49 shlokas
- 1
दुर्योधन उवाच
चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्न् अर्जुनस्तदा
इदं वचनम् अक्लीबम् अब्रवीत्परवीरहा
duryodhana uvāca
citrasenaṃ samāgamya prahasann arjunastadā
idaṃ vacanam aklībam abravītparavīrahā
- 2
भ्रातॄन् अर्हसि नो वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम
अनर्हा धर्षणं हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु
bhrātṝn arhasi no vīra moktuṃ gandharvasattama
anarhā dharṣaṇaṃ hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu
- 3
एवम् उक्तस्तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना
उवाच यत्कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः
द्रष्टारः स्म सुखाद्धीनान्सदारान्पाण्डवान् इति
evam uktastu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā
uvāca yatkarṇa vayaṃ mantrayanto vinirgatāḥ
draṣṭāraḥ sma sukhāddhīnānsadārānpāṇḍavān iti
- 4
तस्मिन्न् उच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्यथ
भूमेर्विवरम् अन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयान्वितः
tasminn uccāryamāṇe tu gandharveṇa vacasyatha
bhūmervivaram anvaicchaṃ praveṣṭuṃ vrīḍayānvitaḥ
- 5
युधिष्ठिरम् अथागम्य गन्धर्वाः सह पाण्डवैः
अस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश्चास्मान्न्यवेदयन्
yudhiṣṭhiram athāgamya gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ
asmaddurmantritaṃ tasmai baddhāṃścāsmānnyavedayan
- 6
स्त्रीसमक्षम् अहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतः
युधिष्ठिरस्योपहृतः किं नु दुःखम् अतः परम्
strīsamakṣam ahaṃ dīno baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ
yudhiṣṭhirasyopahṛtaḥ kiṃ nu duḥkham ataḥ param
- 7
ये मे निराकृता नित्यं रिपुर्येषाम् अहं सदा
तैर्मोक्षितो ऽहं दुर्बुद्धिर्दत्तं तैर्जीवितं च मे
ye me nirākṛtā nityaṃ ripuryeṣām ahaṃ sadā
tairmokṣito 'haṃ durbuddhirdattaṃ tairjīvitaṃ ca me
- 8
प्राप्तः स्यां यद्यहं वीर वधं तस्मिन्महारणे
श्रेयस्तद्भविता मह्यम् एवंभूतं न जीवितम्
prāptaḥ syāṃ yadyahaṃ vīra vadhaṃ tasminmahāraṇe
śreyastadbhavitā mahyam evaṃbhūtaṃ na jīvitam
- 9
भवेद्यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात्
प्राप्ताश्च लोकाः पुण्याः स्युर्महेन्द्रसदने ऽक्षयाः
bhavedyaśaḥ pṛthivyāṃ me khyātaṃ gandharvato vadhāt
prāptāśca lokāḥ puṇyāḥ syurmahendrasadane 'kṣayāḥ
- 10
यत्त्वद्य मे व्यवसितं तच्छृणुध्वं नरर्षभाः
इह प्रायम् उपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान्
भ्रातरश्चैव मे सर्वे प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति
yattvadya me vyavasitaṃ tacchṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥ
iha prāyam upāsiṣye yūyaṃ vrajata vai gṛhān
bhrātaraścaiva me sarve prayāntvadya puraṃ prati
- 11
कर्णप्रभृतयश्चैव सुहृदो बान्धवाश्च ये
दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति
karṇaprabhṛtayaścaiva suhṛdo bāndhavāśca ye
duḥśāsanaṃ puraskṛtya prayāntvadya puraṃ prati
- 12
न ह्यहं प्रतियास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः
शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत्तथा
na hyahaṃ pratiyāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥ
śatrumānāpaho bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛttathā
- 13
स सुहृच्छोकदो भूत्वा शत्रूणां हर्षवर्धनः
वारणाह्वयम् आसाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम्
sa suhṛcchokado bhūtvā śatrūṇāṃ harṣavardhanaḥ
vāraṇāhvayam āsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipam
- 14
भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिर्विदुरः संजयस्तथा
वाह्लीकः सोमदत्तश्च ये चान्ये वृद्धसंमताः
bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇirviduraḥ saṃjayastathā
vāhlīkaḥ somadattaśca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ
- 15
ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश्च तथोदासीनवृत्तयः
