37 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
ततो वनगताः पार्थाः सायाह्ने सह कृष्णया
उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्दुःखशोकपरायणाः
vaiśampāyana uvāca
tato vanagatāḥ pārthāḥ sāyāhne saha kṛṣṇayā
upaviṣṭāḥ kathāścakrurduḥkhaśokaparāyaṇāḥ
- 2
प्रिया च दर्शनीया च पण्डिता च पतिव्रता
ततः कृष्णा धर्मराजम् इदं वचनम् अब्रवीत्
priyā ca darśanīyā ca paṇḍitā ca pativratā
tataḥ kṛṣṇā dharmarājam idaṃ vacanam abravīt
- 3
न नूनं तस्य पापस्य दुःखम् अस्मासु किंचन
विद्यते धार्तराष्ट्रस्य नृशंसस्य दुरात्मनः
na nūnaṃ tasya pāpasya duḥkham asmāsu kiṃcana
vidyate dhārtarāṣṭrasya nṛśaṃsasya durātmanaḥ
- 4
यस्त्वां राजन्मया सार्धम् अजिनैः प्रतिवासितम्
भ्रातृभिश्च तथा सर्वैर्नाभ्यभाषत किंचन
वनं प्रस्थाप्य दुष्टात्मा नान्वतप्यत दुर्मतिः
yastvāṃ rājanmayā sārdham ajinaiḥ prativāsitam
bhrātṛbhiśca tathā sarvairnābhyabhāṣata kiṃcana
vanaṃ prasthāpya duṣṭātmā nānvatapyata durmatiḥ
- 5
आयसं हृदयं नूनं तस्य दुष्कृतकर्मणः
यस्त्वां धर्मपरं श्रेष्ठं रूक्षाण्यश्रावयत्तदा
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ
yastvāṃ dharmaparaṃ śreṣṭhaṃ rūkṣāṇyaśrāvayattadā
- 6
सुखोचितम् अदुःखार्हं दुरात्मा ससुहृद्गणः
ईदृशं दुःखम् आनीय मोदते पापपूरुषः
sukhocitam aduḥkhārhaṃ durātmā sasuhṛdgaṇaḥ
īdṛśaṃ duḥkham ānīya modate pāpapūruṣaḥ
- 7
चतुर्णाम् एव पापानाम् अश्रु वै नापतत्तदा
त्वयि भारत निष्क्रान्ते वनायाजिनवाससि
caturṇām eva pāpānām aśru vai nāpatattadā
tvayi bhārata niṣkrānte vanāyājinavāsasi
- 8
दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः
दुर्भ्रातुस्तस्य चोग्रस्य तथा दुःशासनस्य च
duryodhanasya karṇasya śakuneśca durātmanaḥ
durbhrātustasya cograsya tathā duḥśāsanasya ca
- 9
इतरेषां तु सर्वेषां कुरूणां कुरुसत्तम
दुःखेनाभिपरीतानां नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम्
itareṣāṃ tu sarveṣāṃ kurūṇāṃ kurusattama
duḥkhenābhiparītānāṃ netrebhyaḥ prāpatajjalam
- 10
इदं च शयनं दृष्ट्वा यच्चासीत्ते पुरातनम्
शोचामि त्वां महाराज दुःखानर्हं सुखोचितम्
idaṃ ca śayanaṃ dṛṣṭvā yaccāsītte purātanam
śocāmi tvāṃ mahārāja duḥkhānarhaṃ sukhocitam
- 11
दान्तं यच्च सभामध्ये आसनं रत्नभूषितम्
दृष्ट्वा कुशबृसीं चेमां शोको मां रुन्धयत्ययम्
dāntaṃ yacca sabhāmadhye āsanaṃ ratnabhūṣitam
dṛṣṭvā kuśabṛsīṃ cemāṃ śoko māṃ rundhayatyayam
- 12
यद् अपश्यं सभायां त्वां राजभिः परिवारितम्
तच्च राजन्न् अपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे
yad apaśyaṃ sabhāyāṃ tvāṃ rājabhiḥ parivāritam
tacca rājann apaśyantyāḥ kā śāntirhṛdayasya me
- 13
या त्वाहं चन्दनादिग्धम् अपश्यं सूर्यवर्चसम्
सा त्वा पङ्कमलादिग्धं दृष्ट्वा मुह्यामि भारत
yā tvāhaṃ candanādigdham apaśyaṃ sūryavarcasam
sā tvā paṅkamalādigdhaṃ dṛṣṭvā muhyāmi bhārata
- 14
या वै त्वा कौशिकैर्वस्त्रैः शुभ्रैर्बहुधनैः पुरा
दृष्टवत्यस्मि राजेन्द्र सा त्वां पश्यामि चीरिणम्
yā vai tvā kauśikairvastraiḥ śubhrairbahudhanaiḥ purā
dṛṣṭavatyasmi rājendra sā tvāṃ paśyāmi cīriṇam
- 15
यच्च तद्रुक्मपात्रीभिर्ब्राह्मणेभ्यः सहस्रशः
ह्रियते ते गृहाद् अन्नं संस्कृतं सार्वकामिकम्
yacca tadrukmapātrībhirbrāhmaṇebhyaḥ sahasraśaḥ
hriyate te gṛhād annaṃ saṃskṛtaṃ sārvakāmikam
- 16
यतीनाम् अगृहाणां ते तथैव गृहमेधिनाम्
दीयते भोजनं राजन्न् अतीव गुणवत्प्रभो
तच्च राजन्न् अपश्यन्त्याः का शान्तिर्हृदयस्य मे
yatīnām agṛhāṇāṃ te tathaiva gṛhamedhinām
dīyate bhojanaṃ rājann atīva guṇavatprabho
tacca rājann apaśyantyāḥ kā śāntirhṛdayasya me
- 17
यांस्ते भ्रातॄन्महाराज युवानो मृष्टकुण्डलाः
अभोजयन्त मृष्टान्नैः सूदाः परमसंस्कृतैः
yāṃste bhrātṝnmahārāja yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ
abhojayanta mṛṣṭānnaiḥ sūdāḥ paramasaṃskṛtaiḥ
- 18
सर्वांस्तान् अद्य पश्यामि वने वन्येन जीवतः
अदुःखार्हान्मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मनः
sarvāṃstān adya paśyāmi vane vanyena jīvataḥ
aduḥkhārhānmanuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ
- 19
भीमसेनम् इमं चापि दुःखितं वनवासिनम्
ध्यायन्तं किं न मन्युस्ते प्राप्ते काले विवर्धते
bhīmasenam imaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam
dhyāyantaṃ kiṃ na manyuste prāpte kāle vivardhate
- 20
भीमसेनं हि कर्माणि स्वयं कुर्वाणम् अच्युत
सुखार्हं दुःखितं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
bhīmasenaṃ hi karmāṇi svayaṃ kurvāṇam acyuta
sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate
- 21
सत्कृतं विविधैर्यानैर्वस्त्रैर् उच्चावचैस्तथा
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
satkṛtaṃ vividhairyānairvastrair uccāvacaistathā
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate
- 22
कुरून् अपि हि यः सर्वान्हन्तुम् उत्सहते प्रभुः
त्वत्प्रसादं प्रतीक्षंस्तु सहते ऽयं वृकोदरः
kurūn api hi yaḥ sarvānhantum utsahate prabhuḥ
tvatprasādaṃ pratīkṣaṃstu sahate 'yaṃ vṛkodaraḥ
- 23
यो ऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना
शरातिसर्गे शीघ्रत्वात्कालान्तकयमोपमः
yo 'rjunenārjunastulyo dvibāhurbahubāhunā
śarātisarge śīghratvātkālāntakayamopamaḥ
- 24
यस्य शस्त्रप्रतापेन प्रणताः सर्वपार्थिवाः
यज्ञे तव महाराज ब्राह्मणान् उपतस्थिरे
yasya śastrapratāpena praṇatāḥ sarvapārthivāḥ
yajñe tava mahārāja brāhmaṇān upatasthire
- 25
तम् इमं पुरुषव्याघ्रं पूजितं देवदानवैः
ध्यायन्तम् अर्जुनं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
tam imaṃ puruṣavyāghraṃ pūjitaṃ devadānavaiḥ
dhyāyantam arjunaṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate
- 26
दृष्ट्वा वनगतं पार्थम् अदुःखार्हं सुखोचितम्
न च ते वर्धते मन्युस्तेन मुह्यामि भारत
dṛṣṭvā vanagataṃ pārtham aduḥkhārhaṃ sukhocitam
na ca te vardhate manyustena muhyāmi bhārata
- 27
यो देवांश्च मनुष्यांश्च सर्पांश्चैकरथो ऽजयत्
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
yo devāṃśca manuṣyāṃśca sarpāṃścaikaratho 'jayat
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate
- 28
यो यानैर् अद्भुताकारैर्हयैर्नागैश्च संवृतः
प्रसह्य वित्तान्य् आदत्त पार्थिवेभ्यः परंतपः
yo yānair adbhutākārairhayairnāgaiśca saṃvṛtaḥ
prasahya vittāny ādatta pārthivebhyaḥ paraṃtapaḥ
- 29
क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः
तं ते वनगतं दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
kṣipatyekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ
taṃ te vanagataṃ dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate
- 30
श्यामं बृहन्तं तरुणं चर्मिणाम् उत्तमं रणे
नकुलं ते वने दृष्ट्वा कस्मान्मन्युर्न वर्धते
śyāmaṃ bṛhantaṃ taruṇaṃ carmiṇām uttamaṃ raṇe
nakulaṃ te vane dṛṣṭvā kasmānmanyurna vardhate

