21 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम्
पप्रच्छ भरतश्रेष्ठो धर्मप्रश्नं सुदुर्वचम्
vaiśampāyana uvāca
tato yudhiṣṭhiro rājā mārkaṇḍeyaṃ mahādyutim
papraccha bharataśreṣṭho dharmapraśnaṃ sudurvacam
- 2
श्रोतुम् इच्छामि भगवन्स्त्रीणां माहात्म्यम् उत्तमम्
कथ्यमानं त्वया विप्र सूक्ष्मं धर्मं च तत्त्वतः
śrotum icchāmi bhagavanstrīṇāṃ māhātmyam uttamam
kathyamānaṃ tvayā vipra sūkṣmaṃ dharmaṃ ca tattvataḥ
- 3
प्रत्यक्षेण हि विप्रर्षे देवा दृश्यन्ति सत्तम
सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी वह्निर् एव च
pratyakṣeṇa hi viprarṣe devā dṛśyanti sattama
sūryācandramasau vāyuḥ pṛthivī vahnir eva ca
- 4
पिता माता च भगवन्गाव एव च सत्तम
यच्चान्यद् एव विहितं तच्चापि भृगुनन्दन
pitā mātā ca bhagavangāva eva ca sattama
yaccānyad eva vihitaṃ taccāpi bhṛgunandana
- 5
मन्ये ऽहं गुरुवत्सर्वम् एकपत्न्यस्तथा स्त्रियः
पतिव्रतानां शुश्रूषा दुष्करा प्रतिभाति मे
manye 'haṃ guruvatsarvam ekapatnyastathā striyaḥ
pativratānāṃ śuśrūṣā duṣkarā pratibhāti me
- 6
पतिव्रतानां माहात्म्यं वक्तुम् अर्हसि नः प्रभो
निरुध्य चेन्द्रियग्रामं मनः संरुध्य चानघ
पतिं दैवतवच्चापि चिन्तयन्त्यः स्थिता हि याः
pativratānāṃ māhātmyaṃ vaktum arhasi naḥ prabho
nirudhya cendriyagrāmaṃ manaḥ saṃrudhya cānagha
patiṃ daivatavaccāpi cintayantyaḥ sthitā hi yāḥ
- 7
भगवन्दुष्करं ह्येतत्प्रतिभाति मम प्रभो
मातापितृषु शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तृषु च द्विज
bhagavanduṣkaraṃ hyetatpratibhāti mama prabho
mātāpitṛṣu śuśrūṣā strīṇāṃ bhartṛṣu ca dvija
- 8
स्त्रीणां धर्मात्सुघोराद्धि नान्यं पश्यामि दुष्करम्
साध्वाचाराः स्त्रियो ब्रह्मन्यत्कुर्वन्ति सदादृताः
दुष्करं बत कुर्वन्ति पितरो मातरश्च वै
strīṇāṃ dharmātsughorāddhi nānyaṃ paśyāmi duṣkaram
sādhvācārāḥ striyo brahmanyatkurvanti sadādṛtāḥ
duṣkaraṃ bata kurvanti pitaro mātaraśca vai
- 9
एकपत्न्यश्च या नार्यो याश्च सत्यं वदन्त्युत
कुक्षिणा दश मासांश्च गर्भं संधारयन्ति याः
नार्यः कालेन सम्भूय किम् अद्भुततरं ततः
ekapatnyaśca yā nāryo yāśca satyaṃ vadantyuta
kukṣiṇā daśa māsāṃśca garbhaṃ saṃdhārayanti yāḥ
nāryaḥ kālena sambhūya kim adbhutataraṃ tataḥ
- 10
संशयं परमं प्राप्य वेदनाम् अतुलाम् अपि
प्रजायन्ते सुतान्नार्यो दुःखेन महता विभो
पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विजसत्तम
saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vedanām atulām api
prajāyante sutānnāryo duḥkhena mahatā vibho
puṣṇanti cāpi mahatā snehena dvijasattama
- 11
ये च क्रूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः
स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच्च मे मतम्
ye ca krūreṣu sarveṣu vartamānā jugupsitāḥ
svakarma kurvanti sadā duṣkaraṃ tacca me matam
- 12
क्षत्रधर्मसमाचारं तथ्यं चाख्याहि मे द्विज
धर्मः सुदुर्लभो विप्र नृशंसेन दुरात्मना
kṣatradharmasamācāraṃ tathyaṃ cākhyāhi me dvija
dharmaḥ sudurlabho vipra nṛśaṃsena durātmanā
- 13
एतद् इच्छामि भगवन्प्रश्नं प्रश्नविदां वर
श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत
etad icchāmi bhagavanpraśnaṃ praśnavidāṃ vara
śrotuṃ bhṛgukulaśreṣṭha śuśrūṣe tava suvrata
- 14
मार्कण्डेय उवाच
हन्त ते सर्वम् आख्यास्ये प्रश्नम् एतं सुदुर्वचम्
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस्तन्निबोध मे
mārkaṇḍeya uvāca
hanta te sarvam ākhyāsye praśnam etaṃ sudurvacam
tattvena bharataśreṣṭha gadatastannibodha me
- 15
मातरं सदृशीं तात पितॄन् अन्ये च मन्यते
दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः
mātaraṃ sadṛśīṃ tāta pitṝn anye ca manyate
duṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ
- 16
तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया
अभिचारैर् उपायैश्च ईहन्ते पितरः सुतान्
tapasā devatejyābhirvandanena titikṣayā
abhicārair upāyaiśca īhante pitaraḥ sutān
- 17
एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम्
चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशो ऽयं भविष्यति
evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ prāpya sudurlabham
cintayanti sadā vīra kīdṛśo 'yaṃ bhaviṣyati
- 18
आशंसते च पुत्रेषु पिता माता च भारत
यशः कीर्तिम् अथैश्वर्यं प्रजा धर्मं तथैव च
āśaṃsate ca putreṣu pitā mātā ca bhārata
yaśaḥ kīrtim athaiśvaryaṃ prajā dharmaṃ tathaiva ca
- 19
तयोर् आशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित्
पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस्य नित्यदा
इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर्धर्मश्च शाश्वतः
tayor āśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karoti sa dharmavit
pitā mātā ca rājendra tuṣyato yasya nityadā
iha pretya ca tasyātha kīrtirdharmaśca śāśvataḥ
- 20
नैव यज्ञः स्त्रियः कश्चिन्न श्राद्धं नोपवासकम्
या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गम् उपाश्नुते
naiva yajñaḥ striyaḥ kaścinna śrāddhaṃ nopavāsakam
yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargam upāśnute
- 21
एतत्प्रकरणं राजन्न् अधिकृत्य युधिष्ठिर
पतिव्रतानां नियतं धर्मं चावहितः शृणु
etatprakaraṇaṃ rājann adhikṛtya yudhiṣṭhira
pativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvahitaḥ śṛṇu