किं मां वक्ष्यन्ति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तान् अहम्
brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāśca tathodāsīnavṛttayaḥ
kiṃ māṃ vakṣyanti kiṃ cāpi prativakṣyāmi tān aham
- 16
रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि
आत्मदोषात्परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तान् अहम्
ripūṇāṃ śirasi sthitvā tathā vikramya corasi
ātmadoṣātparibhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tān aham
- 17
दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्याम् ऐश्वर्यम् एव च
तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाहं मदगर्वितः
durvinītāḥ śriyaṃ prāpya vidyām aiśvaryam eva ca
tiṣṭhanti na ciraṃ bhadre yathāhaṃ madagarvitaḥ
- 18
अहो बत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम्
स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद्येन प्राप्तो ऽस्मि संशयम्
aho bata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtam
svayaṃ durbuddhinā mohādyena prāpto 'smi saṃśayam
- 19
तस्मात्प्रायम् उपासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम्
चेतयानो हि को जीवेत्कृच्छ्राच्छत्रुभिर् उद्धृतः
tasmātprāyam upāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum
cetayāno hi ko jīvetkṛcchrācchatrubhir uddhṛtaḥ
- 20
शत्रुभिश्चावहसितो मानी पौरुषवर्जितः
पाण्डवैर्विक्रमाढ्यैश्च सावमानम् अवेक्षितः
śatrubhiścāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥ
pāṇḍavairvikramāḍhyaiśca sāvamānam avekṣitaḥ
- 21
वैशम्पायन उवाच
एवं चिन्तापरिगतो दुःशासनम् अथाब्रवीत्
दुःशासन निबोधेदं वचनं मम भारत
vaiśampāyana uvāca
evaṃ cintāparigato duḥśāsanam athābravīt
duḥśāsana nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhārata
- 22
प्रतीच्छ त्वं मया दत्तम् अभिषेकं नृपो भव
प्रशाधि पृथिवीं स्फीतां कर्णसौबलपालिताम्
pratīccha tvaṃ mayā dattam abhiṣekaṃ nṛpo bhava
praśādhi pṛthivīṃ sphītāṃ karṇasaubalapālitām
- 23
भ्रातॄन्पालय विस्रब्धं मरुतो वृत्रहा यथा
बान्धवास्त्वोपजीवन्तु देवा इव शतक्रतुम्
bhrātṝnpālaya visrabdhaṃ maruto vṛtrahā yathā
bāndhavāstvopajīvantu devā iva śatakratum
- 24
ब्राह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश्चाप्रमादतः
बन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास्त्वं गतिः सदा
brāhmaṇeṣu sadā vṛttiṃ kurvīthāścāpramādataḥ
bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhavethāstvaṃ gatiḥ sadā
- 25
ज्ञातींश्चाप्यनुपश्येथा विष्णुर्देवगणान् इव
गुरवः पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीम्
jñātīṃścāpyanupaśyethā viṣṇurdevagaṇān iva
guravaḥ pālanīyāste gaccha pālaya medinīm
- 26
नन्दयन्सुहृदः सर्वाञ्शात्रवांश्चावभर्त्सयन्
कण्ठे चैनं परिष्वज्य गम्यताम् इत्युवाच ह
nandayansuhṛdaḥ sarvāñśātravāṃścāvabhartsayan
kaṇṭhe cainaṃ pariṣvajya gamyatām ityuvāca ha
- 27
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनो दुःशासनो ऽब्रवीत्
अश्रुकण्ठः सुदुःखार्तः प्राञ्जलिः प्रणिपत्य च
सगद्गदम् इदं वाक्यं भ्रातरं ज्येष्ठम् आत्मनः
tasya tadvacanaṃ śrutvā dīno duḥśāsano 'bravīt
aśrukaṇṭhaḥ suduḥkhārtaḥ prāñjaliḥ praṇipatya ca
sagadgadam idaṃ vākyaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭham ātmanaḥ
- 28
प्रसीदेत्यपतद्भूमौ दूयमानेन चेतसा
दुःखितः पादयोस्तस्य नेत्रजं जलम् उत्सृजन्
prasīdetyapatadbhūmau dūyamānena cetasā
duḥkhitaḥ pādayostasya netrajaṃ jalam utsṛjan
- 29
उक्तवांश्च नरव्याघ्रो नैतद् एवं भविष्यति
विदीर्येत्सनगा भूमिर्द्यौश्चापि शकलीभवेत्
रविर् आत्मप्रभां जह्यात्सोमः शीतांशुतां त्यजेत्
uktavāṃśca naravyāghro naitad evaṃ bhaviṣyati
vidīryetsanagā bhūmirdyauścāpi śakalībhavet
ravir ātmaprabhāṃ jahyātsomaḥ śītāṃśutāṃ tyajet
- 30
वायुः शैघ्र्यम् अथो जह्याद्धिमवांश्च परिव्रजेत्
शुष्येत्तोयं समुद्रेषु वह्निर् अप्युष्णतां त्यजेत्
vāyuḥ śaighryam atho jahyāddhimavāṃśca parivrajet
śuṣyettoyaṃ samudreṣu vahnir apyuṣṇatāṃ tyajet

