24 shlokas
- 1
बृहदश्व उवाच
अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम वै द्विजः
प्रत्येत्य नगरं भैमीम् इदं वचनम् अब्रवीत्
bṛhadaśva uvāca
atha dīrghasya kālasya parṇādo nāma vai dvijaḥ
pratyetya nagaraṃ bhaimīm idaṃ vacanam abravīt
- 2
नैषधं मृगयानेन दमयन्ति दिवानिशम्
अयोध्यां नगरीं गत्वा भाङ्गस्वरिर् उपस्थितः
naiṣadhaṃ mṛgayānena damayanti divāniśam
ayodhyāṃ nagarīṃ gatvā bhāṅgasvarir upasthitaḥ
- 3
श्रावितश्च मया वाक्यं त्वदीयं स महाजने
ऋतुपर्णो महाभागो यथोक्तं वरवर्णिनि
śrāvitaśca mayā vākyaṃ tvadīyaṃ sa mahājane
ṛtuparṇo mahābhāgo yathoktaṃ varavarṇini
- 4
तच्छ्रुत्वा नाब्रवीत्किंचिद् ऋतुपर्णो नराधिपः
न च पारिषदः कश्चिद्भाष्यमाणो मयासकृत्
tacchrutvā nābravītkiṃcid ṛtuparṇo narādhipaḥ
na ca pāriṣadaḥ kaścidbhāṣyamāṇo mayāsakṛt
- 5
अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कश्चिद् अब्रवीत्
ऋतुपर्णस्य पुरुषो बाहुको नाम नामतः
anujñātaṃ tu māṃ rājñā vijane kaścid abravīt
ṛtuparṇasya puruṣo bāhuko nāma nāmataḥ
- 6
सूतस्तस्य नरेन्द्रस्य विरूपो ह्रस्वबाहुकः
शीघ्रयाने सुकुशलो मृष्टकर्ता च भोजने
sūtastasya narendrasya virūpo hrasvabāhukaḥ
śīghrayāne sukuśalo mṛṣṭakartā ca bhojane
- 7
स विनिःश्वस्य बहुशो रुदित्वा च मुहुर्मुहुः
कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चाद् इदम् अभाषत
sa viniḥśvasya bahuśo ruditvā ca muhurmuhuḥ
kuśalaṃ caiva māṃ pṛṣṭvā paścād idam abhāṣata
- 8
वैषम्यम् अपि सम्प्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः
आत्मानम् आत्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः
रहिता भर्तृभिश्चैव न क्रुध्यन्ति कदाचन
vaiṣamyam api samprāptā gopāyanti kulastriyaḥ
ātmānam ātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ
rahitā bhartṛbhiścaiva na krudhyanti kadācana
- 9
विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च
यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्धुम् अर्हति
viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca
yatsā tena parityaktā tatra na kroddhum arhati
- 10
प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः
आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुम् अर्हति
prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunairhṛtavāsasaḥ
ādhibhirdahyamānasya śyāmā na kroddhum arhati
- 11
सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम्
भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं श्यामा न क्रोद्धुम् अर्हति
satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam
bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ śyāmā na kroddhum arhati
- 12
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा त्वरितो ऽहम् इहागतः
श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश्चैव निवेदय
