55 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक्पृथक्
प्रस्थानकारणं ब्रह्मञ्श्रोतुम् इच्छामि कथ्यताम्
yudhiṣṭhira uvāca
uktaṃ bhagavatā janma rāmādīnāṃ pṛthakpṛthak
prasthānakāraṇaṃ brahmañśrotum icchāmi kathyatām
- 2
कथं दाशरथी वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ
प्रस्थापितौ वनं ब्रह्म मैथिली च यशस्विनी
kathaṃ dāśarathī vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau
prasthāpitau vanaṃ brahma maithilī ca yaśasvinī
- 3
मार्कण्डेय उवाच
जातपुत्रो दशरथः प्रीतिमान् अभवन्नृपः
क्रियारतिर्धर्मपरः सततं वृद्धसेविता
mārkaṇḍeya uvāca
jātaputro daśarathaḥ prītimān abhavannṛpaḥ
kriyāratirdharmaparaḥ satataṃ vṛddhasevitā
- 4
क्रमेण चास्य ते पुत्रा व्यवर्धन्त महौजसः
वेदेषु सरहस्येषु धनुर्वेदे च पारगाः
krameṇa cāsya te putrā vyavardhanta mahaujasaḥ
vedeṣu sarahasyeṣu dhanurvede ca pāragāḥ
- 5
चरितब्रह्मचर्यास्ते कृतदाराश्च पार्थिव
यदा तदा दशरथः प्रीतिमान् अभवत्सुखी
caritabrahmacaryāste kṛtadārāśca pārthiva
yadā tadā daśarathaḥ prītimān abhavatsukhī
- 6
ज्येष्ठो रामो ऽभवत्तेषां रमयामास हि प्रजाः
मनोहरतया धीमान्पितुर्हृदयतोषणः
jyeṣṭho rāmo 'bhavatteṣāṃ ramayāmāsa hi prajāḥ
manoharatayā dhīmānpiturhṛdayatoṣaṇaḥ
- 7
ततः स राजा मतिमान्मत्वात्मानं वयोऽधिकम्
मन्त्रयामास सचिवैर्धर्मज्ञैश्च पुरोहितैः
tataḥ sa rājā matimānmatvātmānaṃ vayo'dhikam
mantrayāmāsa sacivairdharmajñaiśca purohitaiḥ
- 8
अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत
प्राप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रिसत्तमाः
abhiṣekāya rāmasya yauvarājyena bhārata
prāptakālaṃ ca te sarve menire mantrisattamāḥ
- 9
लोहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातंगगामिनम्
दीर्घबाहुं महोरस्कं नीलकुञ्चितमूर्धजम्
lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mattamātaṃgagāminam
dīrghabāhuṃ mahoraskaṃ nīlakuñcitamūrdhajam
- 10
दीप्यमानं श्रिया वीरं शक्राद् अनवमं बले
पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ
dīpyamānaṃ śriyā vīraṃ śakrād anavamaṃ bale
pāragaṃ sarvadharmāṇāṃ bṛhaspatisamaṃ matau
- 11
सर्वानुरक्तप्रकृतिं सर्वविद्याविशारदम्
जितेन्द्रियम् अमित्राणाम् अपि दृष्टिमनोहरम्
sarvānuraktaprakṛtiṃ sarvavidyāviśāradam
jitendriyam amitrāṇām api dṛṣṭimanoharam
- 12
नियन्तारम् असाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम्
धृतिमन्तम् अनाधृष्यं जेतारम् अपराजितम्
niyantāram asādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām
dhṛtimantam anādhṛṣyaṃ jetāram aparājitam
- 13
पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम्
संदृश्य परमां प्रीतिम् अगच्छत्कुरुनन्दन
putraṃ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanam
saṃdṛśya paramāṃ prītim agacchatkurunandana
- 14
चिन्तयंश्च महातेजा गुणान्रामस्य वीर्यवान्
अभ्यभाषत भद्रं ते प्रीयमाणः पुरोहितम्
cintayaṃśca mahātejā guṇānrāmasya vīryavān
abhyabhāṣata bhadraṃ te prīyamāṇaḥ purohitam
- 15
अद्य पुष्यो निशि ब्रह्मन्पुण्यं योगम् उपैष्यति
सम्भाराः संभ्रियन्तां मे रामश्चोपनिमन्त्र्यताम्
adya puṣyo niśi brahmanpuṇyaṃ yogam upaiṣyati
sambhārāḥ saṃbhriyantāṃ me rāmaścopanimantryatām
- 16
इति तद्राजवचनं प्रतिश्रुत्याथ मन्थरा
