50 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
भवान् एतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः
ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद्गतिर् अनुत्तमा
yudhiṣṭhira uvāca
bhavān etādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ
brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhavedgatir anuttamā
- 2
सर्प उवाच
पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यम् उक्त्वा च भारत
अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर्मम
sarpa uvāca
pātre dattvā priyāṇyuktvā satyam uktvā ca bhārata
ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacchediti matirmama
- 3
युधिष्ठिर उवाच
दानाद्वा सर्प सत्याद्वा किम् अतो गुरु दृश्यते
अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवम् उच्यताम्
yudhiṣṭhira uvāca
dānādvā sarpa satyādvā kim ato guru dṛśyate
ahiṃsāpriyayoścaiva gurulāghavam ucyatām
- 4
सर्प उवाच
दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा प्रियम् एव च
एषां कार्यगरीयस्त्वाद्दृश्यते गुरुलाघवम्
sarpa uvāca
dāne ratatvaṃ satyaṃ ca ahiṃsā priyam eva ca
eṣāṃ kāryagarīyastvāddṛśyate gurulāghavam
- 5
कस्माच्चिद्दानयोगाद्धि सत्यम् एव विशिष्यते
सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद्दानं विशिष्यते
kasmācciddānayogāddhi satyam eva viśiṣyate
satyavākyācca rājendra kiṃciddānaṃ viśiṣyate
- 6
एवम् एव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते
अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियम् इष्यते
evam eva maheṣvāsa priyavākyānmahīpate
ahiṃsā dṛśyate gurvī tataśca priyam iṣyate
- 7
एवम् एतद्भवेद्राजन्कार्यापेक्षम् अनन्तरम्
यद् अभिप्रेतम् अन्यत्ते ब्रूहि यावद्ब्रवीम्यहम्
evam etadbhavedrājankāryāpekṣam anantaram
yad abhipretam anyatte brūhi yāvadbravīmyaham
- 8
युधिष्ठिर उवाच
कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम्
अशरीरस्य दृश्येत विषयांश्च ब्रवीहि मे
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṃ ca phalaṃ dhruvam
aśarīrasya dṛśyeta viṣayāṃśca bravīhi me
- 9
सर्प उवाच
तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिः
मानुष्यं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्त्रिधा
sarpa uvāca
tisro vai gatayo rājanparidṛṣṭāḥ svakarmabhiḥ
mānuṣyaṃ svargavāsaśca tiryagyoniśca tattridhā
- 10
तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिर् अतन्द्रितः
अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गम् अश्नुते
tatra vai mānuṣāllokāddānādibhir atandritaḥ
ahiṃsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargam aśnute
- 11
विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत्
तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते
viparītaiśca rājendra kāraṇairmānuṣo bhavet
tiryagyonistathā tāta viśeṣaścātra vakṣyate
- 12
कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमन्वितः
मनुष्यत्वात्परिभ्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते
kāmakrodhasamāyukto hiṃsālobhasamanvitaḥ
manuṣyatvātparibhraṣṭastiryagyonau prasūyate
- 13
तिर्यग्योन्यां पृथग्भावो मनुष्यत्वे विधीयते
गवादिभ्यस्तथाश्वेभ्यो देवत्वम् अपि दृश्यते
tiryagyonyāṃ pṛthagbhāvo manuṣyatve vidhīyate
gavādibhyastathāśvebhyo devatvam api dṛśyate
- 14
सो ऽयम् एता गतीः सर्वा जन्तुश्चरति कार्यवान्
नित्ये महति चात्मानम् अवस्थापयते नृप
so 'yam etā gatīḥ sarvā jantuścarati kāryavān
nitye mahati cātmānam avasthāpayate nṛpa
- 15
जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते चात्मा स देहवान्
फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः
jāto jātaśca balavānbhuṅkte cātmā sa dehavān
phalārthastāta niṣpṛktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ
- 16
युधिष्ठिर उवाच
शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः
तस्याधिष्ठानम् अव्यग्रं ब्रूहि सर्प यथातथम्
yudhiṣṭhira uvāca
śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ
tasyādhiṣṭhānam avyagraṃ brūhi sarpa yathātatham
- 17
किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामते
एतावद् उच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम
kiṃ na gṛhṇāsi viṣayānyugapattvaṃ mahāmate
etāvad ucyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama
- 18
सर्प उवाच
यद् आत्मद्रव्यम् आयुष्मन्देहसंश्रयणान्वितम्
करणाधिष्ठितं भोगान् उपभुङ्क्ते यथाविधि
sarpa uvāca
yad ātmadravyam āyuṣmandehasaṃśrayaṇānvitam
karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogān upabhuṅkte yathāvidhi
- 19
ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च मनश्च भरतर्षभ
तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे
jñānaṃ caivātra buddhiśca manaśca bharatarṣabha
tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me
- 20
मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयान् इमान्
विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः
manasā tāta paryeti kramaśo viṣayān imān
viṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsṛtaḥ
- 21
अत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते
तस्माद्युगपद् अस्यात्र ग्रहणं नोपपद्यते
atra cāpi naravyāghra mano jantorvidhīyate
tasmādyugapad asyātra grahaṇaṃ nopapadyate
- 22
स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोर् अन्तरम् आश्रितः
द्रव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावराम्
sa ātmā puruṣavyāghra bhruvor antaram āśritaḥ
dravyeṣu sṛjate buddhiṃ vividheṣu parāvarām
- 23
बुद्धेर् उत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः
एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः
buddher uttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥ
eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ
- 24
युधिष्ठिर उवाच
मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम्
एतद् अध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते
yudhiṣṭhira uvāca
manasaścāpi buddheśca brūhi me lakṣaṇaṃ param
etad adhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate
- 25
सर्प उवाच
बुद्धिर् आत्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते
तदाश्रिता हि संज्ञैषा विधिस्तस्यैषणे भवेत्
sarpa uvāca
buddhir ātmānugā tāta utpātena vidhīyate
tadāśritā hi saṃjñaiṣā vidhistasyaiṣaṇe bhavet
- 26
बुद्धेर्गुणविधिर्नास्ति मनस्तु गुणवद्भवेत्
बुद्धिर् उत्पद्यते कार्ये मनस्तूत्पन्नम् एव हि
buddherguṇavidhirnāsti manastu guṇavadbhavet
buddhir utpadyate kārye manastūtpannam eva hi
- 27
एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम्
त्वम् अप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान्
etadviśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyormayeritam
tvam apyatrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavān
- 28
युधिष्ठिर उवाच
अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिर् इयं तव
विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्माम् अनुपृच्छसि
yudhiṣṭhira uvāca
aho buddhimatāṃ śreṣṭha śubhā buddhir iyaṃ tava
viditaṃ veditavyaṃ te kasmānmām anupṛcchasi
- 29
सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम्
एवम् अद्भुतकर्माणम् इति मे संशयो महान्
sarvajñaṃ tvāṃ kathaṃ moha āviśatsvargavāsinam
evam adbhutakarmāṇam iti me saṃśayo mahān
- 30
सर्प उवाच
सुप्रज्ञम् अपि चेच्छूरम् ऋद्धिर्मोहयते नरम्
वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम
sarpa uvāca
suprajñam api cecchūram ṛddhirmohayate naram
vartamānaḥ sukhe sarvo nāvaitīti matirmama

