51 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत
ब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः
mārkaṇḍeya uvāca
evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata
brāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ
- 2
ब्राह्मण उवाच
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम्
गुणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावद् इह पृच्छतः
brāhmaṇa uvāca
sattvasya rajasaścaiva tamasaśca yathātatham
guṇāṃstattvena me brūhi yathāvad iha pṛcchataḥ
- 3
व्याध उवाच
हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि
एषां गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम
vyādha uvāca
hanta te kathayiṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
eṣāṃ guṇānpṛthaktvena nibodha gadato mama
- 4
मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम्
प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते
mohātmakaṃ tamasteṣāṃ raja eṣāṃ pravartakam
prakāśabahulatvācca sattvaṃ jyāya ihocyate
- 5
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः
दुर्दृशीकस्तमोध्वस्तः सक्रोधस्तामसो ऽलसः
avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ
durdṛśīkastamodhvastaḥ sakrodhastāmaso 'lasaḥ
- 6
प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो ऽनुराग्यभ्यसूयकः
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः
pravṛttavākyo mantrī ca yo 'nurāgyabhyasūyakaḥ
vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ
- 7
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सो ऽनसूयकः
अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैव स सात्त्विकः
prakāśabahulo dhīro nirvivitso 'nasūyakaḥ
akrodhano naro dhīmāndāntaścaiva sa sāttvikaḥ
- 8
सात्त्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते
यदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते
sāttvikastvatha saṃbuddho lokavṛttena kliśyate
yadā budhyati boddhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate
- 9
वैराग्यस्य हि रूपं तु पूर्वम् एव प्रवर्तते
मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत्
vairāgyasya hi rūpaṃ tu pūrvam eva pravartate
mṛdurbhavatyahaṃkāraḥ prasīdatyārjavaṃ ca yat
- 10
ततो ऽस्य सर्वद्वंद्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम्
न चास्य संयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन
tato 'sya sarvadvaṃdvāni praśāmyanti parasparam
na cāsya saṃyamo nāma kvacidbhavati kaścana
- 11
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणान् उपतिष्ठतः
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च
śūdrayonau hi jātasya sadguṇān upatiṣṭhataḥ
vaiśyatvaṃ bhavati brahmankṣatriyatvaṃ tathaiva ca
- 12
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यम् अभिजायते
गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
ārjave vartamānasya brāhmaṇyam abhijāyate
guṇāste kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi
- 13
ब्राह्मण उवाच
पार्थिवं धातुम् आसाद्य शारीरो ऽग्निः कथं भवेत्
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः
brāhmaṇa uvāca
pārthivaṃ dhātum āsādya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ
- 14
मार्कण्डेय उवाच
प्रश्नम् एतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर
व्याधः स कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने
mārkaṇḍeya uvāca
praśnam etaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhira
vyādhaḥ sa kathayāmāsa brāhmaṇāya mahātmane
- 15
व्याध उवाच
मूर्धानम् आश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन्
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते
भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम्
vyādha uvāca
mūrdhānam āśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayan
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam
- 16
श्रेष्ठं तद् एव भूतानां ब्रह्मज्योतिर् उपास्महे
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः
मनो बुद्धिर् अहंकारो भूतानां विषयश्च सः
śreṣṭhaṃ tad eva bhūtānāṃ brahmajyotir upāsmahe
sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ
mano buddhir ahaṃkāro bhūtānāṃ viṣayaśca saḥ
- 17
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते
पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिम् उपाश्रितः
evaṃ tviha sa sarvatra prāṇena paripālyate
pṛṣṭhatastu samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ
- 18
वस्तिमूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितः
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते
vastimūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥ
vahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate
- 19
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते
उदान इति तं प्राहुर् अध्यात्मविदुषो जनाः
prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate
udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ
- 20
संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथानिलः
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते
saṃdhau saṃdhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣvapi tathānilaḥ
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate
- 21
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति
dhātuṣvagnistu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ
rasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayanparidhāvati
- 22
प्राणानां संनिपातात्तु संनिपातः प्रजायते
ऊष्मा चाग्निर् इति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम्
prāṇānāṃ saṃnipātāttu saṃnipātaḥ prajāyate
ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām
- 23
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणव्यानौ समाहितौ
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः
apānodānayormadhye prāṇavyānau samāhitau
samanvitastvadhiṣṭhānaṃ samyakpacati pāvakaḥ
- 24
तस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः
स्रोतांसि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम्
tasyāpi pāyuparyantastathā syādgudasaṃjñitaḥ
srotāṃsi tasmājjāyante sarvaprāṇeṣu dehinām
- 25
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते
स ऊर्ध्वम् आगम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्
agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate
sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam
- 26
पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वम् आमाशयः स्थितः
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः
pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ
nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ
- 27
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वास्तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्तथा
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः
pravṛttā hṛdayātsarvāstiryag ūrdhvam adhastathā
vahantyannarasānnāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ
- 28
योगिनाम् एष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम्
जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानम् आदधुः
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु
yoginām eṣa mārgastu yena gacchanti tatparam
jitaklamāsanā dhīrā mūrdhanyātmānam ādadhuḥ
evaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu
- 29
एकादशविकारात्मा कलासम्भारसंभृतः
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं कर्मजितात्मकम्
ekādaśavikārātmā kalāsambhārasaṃbhṛtaḥ
mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ karmajitātmakam
- 30
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्याम् इवाहितः
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकम्
tasminyaḥ saṃsthito hyagnirnityaṃ sthālyām ivāhitaḥ
ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ yogajitātmakam