कैकेयीम् अभिगम्येदं काले वचनम् अब्रवीत्
iti tadrājavacanaṃ pratiśrutyātha mantharā
kaikeyīm abhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt
- 17
अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते ख्यापितं महत्
आशीविषस्त्वां संक्रुद्धश्चण्डो दशति दुर्भगे
adya kaikeyi daurbhāgyaṃ rājñā te khyāpitaṃ mahat
āśīviṣastvāṃ saṃkruddhaścaṇḍo daśati durbhage
- 18
सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रो ऽभिषेक्ष्यते
कुतो हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रो न राज्यभाक्
subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro 'bhiṣekṣyate
kuto hi tava saubhāgyaṃ yasyāḥ putro na rājyabhāk
- 19
सा तद्वचनम् आज्ञाय सर्वाभरणभूषिता
वेदीविलग्नमध्येव बिभ्रती रूपम् उत्तमम्
sā tadvacanam ājñāya sarvābharaṇabhūṣitā
vedīvilagnamadhyeva bibhratī rūpam uttamam
- 20
विविक्ते पतिम् आसाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता
प्रणयं व्यञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यम् अब्रवीत्
vivikte patim āsādya hasantīva śucismitā
praṇayaṃ vyañjayantīva madhuraṃ vākyam abravīt
- 21
सत्यप्रतिज्ञ यन्मे त्वं कामम् एकं निसृष्टवान्
उपाकुरुष्व तद्राजंस्तस्मान्मुच्यस्व संकटात्
satyapratijña yanme tvaṃ kāmam ekaṃ nisṛṣṭavān
upākuruṣva tadrājaṃstasmānmucyasva saṃkaṭāt
- 22
राजोवाच
वरं ददानि ते हन्त तद्गृहाण यद् इच्छसि
अवध्यो वध्यतां को ऽद्य वध्यः को ऽद्य विमुच्यताम्
rājovāca
varaṃ dadāni te hanta tadgṛhāṇa yad icchasi
avadhyo vadhyatāṃ ko 'dya vadhyaḥ ko 'dya vimucyatām
- 23
धनं ददानि कस्याद्य ह्रियतां कस्य वा पुनः
ब्राह्मणस्वाद् इहान्यत्र यत्किंचिद्वित्तम् अस्ति मे
dhanaṃ dadāni kasyādya hriyatāṃ kasya vā punaḥ
brāhmaṇasvād ihānyatra yatkiṃcidvittam asti me
- 24
मार्कण्डेय उवाच
सा तद्वचनम् आज्ञाय परिगृह्य नराधिपम्
आत्मनो बलम् आज्ञाय तत एनम् उवाच ह
mārkaṇḍeya uvāca
sā tadvacanam ājñāya parigṛhya narādhipam
ātmano balam ājñāya tata enam uvāca ha
- 25
आभिषेचनिकं यत्ते रामार्थम् उपकल्पितम्
भरतस्तद् अवाप्नोतु वनं गच्छतु राघवः
ābhiṣecanikaṃ yatte rāmārtham upakalpitam
bharatastad avāpnotu vanaṃ gacchatu rāghavaḥ
- 26
स तद्राजा वचः श्रुत्वा विप्रियं दारुणोदयम्
दुःखार्तो भरतश्रेष्ठ न किंचिद्व्याजहार ह
sa tadrājā vacaḥ śrutvā vipriyaṃ dāruṇodayam
duḥkhārto bharataśreṣṭha na kiṃcidvyājahāra ha
- 27
ततस्तथोक्तं पितरं रामो विज्ञाय वीर्यवान्
वनं प्रतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यो भवत्विति
tatastathoktaṃ pitaraṃ rāmo vijñāya vīryavān
vanaṃ pratasthe dharmātmā rājā satyo bhavatviti
- 28
तम् अन्वगच्छल्लक्ष्मीवान्धनुष्मांल्लक्ष्मणस्तदा
सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा
tam anvagacchallakṣmīvāndhanuṣmāṃllakṣmaṇastadā
sītā ca bhāryā bhadraṃ te vaidehī janakātmajā
- 29
ततो वनं गते रामे राजा दशरथस्तदा
समयुज्यत देहस्य कालपर्यायधर्मणा
tato vanaṃ gate rāme rājā daśarathastadā
samayujyata dehasya kālaparyāyadharmaṇā
- 30
रामं तु गतम् आज्ञाय राजानं च तथागतम्
आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत्
rāmaṃ tu gatam ājñāya rājānaṃ ca tathāgatam
ānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyam abravīt

