32 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणानां निबोध मे
वैन्यो नामेह राजर्षिर् अश्वमेधाय दीक्षितः
तम् अत्रिर्गन्तुम् आरेभे वित्तार्थम् इति नः श्रुतम्
mārkaṇḍeya uvāca
bhūya eva tu māhātmyaṃ brāhmaṇānāṃ nibodha me
vainyo nāmeha rājarṣir aśvamedhāya dīkṣitaḥ
tam atrirgantum ārebhe vittārtham iti naḥ śrutam
- 2
भूयो ऽथ नानुरुध्यत्स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात्
संचिन्त्य स महातेजा वनम् एवान्वरोचयत्
धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश्चेदम् उवाच ह
bhūyo 'tha nānurudhyatsa dharmavyaktinidarśanāt
saṃcintya sa mahātejā vanam evānvarocayat
dharmapatnīṃ samāhūya putrāṃścedam uvāca ha
- 3
प्राप्स्यामः फलम् अत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम्
अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम्
prāpsyāmaḥ phalam atyantaṃ bahulaṃ nirupadravam
araṇyagamanaṃ kṣipraṃ rocatāṃ vo guṇādhikam
- 4
तं भार्या प्रत्युवाचेदं धर्मम् एवानुरुध्यती
वैन्यं गत्वा महात्मानम् अर्थयस्व धनं बहु
स ते दास्यति राजर्षिर्यजमानो ऽर्थिने धनम्
taṃ bhāryā pratyuvācedaṃ dharmam evānurudhyatī
vainyaṃ gatvā mahātmānam arthayasva dhanaṃ bahu
sa te dāsyati rājarṣiryajamāno 'rthine dhanam
- 5
तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहु
भृत्यान्सुतान्संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम्
एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिर् उदाहृतः
tata ādāya viprarṣe pratigṛhya dhanaṃ bahu
bhṛtyānsutānsaṃvibhajya tato vraja yathepsitam
eṣa vai paramo dharmo dharmavidbhir udāhṛtaḥ
- 6
अत्रिर् उवाच
कथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मना
वैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः
atrir uvāca
kathito me mahābhāge gautamena mahātmanā
vainyo dharmārthasaṃyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ
- 7
किं त्वस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाः
यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम्
kiṃ tvasti tatra dveṣṭāro nivasanti hi me dvijāḥ
yathā me gautamaḥ prāha tato na vyavasāmyaham
- 8
तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम्
मयोक्ताम् अन्यथा ब्रूयुस्ततस्ते वै निरर्थकाम्
tatra sma vācaṃ kalyāṇīṃ dharmakāmārthasaṃhitām
mayoktām anyathā brūyustataste vai nirarthakām
- 9
गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस्तव
गाश्च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम्
gamiṣyāmi mahāprājñe rocate me vacastava
gāśca me dāsyate vainyaḥ prabhūtaṃ cārthasaṃcayam
- 10
मार्कण्डेय उवाच
एवम् उक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः
गत्वा च यज्ञायतनम् अत्रिस्तुष्टाव तं नृपम्
mārkaṇḍeya uvāca
evam uktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ
gatvā ca yajñāyatanam atristuṣṭāva taṃ nṛpam
- 11
राजन्वैन्य त्वम् ईशश्च भुवि त्वं प्रथमो नृपः
स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास्त्वदन्यो नास्ति धर्मवित्
rājanvainya tvam īśaśca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ
stuvanti tvāṃ munigaṇāstvadanyo nāsti dharmavit
- 12
तम् अब्रवीद् ऋषिस्तत्र वचः क्रुद्धो महातपाः
मैवम् अत्रे पुनर्ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता
अत्र नः प्रथमं स्थाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः
tam abravīd ṛṣistatra vacaḥ kruddho mahātapāḥ
maivam atre punarbrūyā na te prajñā samāhitā
atra naḥ prathamaṃ sthātā mahendro vai prajāpatiḥ
- 13
अथात्रिर् अपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत
अयम् एव विधाता च यथैवेन्द्रः प्रजापतिः
त्वम् एव मुह्यसे मोहान्न प्रज्ञानं तवास्ति ह
athātrir api rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata
ayam eva vidhātā ca yathaivendraḥ prajāpatiḥ
tvam eva muhyase mohānna prajñānaṃ tavāsti ha
- 14
गौतम उवाच
जानामि नाहं मुह्यामि त्वं विवक्षुर्विमुह्यसे
स्तोष्यसे ऽभ्युदयप्रेप्सुस्तस्य दर्शनसंश्रयात्
gautama uvāca
jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃ vivakṣurvimuhyase
stoṣyase 'bhyudayaprepsustasya darśanasaṃśrayāt
