34 shlokas
- 1
व्याध उवाच
एवं शप्तो ऽहम् ऋषिणा तदा द्विजवरोत्तम
अभिप्रसादयम् ऋषिं गिरा वाक्यविशारदम्
vyādha uvāca
evaṃ śapto 'ham ṛṣiṇā tadā dvijavarottama
abhiprasādayam ṛṣiṃ girā vākyaviśāradam
- 2
अजानता मयाकार्यम् इदम् अद्य कृतं मुने
क्षन्तुम् अर्हसि तत्सर्वं प्रसीद भगवन्न् इति
ajānatā mayākāryam idam adya kṛtaṃ mune
kṣantum arhasi tatsarvaṃ prasīda bhagavann iti
- 3
ऋषिर् उवाच
नान्यथा भविता शाप एवम् एतद् असंशयम्
आनृशंस्याद् अहं किंचित्कर्तानुग्रहम् अद्य ते
ṛṣir uvāca
nānyathā bhavitā śāpa evam etad asaṃśayam
ānṛśaṃsyād ahaṃ kiṃcitkartānugraham adya te
- 4
शूद्रयोनौ वर्तमानो धर्मज्ञो भविता ह्यसि
मातापित्रोश्च शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः
śūdrayonau vartamāno dharmajño bhavitā hyasi
mātāpitrośca śuśrūṣāṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ
- 5
तया शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि
जातिस्मरश्च भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि
शापक्षयान्ते निर्वृत्ते भवितासि पुनर्द्विजः
tayā śuśrūṣayā siddhiṃ mahatīṃ samavāpsyasi
jātismaraśca bhavitā svargaṃ caiva gamiṣyasi
śāpakṣayānte nirvṛtte bhavitāsi punardvijaḥ
- 6
व्याध उवाच
एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणास्म्युग्रतेजसा
प्रसादश्च कृतस्तेन ममैवं द्विपदां वर
vyādha uvāca
evaṃ śaptaḥ purā tena ṛṣiṇāsmyugratejasā
prasādaśca kṛtastena mamaivaṃ dvipadāṃ vara
- 7
शरं चोद्धृतवान् अस्मि तस्य वै द्विजसत्तम
आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर्व्ययुज्यत
śaraṃ coddhṛtavān asmi tasya vai dvijasattama
āśramaṃ ca mayā nīto na ca prāṇairvyayujyata
- 8
एतत्ते सर्वम् आख्यातं यथा मम पुराभवत्
अभितश्चापि गन्तव्यं मया स्वर्गं द्विजोत्तम
etatte sarvam ākhyātaṃ yathā mama purābhavat
abhitaścāpi gantavyaṃ mayā svargaṃ dvijottama
- 9
ब्राह्मण उवाच
एवम् एतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च
प्राप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुम् अर्हसि
दुष्करं हि कृतं तात जानता जातिम् आत्मनः
brāhmaṇa uvāca
evam etāni puruṣā duḥkhāni ca sukhāni ca
prāpnuvanti mahābuddhe notkaṇṭhāṃ kartum arhasi
duṣkaraṃ hi kṛtaṃ tāta jānatā jātim ātmanaḥ
- 10
कर्मदोषश्च वै विद्वन्न् आत्मजातिकृतेन वै
कंचित्कालं मृष्यतां वै ततो ऽसि भविता द्विजः
साम्प्रतं च मतो मे ऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः
karmadoṣaśca vai vidvann ātmajātikṛtena vai
kaṃcitkālaṃ mṛṣyatāṃ vai tato 'si bhavitā dvijaḥ
sāmprataṃ ca mato me 'si brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ
- 11
ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु
दाम्भिको दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत्
brāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamāno vikarmasu
dāmbhiko duṣkṛtaprāyaḥ śūdreṇa sadṛśo bhavet
- 12
यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः
तं ब्राह्मणम् अहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः
yastu śūdro dame satye dharme ca satatotthitaḥ
taṃ brāhmaṇam ahaṃ manye vṛttena hi bhaveddvijaḥ
- 13
कर्मदोषेण विषमां गतिम् आप्नोति दारुणाम्
क्षीणदोषम् अहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम
karmadoṣeṇa viṣamāṃ gatim āpnoti dāruṇām
kṣīṇadoṣam ahaṃ manye cābhitastvāṃ narottama
- 14
कर्तुम् अर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः
लोकवृत्तान्तवृत्तज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः
kartum arhasi notkaṇṭhāṃ tvadvidhā hyaviṣādinaḥ
lokavṛttāntavṛttajñā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ
- 15
व्याध उवाच
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरम् औषधैः
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतां व्रजेत्
vyādha uvāca
prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīram auṣadhaiḥ
etadvijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāṃ vrajet
- 16
अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च
मानुषा मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते अल्पबुद्धयः
aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātpriyasya ca
mānuṣā mānasairduḥkhairyujyante alpabuddhayaḥ
- 17
गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च
सर्वाणि नैतद् एकस्य शोकस्थानं हि विद्यते
guṇairbhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca
sarvāṇi naitad ekasya śokasthānaṃ hi vidyate
- 18
अनिष्टेनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते
ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम्
शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते
aniṣṭenānvitaṃ paśyaṃstathā kṣipraṃ virajyate
tataśca pratikurvanti yadi paśyantyupakramam
śocato na bhavetkiṃcitkevalaṃ paritapyate
- 19
परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाप्युभयं नराः
त एव सुखम् एधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः
parityajanti ye duḥkhaṃ sukhaṃ vāpyubhayaṃ narāḥ
ta eva sukham edhante jñānatṛptā manīṣiṇaḥ
- 20
असंतोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः
असंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम्
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिम्
asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ
asaṃtoṣasya nāstyantastuṣṭistu paramaṃ sukham
na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim
- 21
न विषादे मनः कार्यं विषादो विषम् उत्तमम्
मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः
na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo viṣam uttamam
mārayatyakṛtaprajñaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ
- 22
यं विषादो ऽभिभवति विषमे समुपस्थिते
तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते
yaṃ viṣādo 'bhibhavati viṣame samupasthite
tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na vidyate
- 23
अवश्यं क्रियमाणस्य कर्मणो दृश्यते फलम्
न हि निर्वेदम् आगम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम्
avaśyaṃ kriyamāṇasya karmaṇo dṛśyate phalam
na hi nirvedam āgamya kiṃcitprāpnoti śobhanam
- 24
अथाप्युपायं पश्येत दुःखस्य परिमोक्षणे
अशोचन्न् आरभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्
athāpyupāyaṃ paśyeta duḥkhasya parimokṣaṇe
aśocann ārabhetaiva yuktaścāvyasanī bhavet
- 25
भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः
न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम्
bhūteṣvabhāvaṃ saṃcintya ye tu buddheḥ paraṃ gatāḥ
na śocanti kṛtaprajñāḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim
- 26
न शोचामि च वै विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितो ऽस्म्यहम्
एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम
na śocāmi ca vai vidvankālākāṅkṣī sthito 'smyaham
etairnidarśanairbrahmannāvasīdāmi sattama
- 27
ब्राह्मण उवाच
कृतप्रज्ञो ऽसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव
नाहं भवन्तं शोचामि ज्ञानतृप्तो ऽसि धर्मवित्
brāhmaṇa uvāca
kṛtaprajño 'si medhāvī buddhiśca vipulā tava
nāhaṃ bhavantaṃ śocāmi jñānatṛpto 'si dharmavit
- 28
आपृच्छे त्वां स्वस्ति ते ऽस्तु धर्मस्त्वा परिरक्षतु
अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतां वर
āpṛcche tvāṃ svasti te 'stu dharmastvā parirakṣatu
apramādastu kartavyo dharme dharmabhṛtāṃ vara
- 29
मार्कण्डेय उवाच
बाढम् इत्येव तं व्याधः कृताञ्जलिर् उवाच ह
प्रदक्षिणम् अथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः
mārkaṇḍeya uvāca
bāḍham ityeva taṃ vyādhaḥ kṛtāñjalir uvāca ha
pradakṣiṇam atho kṛtvā prasthito dvijasattamaḥ
- 30
स तु गत्वा द्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा
मातापितृभ्यां वृद्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः
sa tu gatvā dvijaḥ sarvāṃ śuśrūṣāṃ kṛtavāṃstadā
mātāpitṛbhyāṃ vṛddhābhyāṃ yathānyāyaṃ susaṃśitaḥ