tasya tadvacanaṃ śrutvā tvarito 'ham ihāgataḥ
śrutvā pramāṇaṃ bhavatī rājñaścaiva nivedaya
- 13
एतच्छ्रुत्वाश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशां पते
दमयन्ती रहो ऽभ्येत्य मातरं प्रत्यभाषत
etacchrutvāśrupūrṇākṣī parṇādasya viśāṃ pate
damayantī raho 'bhyetya mātaraṃ pratyabhāṣata
- 14
अयम् अर्थो न संवेद्यो भीमे मातः कथंचन
त्वत्संनिधौ समादेक्ष्ये सुदेवं द्विजसत्तमम्
ayam artho na saṃvedyo bhīme mātaḥ kathaṃcana
tvatsaṃnidhau samādekṣye sudevaṃ dvijasattamam
- 15
यथा न नृपतिर्भीमः प्रतिपद्येत मे मतम्
तथा त्वया प्रयत्तव्यं मम चेत्प्रियम् इच्छसि
yathā na nṛpatirbhīmaḥ pratipadyeta me matam
tathā tvayā prayattavyaṃ mama cetpriyam icchasi
- 16
यथा चाहं समानीता सुदेवेनाशु बान्धवान्
तेनैव मङ्गलेनाशु सुदेवो यातु माचिरम्
समानेतुं नलं मातर् अयोध्यां नगरीम् इतः
yathā cāhaṃ samānītā sudevenāśu bāndhavān
tenaiva maṅgalenāśu sudevo yātu māciram
samānetuṃ nalaṃ mātar ayodhyāṃ nagarīm itaḥ
- 17
विश्रान्तं च ततः पश्चात्पर्णादं द्विजसत्तमम्
अर्चयामास वैदर्भी धनेनातीव भामिनी
viśrāntaṃ ca tataḥ paścātparṇādaṃ dvijasattamam
arcayāmāsa vaidarbhī dhanenātīva bhāminī
- 18
नले चेहागते विप्र भूयो दास्यामि ते वसु
त्वया हि मे बहु कृतं यथा नान्यः करिष्यति
यद्भर्त्राहं समेष्यामि शीघ्रम् एव द्विजोत्तम
nale cehāgate vipra bhūyo dāsyāmi te vasu
tvayā hi me bahu kṛtaṃ yathā nānyaḥ kariṣyati
yadbhartrāhaṃ sameṣyāmi śīghram eva dvijottama
- 19
एवम् उक्तो ऽर्चयित्वा ताम् आशीर्वादैः सुमङ्गलैः
गृहान् उपययौ चापि कृतार्थः स महामनाः
evam ukto 'rcayitvā tām āśīrvādaiḥ sumaṅgalaiḥ
gṛhān upayayau cāpi kṛtārthaḥ sa mahāmanāḥ
- 20
ततश्चानाय्य तं विप्रं दमयन्ती युधिष्ठिर
अब्रवीत्संनिधौ मातुर्दुःखशोकसमन्विता
tataścānāyya taṃ vipraṃ damayantī yudhiṣṭhira
abravītsaṃnidhau māturduḥkhaśokasamanvitā
- 21
गत्वा सुदेव नगरीम् अयोध्यावासिनं नृपम्
ऋतुपर्णं वचो ब्रूहि पतिम् अन्यं चिकीर्षती
आस्थास्यति पुनर्भैमी दमयन्ती स्वयंवरम्
gatvā sudeva nagarīm ayodhyāvāsinaṃ nṛpam
ṛtuparṇaṃ vaco brūhi patim anyaṃ cikīrṣatī
āsthāsyati punarbhaimī damayantī svayaṃvaram
- 22
तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः
यथा च गणितः कालः श्वोभूते स भविष्यति
tatra gacchanti rājāno rājaputrāśca sarvaśaḥ
yathā ca gaṇitaḥ kālaḥ śvobhūte sa bhaviṣyati
- 23
यदि संभावनीयं ते गच्छ शीघ्रम् अरिंदम
सूर्योदये द्वितीयं सा भर्तारं वरयिष्यति
न हि स ज्ञायते वीरो नलो जीवन्मृतोऽपि वा
yadi saṃbhāvanīyaṃ te gaccha śīghram ariṃdama
sūryodaye dvitīyaṃ sā bhartāraṃ varayiṣyati
na hi sa jñāyate vīro nalo jīvanmṛto'pi vā
- 24
एवं तया यथोक्तं वै गत्वा राजानम् अब्रवीत्
ऋतुपर्णं महाराज सुदेवो ब्राह्मणस्तदा
evaṃ tayā yathoktaṃ vai gatvā rājānam abravīt
ṛtuparṇaṃ mahārāja sudevo brāhmaṇastadā