- 15
न वेत्थ परमं धर्मं न चावैषि प्रयोजनम्
बालस्त्वम् असि मूढश्च वृद्धः केनापि हेतुना
na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāvaiṣi prayojanam
bālastvam asi mūḍhaśca vṛddhaḥ kenāpi hetunā
- 16
मार्कण्डेय उवाच
विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां दर्शने स्थितौ
ये तस्य यज्ञे संवृत्तास्ते ऽपृच्छन्त कथं त्विमौ
mārkaṇḍeya uvāca
vivadantau tathā tau tu munīnāṃ darśane sthitau
ye tasya yajñe saṃvṛttāste 'pṛcchanta kathaṃ tvimau
- 17
प्रवेशः केन दत्तो ऽयम् अनयोर्वैन्यसंसदि
उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण विष्ठितौ
praveśaḥ kena datto 'yam anayorvainyasaṃsadi
uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa viṣṭhitau
- 18
ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधर्मवित्
विवादिनावनुप्राप्तौ तावुभौ प्रत्यवेदयत्
tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadharmavit
vivādināvanuprāptau tāvubhau pratyavedayat
- 19
अथाब्रवीत्सदस्यांस्तु गौतमो मुनिसत्तमान्
आवयोर्व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजपुंगवाः
वैन्यो विधातेत्याहात्रिर् अत्र नः संशयो महान्
athābravītsadasyāṃstu gautamo munisattamān
āvayorvyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijapuṃgavāḥ
vainyo vidhātetyāhātrir atra naḥ saṃśayo mahān
- 20
श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयो ऽभ्यद्रवन्द्रुतम्
सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै
śrutvaiva tu mahātmāno munayo 'bhyadravandrutam
sanatkumāraṃ dharmajñaṃ saṃśayacchedanāya vai
- 21
स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः
प्रत्युवाचाथ तान् एवं धर्मार्थसहितं वचः
sa ca teṣāṃ vacaḥ śrutvā yathātattvaṃ mahātapāḥ
pratyuvācātha tān evaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ
- 22
सनत्कुमार उवाच
ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह
राजा वै प्रथमो धर्मः प्रजानां पतिर् एव च
स एव शक्रः शुक्रश्च स धाता स बृहस्पतिः
sanatkumāra uvāca
brahma kṣatreṇa sahitaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha
rājā vai prathamo dharmaḥ prajānāṃ patir eva ca
sa eva śakraḥ śukraśca sa dhātā sa bṛhaspatiḥ
- 23
प्रजापतिर्विराट्सम्राट्क्षत्रियो भूपतिर्नृपः
य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुम् अर्हति
prajāpatirvirāṭsamrāṭkṣatriyo bhūpatirnṛpaḥ
ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitum arhati
- 24
पुरायोनिर्युधाजिच्च अभिया मुदितो भवः
स्वर्णेता सहजिद्बभ्रुर् इति राजाभिधीयते
purāyoniryudhājicca abhiyā mudito bhavaḥ
svarṇetā sahajidbabhrur iti rājābhidhīyate
- 25
सत्यमन्युर्युधाजीवः सत्यधर्मप्रवर्तकः
अधर्माद् ऋषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन्
satyamanyuryudhājīvaḥ satyadharmapravartakaḥ
adharmād ṛṣayo bhītā balaṃ kṣatre samādadhan
- 26
आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा
तथैव नृपतिर्भूमावधर्मं नुदते भृशम्
ādityo divi deveṣu tamo nudati tejasā
tathaiva nṛpatirbhūmāvadharmaṃ nudate bhṛśam
- 27
अतो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात्
उत्तरः सिध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम्
ato rājñaḥ pradhānatvaṃ śāstraprāmāṇyadarśanāt
uttaraḥ sidhyate pakṣo yena rājeti bhāṣitam
- 28
मार्कण्डेय उवाच
ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनाः
तम् अत्रिम् अब्रवीत्प्रीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ siddhe pakṣe mahāmanāḥ
tam atrim abravītprītaḥ pūrvaṃ yenābhisaṃstutaḥ
- 29
यस्मात्सर्वमनुष्येषु ज्यायांसं माम् इहाब्रवीः
सर्वदेवैश्च विप्रर्षे संमितं श्रेष्ठम् एव च
तस्मात्ते ऽहं प्रदास्यामि विविधं वसु भूरि च
yasmātsarvamanuṣyeṣu jyāyāṃsaṃ mām ihābravīḥ
sarvadevaiśca viprarṣe saṃmitaṃ śreṣṭham eva ca
tasmātte 'haṃ pradāsyāmi vividhaṃ vasu bhūri ca
- 30
दासीसहस्रं श्यामानां सुवस्त्राणाम् अलंकृतम्
दश कोट्यो हिरण्यस्य रुक्मभारांस्तथा दश
एतद्ददानि ते विप्र सर्वज्ञस्त्वं हि मे मतः
dāsīsahasraṃ śyāmānāṃ suvastrāṇām alaṃkṛtam
daśa koṭyo hiraṇyasya rukmabhārāṃstathā daśa
etaddadāni te vipra sarvajñastvaṃ hi me mataḥ

