50 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
क्रोधो हन्ता मनुष्याणां क्रोधो भावयिता पुनः
इति विद्धि महाप्राज्ञे क्रोधमूलौ भवाभवौ
yudhiṣṭhira uvāca
krodho hantā manuṣyāṇāṃ krodho bhāvayitā punaḥ
iti viddhi mahāprājñe krodhamūlau bhavābhavau
- 2
यो हि संहरते क्रोधं भावस्तस्य सुशोभने
यः पुनः पुरुषः क्रोधं नित्यं न सहते शुभे
तस्याभावाय भवति क्रोधः परमदारुणः
yo hi saṃharate krodhaṃ bhāvastasya suśobhane
yaḥ punaḥ puruṣaḥ krodhaṃ nityaṃ na sahate śubhe
tasyābhāvāya bhavati krodhaḥ paramadāruṇaḥ
- 3
क्रोधमूलो विनाशो हि प्रजानाम् इह दृश्यते
तत्कथं मादृशः क्रोधम् उत्सृजेल्लोकनाशनम्
krodhamūlo vināśo hi prajānām iha dṛśyate
tatkathaṃ mādṛśaḥ krodham utsṛjellokanāśanam
- 4
क्रुद्धः पापं नरः कुर्यात्क्रुद्धो हन्याद्गुरून् अपि
क्रुद्धः परुषया वाचा श्रेयसो ऽप्य् अवमन्यते
kruddhaḥ pāpaṃ naraḥ kuryātkruddho hanyādgurūn api
kruddhaḥ paruṣayā vācā śreyaso 'py avamanyate
- 5
वाच्यावाच्ये हि कुपितो न प्रजानाति कर्हिचित्
नाकार्यम् अस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते तथा
vācyāvācye hi kupito na prajānāti karhicit
nākāryam asti kruddhasya nāvācyaṃ vidyate tathā
- 6
हिंस्यात्क्रोधाद् अवध्यांश्च वध्यान्सम्पूजयेद् अपि
आत्मानम् अपि च क्रुद्धः प्रेषयेद्यमसादनम्
hiṃsyātkrodhād avadhyāṃśca vadhyānsampūjayed api
ātmānam api ca kruddhaḥ preṣayedyamasādanam
- 7
एतान्दोषान्प्रपश्यद्भिर्जितः क्रोधो मनीषिभिः
इच्छद्भिः परमं श्रेय इह चामुत्र चोत्तमम्
etāndoṣānprapaśyadbhirjitaḥ krodho manīṣibhiḥ
icchadbhiḥ paramaṃ śreya iha cāmutra cottamam
- 8
तं क्रोधं वर्जितं धीरैः कथम् अस्मद्विधश्चरेत्
एतद्द्रौपदि संधाय न मे मन्युः प्रवर्धते
taṃ krodhaṃ varjitaṃ dhīraiḥ katham asmadvidhaścaret
etaddraupadi saṃdhāya na me manyuḥ pravardhate
- 9
आत्मानं च परं चैव त्रायते महतो भयात्
क्रुध्यन्तम् अप्रतिक्रुध्यन्द्वयोर् एष चिकित्सकः
ātmānaṃ ca paraṃ caiva trāyate mahato bhayāt
krudhyantam apratikrudhyandvayor eṣa cikitsakaḥ
- 10
मूढो यदि क्लिश्यमानः क्रुध्यते ऽशक्तिमान्नरः
बलीयसां मनुष्याणां त्यजत्यात्मानम् अन्ततः
mūḍho yadi kliśyamānaḥ krudhyate 'śaktimānnaraḥ
balīyasāṃ manuṣyāṇāṃ tyajatyātmānam antataḥ
- 11
तस्यात्मानं संत्यजतो लोका नश्यन्त्य् अनात्मनः
तस्माद्द्रौपद्यशक्तस्य मन्योर्नियमनं स्मृतम्
tasyātmānaṃ saṃtyajato lokā naśyanty anātmanaḥ
tasmāddraupadyaśaktasya manyorniyamanaṃ smṛtam
- 12
विद्वांस्तथैव यः शक्तः क्लिश्यमानो न कुप्यति
स नाशयित्वा क्लेष्टारं परलोके च नन्दति
vidvāṃstathaiva yaḥ śaktaḥ kliśyamāno na kupyati
sa nāśayitvā kleṣṭāraṃ paraloke ca nandati
- 13
तस्माद्बलवता चैव दुर्बलेन च नित्यदा
क्षन्तव्यं पुरुषेणाहुर् आपत्स्वपि विजानता
tasmādbalavatā caiva durbalena ca nityadā
kṣantavyaṃ puruṣeṇāhur āpatsvapi vijānatā
- 14
मन्योर्हि विजयं कृष्णे प्रशंसन्तीह साधवः
क्षमावतो जयो नित्यं साधोर् इह सतां मतम्
manyorhi vijayaṃ kṛṣṇe praśaṃsantīha sādhavaḥ
kṣamāvato jayo nityaṃ sādhor iha satāṃ matam
- 15
सत्यं चानृततः श्रेयो नृशंसाच्चानृशंसता
तम् एवं बहुदोषं तु क्रोधं साधुविवर्जितम्
मादृशः प्रसृजेत्कस्मात्सुयोधनवधाद् अपि
satyaṃ cānṛtataḥ śreyo nṛśaṃsāccānṛśaṃsatā
