह्मणा वै महाभागाः पितरो ऽग्रभुजः सदा
तेषां सर्वात्मना कार्यं प्रियं लोके मनीषिणा
vyādha uvāca
brāhmaṇā vai mahābhāgāḥ pitaro 'grabhujaḥ sadā
teṣāṃ sarvātmanā kāryaṃ priyaṃ loke manīṣiṇā
- 14
यत्तेषां च प्रियं तत्ते वक्ष्यामि द्विजसत्तम
नमस्कृत्वा ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मीं विद्यां निबोध मे
yatteṣāṃ ca priyaṃ tatte vakṣyāmi dvijasattama
namaskṛtvā brāhmaṇebhyo brāhmīṃ vidyāṃ nibodha me
- 15
इदं विश्वं जगत्सर्वम् अजय्यं चापि सर्वशः
महाभूतात्मकं ब्रह्मन्नातः परतरं भवेत्
idaṃ viśvaṃ jagatsarvam ajayyaṃ cāpi sarvaśaḥ
mahābhūtātmakaṃ brahmannātaḥ parataraṃ bhavet
- 16
महाभूतानि खं वायुर् अग्निर् आपस्तथा च भूः
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः
mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpastathā ca bhūḥ
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ
- 17
तेषाम् अपि गुणाः सर्वे गुणवृत्तिः परस्परम्
पूर्वपूर्वगुणाः सर्वे क्रमशो गुणिषु त्रिषु
teṣām api guṇāḥ sarve guṇavṛttiḥ parasparam
pūrvapūrvaguṇāḥ sarve kramaśo guṇiṣu triṣu
- 18
षष्ठस्तु चेतना नाम मन इत्यभिधीयते
सप्तमी तु भवेद्बुद्धिर् अहंकारस्ततः परम्
ṣaṣṭhastu cetanā nāma mana ityabhidhīyate
saptamī tu bhavedbuddhir ahaṃkārastataḥ param
- 19
इन्द्रियाणि च पञ्चैव रजः सत्त्वं तमस्तथा
इत्येष सप्तदशको राशिर् अव्यक्तसंज्ञकः
indriyāṇi ca pañcaiva rajaḥ sattvaṃ tamastathā
ityeṣa saptadaśako rāśir avyaktasaṃjñakaḥ
- 20
सर्वैर् इहेन्द्रियार्थैस्तु व्यक्ताव्यक्तैः सुसंवृतः
चतुर्विंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गुणः
एतत्ते सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
sarvair ihendriyārthaistu vyaktāvyaktaiḥ susaṃvṛtaḥ
caturviṃśaka ityeṣa vyaktāvyaktamayo guṇaḥ
etatte sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi

