27 shlokas
- 1
अष्टावक्र उवाच
अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः स्त्रियः पन्था वैवधिकस्य पन्थाः
राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः
aṣṭāvakra uvāca
andhasya panthā badhirasya panthāḥ striyaḥ panthā vaivadhikasya panthāḥ
rājñaḥ panthā brāhmaṇenāsametya sametya tu brāhmaṇasyaiva panthāḥ
- 2
राजोवाच
पन्था अयं ते ऽद्य मया निसृष्टो येनेच्छसे तेन कामं व्रजस्व
न पावको विद्यते वै लघीयान् इन्द्रो ऽपि नित्यं नमते ब्राह्मणानाम्
rājovāca
panthā ayaṃ te 'dya mayā nisṛṣṭo yenecchase tena kāmaṃ vrajasva
na pāvako vidyate vai laghīyān indro 'pi nityaṃ namate brāhmaṇānām
- 3
अष्टावक्र उवाच
यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्व तात कौतूहलं नौ बलवद्वै विवृद्धम्
आवां प्राप्तावतिथी संप्रवेशं काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम्
aṣṭāvakra uvāca
yajñaṃ draṣṭuṃ prāptavantau sva tāta kautūhalaṃ nau balavadvai vivṛddham
āvāṃ prāptāvatithī saṃpraveśaṃ kāṅkṣāvahe dvārapate tavājñām
- 4
ऐन्द्रद्युम्नेर्यज्ञदृशाव् इहावां विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू
न वै क्रोधाद्व्याधिनैवोत्तमेन संयोजय द्वारपाल क्षणेन
aindradyumneryajñadṛśāv ihāvāṃ vivakṣū vai janakendraṃ didṛkṣū
na vai krodhādvyādhinaivottamena saṃyojaya dvārapāla kṣaṇena
- 5
द्वारपाल उवाच
बन्देः समादेशकरा वयं स्म निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम्
न वै बालाः प्रविशन्त्यत्र विप्रा वृद्धा विद्वांसः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः
dvārapāla uvāca
bandeḥ samādeśakarā vayaṃ sma nibodha vākyaṃ ca mayeryamāṇam
na vai bālāḥ praviśantyatra viprā vṛddhā vidvāṃsaḥ praviśanti dvijāgryāḥ
- 6
अष्टावक्र उवाच
यद्यत्र वृद्धेषु कृतः प्रवेशो युक्तं मम द्वारपाल प्रवेष्टुम्
वयं हि वृद्धाश्चरितव्रताश्च वेदप्रभावेन प्रवेशनार्हाः
aṣṭāvakra uvāca
yadyatra vṛddheṣu kṛtaḥ praveśo yuktaṃ mama dvārapāla praveṣṭum
vayaṃ hi vṛddhāścaritavratāśca vedaprabhāvena praveśanārhāḥ
- 7
शुश्रूषवश्चापि जितेन्द्रियाश्च ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम्
न बाल इत्यवमन्तव्यम् आहुर्बालो ऽप्यग्निर्दहति स्पृश्यमानः
śuśrūṣavaścāpi jitendriyāśca jñānāgame cāpi gatāḥ sma niṣṭhām
na bāla ityavamantavyam āhurbālo 'pyagnirdahati spṛśyamānaḥ
- 8
द्वारपाल उवाच
सरस्वतीम् ईरय वेदजुष्टाम् एकाक्षरां बहुरूपां विराजम्
अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः
dvārapāla uvāca
sarasvatīm īraya vedajuṣṭām ekākṣarāṃ bahurūpāṃ virājam
aṅgātmānaṃ samavekṣasva bālaṃ kiṃ ślāghase durlabhā vādasiddhiḥ
- 9
अष्टावक्र उवाच
न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धिर्यथाष्ठीला शाल्मलेः सम्प्रवृद्धा
ह्रस्वो ऽल्पकायः फलितो विवृद्धो यश्चाफलस्तस्य न वृद्धभावः
aṣṭāvakra uvāca
na jñāyate kāyavṛddhyā vivṛddhiryathāṣṭhīlā śālmaleḥ sampravṛddhā
hrasvo 'lpakāyaḥ phalito vivṛddho yaścāphalastasya na vṛddhabhāvaḥ
- 10
द्वारपाल उवाच
वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः
न हि ज्ञानम् अल्पकालेन शक्यं कस्माद्बालो वृद्ध इवावभाषसे
dvārapāla uvāca
vṛddhebhya eveha matiṃ sma bālā gṛhṇanti kālena bhavanti vṛddhāḥ
na hi jñānam alpakālena śakyaṃ kasmādbālo vṛddha ivāvabhāṣase
- 11
अष्टावक्र उवाच
न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः
बालो ऽपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः
aṣṭāvakra uvāca
na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ
bālo 'pi yaḥ prajānāti taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ
- 12
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं यो ऽनूचानः स नो महान्
na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān
- 13
दिदृक्षुर् अस्मि सम्प्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि
निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने
didṛkṣur asmi samprāpto bandinaṃ rājasaṃsadi
nivedayasva māṃ dvāḥstha rājñe puṣkaramāline
- 14
द्रष्टास्यद्य वदतो द्वारपाल मनीषिभिः सह वादे विवृद्धे
उताहो वाप्युच्चतां नीचतां वा तूष्णीं भूतेष्वथ सर्वेषु चाद्य
draṣṭāsyadya vadato dvārapāla manīṣibhiḥ saha vāde vivṛddhe
utāho vāpyuccatāṃ nīcatāṃ vā tūṣṇīṃ bhūteṣvatha sarveṣu cādya
- 15
द्वारपाल उवाच
कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस्त्वं विनीतानां विदुषां सम्प्रवेश्यम्
उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत्
dvārapāla uvāca
kathaṃ yajñaṃ daśavarṣo viśestvaṃ vinītānāṃ viduṣāṃ sampraveśyam
upāyataḥ prayatiṣye tavāhaṃ praveśane kuru yatnaṃ yathāvat
- 16
अष्टावक्र उवाच
भो भो राजञ्जनकानां वरिष्ठ सभाज्यस्त्वं त्वयि सर्वं समृद्धम्
त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां ययातिर् एको नृपतिर्वा पुरस्तात्
aṣṭāvakra uvāca
bho bho rājañjanakānāṃ variṣṭha sabhājyastvaṃ tvayi sarvaṃ samṛddham
tvaṃ vā kartā karmaṇāṃ yajñiyānāṃ yayātir eko nṛpatirvā purastāt
- 17
विद्वान्बन्दी वेदविदो निगृह्य वादे भग्नान् अप्रतिशङ्कमानः
त्वया निसृष्टैः पुरुषैर् आप्तकृद्भिर्जले सर्वान्मज्जयतीति नः श्रुतम्
vidvānbandī vedavido nigṛhya vāde bhagnān apratiśaṅkamānaḥ
tvayā nisṛṣṭaiḥ puruṣair āptakṛdbhirjale sarvānmajjayatīti naḥ śrutam
- 18
स तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशाद्ब्रह्मोद्यं वै कथयितुम् आगतो ऽस्मि
क्वासौ बन्दी यावद् एनं समेत्य नक्षत्राणीव सविता नाशयामि
sa tacchrutvā brāhmaṇānāṃ sakāśādbrahmodyaṃ vai kathayitum āgato 'smi
kvāsau bandī yāvad enaṃ sametya nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi
- 19
राजोवाच
आशंससे बन्दिनं त्वं विजेतुम् अविज्ञात्वा वाक्यबलं परस्य
विज्ञातवीर्यैः शक्यम् एवं प्रवक्तुं दृष्टश्चासौ ब्राह्मणैर्वादशीलैः
rājovāca
āśaṃsase bandinaṃ tvaṃ vijetum avijñātvā vākyabalaṃ parasya
vijñātavīryaiḥ śakyam evaṃ pravaktuṃ dṛṣṭaścāsau brāhmaṇairvādaśīlaiḥ
- 20
अष्टावक्र उवाच
विवादितो ऽसौ न हि मादृशैर्हि सिंहीकृतस्तेन वदत्य् अभीतः
समेत्य मां निहतः शेष्यते ऽद्य मार्गे भग्नं शकटम् इवाबलाक्षम्
aṣṭāvakra uvāca
vivādito 'sau na hi mādṛśairhi siṃhīkṛtastena vadaty abhītaḥ
sametya māṃ nihataḥ śeṣyate 'dya mārge bhagnaṃ śakaṭam ivābalākṣam
- 21
राजोवाच
षण्णाभेर्द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः
यस्त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः
rājovāca
ṣaṇṇābherdvādaśākṣasya caturviṃśatiparvaṇaḥ
yastriṣaṣṭiśatārasya vedārthaṃ sa paraḥ kaviḥ
- 22
अष्टावक्र उवाच
चतुर्विंशतिपर्व त्वां षण्णाभि द्वादशप्रधि
तत्त्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति
aṣṭāvakra uvāca
caturviṃśatiparva tvāṃ ṣaṇṇābhi dvādaśapradhi
tattriṣaṣṭiśatāraṃ vai cakraṃ pātu sadāgati
- 23
राजोवाच
वडवे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम्
कस्तयोर्गर्भम् आधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम्
rājovāca
vaḍave iva saṃyukte śyenapāte divaukasām
kastayorgarbham ādhatte garbhaṃ suṣuvatuśca kam
- 24
अष्टावक्र उवाच
मा स्म ते ते गृहे राजञ्शात्रवाणाम् अपि ध्रुवम्
वातसारथिर् आधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च तम्
aṣṭāvakra uvāca
mā sma te te gṛhe rājañśātravāṇām api dhruvam
vātasārathir ādhatte garbhaṃ suṣuvatuśca tam
- 25
राजोवाच
किं स्वित्सुप्तं न निमिषति किं स्विज्जातं न चोपति
कस्य स्विद्धृदयं नास्ति किं स्विद्वेगेन वर्धते
rājovāca
kiṃ svitsuptaṃ na nimiṣati kiṃ svijjātaṃ na copati
kasya sviddhṛdayaṃ nāsti kiṃ svidvegena vardhate
- 26
अष्टावक्र उवाच
मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते
aṣṭāvakra uvāca
matsyaḥ supto na nimiṣatyaṇḍaṃ jātaṃ na copati
aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate
- 27
राजोवाच
न त्वा मन्ये मानुषं देवसत्त्वं न त्वं बालः स्थविरस्त्वं मतो मे
न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे तस्माद्द्वारं वितराम्येष बन्दी
rājovāca
na tvā manye mānuṣaṃ devasattvaṃ na tvaṃ bālaḥ sthavirastvaṃ mato me
na te tulyo vidyate vākpralāpe tasmāddvāraṃ vitarāmyeṣa bandī