tam evaṃ bahudoṣaṃ tu krodhaṃ sādhuvivarjitam
mādṛśaḥ prasṛjetkasmātsuyodhanavadhād api
- 16
तेजस्वीति यम् आहुर्वै पण्डिता दीर्घदर्शिनः
न क्रोधो ऽभ्यन्तरस्तस्य भवतीति विनिश्चितम्
tejasvīti yam āhurvai paṇḍitā dīrghadarśinaḥ
na krodho 'bhyantarastasya bhavatīti viniścitam
- 17
यस्तु क्रोधं समुत्पन्नं प्रज्ञया प्रतिबाधते
तेजस्विनं तं विद्वांसो मन्यन्ते तत्त्वदर्शिनः
yastu krodhaṃ samutpannaṃ prajñayā pratibādhate
tejasvinaṃ taṃ vidvāṃso manyante tattvadarśinaḥ
- 18
क्रुद्धो हि कार्यं सुश्रोणि न यथावत्प्रपश्यति
न कार्यं न च मर्यादां नरः क्रुद्धो ऽनुपश्यति
kruddho hi kāryaṃ suśroṇi na yathāvatprapaśyati
na kāryaṃ na ca maryādāṃ naraḥ kruddho 'nupaśyati
- 19
हन्त्य् अवध्यान् अपि क्रुद्धो गुरून्रूक्षैस्तुदत्य् अपि
तस्मात्तेजसि कर्तव्ये क्रोधो दूरात्प्रतिष्ठितः
hanty avadhyān api kruddho gurūnrūkṣaistudaty api
tasmāttejasi kartavye krodho dūrātpratiṣṭhitaḥ
- 20
दाक्ष्यं ह्यमर्षः शौर्यं च शीघ्रत्वम् इति तेजसः
गुणाः क्रोधाभिभूतेन न शक्याः प्राप्तुम् अञ्जसा
dākṣyaṃ hyamarṣaḥ śauryaṃ ca śīghratvam iti tejasaḥ
guṇāḥ krodhābhibhūtena na śakyāḥ prāptum añjasā
- 21
क्रोधं त्यक्त्वा तु पुरुषः सम्यक्तेजो ऽभिपद्यते
कालयुक्तं महाप्राज्ञे क्रुद्धैस्तेजः सुदुःसहम्
krodhaṃ tyaktvā tu puruṣaḥ samyaktejo 'bhipadyate
kālayuktaṃ mahāprājñe kruddhaistejaḥ suduḥsaham
- 22
क्रोधस्त्वपण्डितैः शश्वत्तेज इत्य् अभिधीयते
रजस्तल्लोकनाशाय विहितं मानुषान्प्रति
krodhastvapaṇḍitaiḥ śaśvatteja ity abhidhīyate
rajastallokanāśāya vihitaṃ mānuṣānprati
- 23
तस्माच्छश्वत्त्यजेत्क्रोधं पुरुषः सम्यग् आचरन्
श्रेयान्स्वधर्मानपगो न क्रुद्ध इति निश्चितम्
tasmācchaśvattyajetkrodhaṃ puruṣaḥ samyag ācaran
śreyānsvadharmānapago na kruddha iti niścitam
- 24
यदि सर्वम् अबुद्धीनाम् अतिक्रान्तम् अमेधसाम्
अतिक्रमो मद्विधस्य कथं स्वित्स्याद् अनिन्दिते
yadi sarvam abuddhīnām atikrāntam amedhasām
atikramo madvidhasya kathaṃ svitsyād anindite
- 25
यदि न स्युर्मनुष्येषु क्षमिणः पृथिवीसमाः
न स्यात्संधिर्मनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः
yadi na syurmanuṣyeṣu kṣamiṇaḥ pṛthivīsamāḥ
na syātsaṃdhirmanuṣyāṇāṃ krodhamūlo hi vigrahaḥ
- 26
अभिषक्तो ह्यभिषजेद् आहन्याद्गुरुणा हतः
एवं विनाशो भूतानाम् अधर्मः प्रथितो भवेत्
abhiṣakto hyabhiṣajed āhanyādguruṇā hataḥ
evaṃ vināśo bhūtānām adharmaḥ prathito bhavet
- 27
आक्रुष्टः पुरुषः सर्वः प्रत्याक्रोशेद् अनन्तरम्
प्रतिहन्याद्धतश्चैव तथा हिंस्याच्च हिंसितः
ākruṣṭaḥ puruṣaḥ sarvaḥ pratyākrośed anantaram
pratihanyāddhataścaiva tathā hiṃsyācca hiṃsitaḥ
- 28
हन्युर्हि पितरः पुत्रान्पुत्राश्चापि तथा पितॄन्
हन्युश्च पतयो भार्याः पतीन्भार्यास्तथैव च
hanyurhi pitaraḥ putrānputrāścāpi tathā pitṝn
hanyuśca patayo bhāryāḥ patīnbhāryāstathaiva ca
- 29
एवं संकुपिते लोके जन्म कृष्णे न विद्यते
प्रजानां संधिमूलं हि जन्म विद्धि शुभानने
evaṃ saṃkupite loke janma kṛṣṇe na vidyate
prajānāṃ saṃdhimūlaṃ hi janma viddhi śubhānane
- 30
ताः क्षीयेरन्प्रजाः सर्वाः क्षिप्रं द्रौपदि तादृशे
तस्मान्मन्युर्विनाशाय प्रजानाम् अभवाय च
tāḥ kṣīyeranprajāḥ sarvāḥ kṣipraṃ draupadi tādṛśe
tasmānmanyurvināśāya prajānām abhavāya ca

