37 shlokas
- 1
बृहदश्व उवाच
हृतराज्ये नले भीमः सभार्ये प्रेष्यतां गते
द्विजान्प्रस्थापयामास नलदर्शनकाङ्क्षया
bṛhadaśva uvāca
hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye preṣyatāṃ gate
dvijānprasthāpayāmāsa naladarśanakāṅkṣayā
- 2
संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्त्वा च पुष्कलम्
मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम्
saṃdideśa ca tānbhīmo vasu dattvā ca puṣkalam
mṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutām
- 3
अस्मिन्कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे
गवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानयिष्यति
अग्रहारं च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम्
asminkarmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe
gavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yo vastāvānayiṣyati
agrahāraṃ ca dāsyāmi grāmaṃ nagarasaṃmitam
- 4
न चेच्छक्याविहानेतुं दमयन्ती नलो ऽपि वा
ज्ञातमात्रे ऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम्
na cecchakyāvihānetuṃ damayantī nalo 'pi vā
jñātamātre 'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanam
- 5
इत्युक्तास्ते ययुर्हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतोदिशम्
पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया
ityuktāste yayurhṛṣṭā brāhmaṇāḥ sarvatodiśam
purarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṃ saha bhāryayā
- 6
ततश्चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः
विचिन्वानो ऽथ वैदर्भीम् अपश्यद्राजवेश्मनि
पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम्
tataścedipurīṃ ramyāṃ sudevo nāma vai dvijaḥ
vicinvāno 'tha vaidarbhīm apaśyadrājaveśmani
puṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṃ sthitām
- 7
मन्दप्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम्
पिनद्धां धूमजालेन प्रभाम् इव विभावसोः
mandaprakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tām
pinaddhāṃ dhūmajālena prabhām iva vibhāvasoḥ
- 8
तां समीक्ष्य विशालाक्षीम् अधिकं मलिनां कृशाम्
तर्कयामास भैमीति कारणैर् उपपादयन्
tāṃ samīkṣya viśālākṣīm adhikaṃ malināṃ kṛśām
tarkayāmāsa bhaimīti kāraṇair upapādayan
- 9
सुदेव उवाच
यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयम् अङ्गना
कृतार्थो ऽस्म्यद्य दृष्ट्वेमां लोककान्ताम् इव श्रियम्
sudeva uvāca
yatheyaṃ me purā dṛṣṭā tathārūpeyam aṅganā
kṛtārtho 'smyadya dṛṣṭvemāṃ lokakāntām iva śriyam
- 10
पूर्णचन्द्राननां श्यामां चारुवृत्तपयोधराम्
कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वा वितिमिरा दिशः
pūrṇacandrānanāṃ śyāmāṃ cāruvṛttapayodharām
kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvā vitimirā diśaḥ
- 11
चारुपद्मपलाशाक्षीं मन्मथस्य रतीम् इव
इष्टां सर्वस्य जगतः पूर्णचन्द्रप्रभाम् इव
cārupadmapalāśākṣīṃ manmathasya ratīm iva
iṣṭāṃ sarvasya jagataḥ pūrṇacandraprabhām iva
- 12
विदर्भसरसस्तस्माद्दैवदोषाद् इवोद्धृताम्
मलपङ्कानुलिप्ताङ्गीं मृणालीम् इव तां भृशम्
vidarbhasarasastasmāddaivadoṣād ivoddhṛtām
malapaṅkānuliptāṅgīṃ mṛṇālīm iva tāṃ bhṛśam
- 13
पौर्णमासीम् इव निशां राहुग्रस्तनिशाकराम्
पतिशोकाकुलां दीनां शुष्कस्रोतां नदीम् इव
paurṇamāsīm iva niśāṃ rāhugrastaniśākarām
patiśokākulāṃ dīnāṃ śuṣkasrotāṃ nadīm iva
- 14
विध्वस्तपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम्
हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलाम् इव पद्मिनीम्
vidhvastaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamām
hastihastaparikliṣṭāṃ vyākulām iva padminīm
- 15
सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम्
दह्यमानाम् इवोष्णेन मृणालीम् अचिरोद्धृताम्
sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitām
dahyamānām ivoṣṇena mṛṇālīm aciroddhṛtām
- 16
रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनार्हाम् अमण्डिताम्
चन्द्रलेखाम् इव नवां व्योम्नि नीलाभ्रसंवृताम्
rūpaudāryaguṇopetāṃ maṇḍanārhām amaṇḍitām
candralekhām iva navāṃ vyomni nīlābhrasaṃvṛtām
- 17
कामभोगैः प्रियैर्हीनां हीनां बन्धुजनेन च
देहं धारयतीं दीनां भर्तृदर्शनकाङ्क्षया
kāmabhogaiḥ priyairhīnāṃ hīnāṃ bandhujanena ca
dehaṃ dhārayatīṃ dīnāṃ bhartṛdarśanakāṅkṣayā
- 18
भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणैर्विना
एषा विरहिता तेन शोभनापि न शोभते
bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇairvinā
eṣā virahitā tena śobhanāpi na śobhate
- 19
दुष्करं कुरुते ऽत्यर्थं हीनो यद् अनया नलः
धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनावसीदति
duṣkaraṃ kurute 'tyarthaṃ hīno yad anayā nalaḥ
dhārayatyātmano dehaṃ na śokenāvasīdati
- 20
इमाम् असितकेशान्तां शतपत्त्रायतेक्षणाम्
सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथते मनः
imām asitakeśāntāṃ śatapattrāyatekṣaṇām
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathate manaḥ
- 21
कदा नु खलु दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभा
भर्तुः समागमात्साध्वी रोहिणी शशिनो यथा
kadā nu khalu duḥkhasya pāraṃ yāsyati vai śubhā
bhartuḥ samāgamātsādhvī rohiṇī śaśino yathā
- 22
अस्या नूनं पुनर्लाभान्नैषधः प्रीतिम् एष्यति
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर्लब्ध्वेव मेदिनीम्
asyā nūnaṃ punarlābhānnaiṣadhaḥ prītim eṣyati
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punarlabdhveva medinīm
- 23
तुल्यशीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंयुताम्
नैषधो ऽर्हति वैदर्भीं तं चेयम् असितेक्षणा
tulyaśīlavayoyuktāṃ tulyābhijanasaṃyutām
naiṣadho 'rhati vaidarbhīṃ taṃ ceyam asitekṣaṇā
- 24
युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्त्ववतो मया
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनलालसाम्
yuktaṃ tasyāprameyasya vīryasattvavato mayā
samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanalālasām
- 25
अयम् आश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्
अदृष्टपूर्वां दुःखस्य दुःखार्तां ध्यानतत्पराम्
ayam āśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām
adṛṣṭapūrvāṃ duḥkhasya duḥkhārtāṃ dhyānatatparām
- 26
बृहदश्व उवाच
एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणैश्च ताम्
उपगम्य ततो भैमीं सुदेवो ब्राह्मणो ऽब्रवीत्
bṛhadaśva uvāca
evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇairlakṣaṇaiśca tām
upagamya tato bhaimīṃ sudevo brāhmaṇo 'bravīt
- 27
अहं सुदेवो वैदर्भि भ्रातुस्ते दयितः सखा
भीमस्य वचनाद्राज्ञस्त्वाम् अन्वेष्टुम् इहागतः
ahaṃ sudevo vaidarbhi bhrātuste dayitaḥ sakhā
bhīmasya vacanādrājñastvām anveṣṭum ihāgataḥ
- 28
कुशली ते पिता राज्ञि जनित्री भ्रातरश्च ते
आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च ते
त्वत्कृते बन्धुवर्गाश्च गतसत्त्वा इवासते
kuśalī te pitā rājñi janitrī bhrātaraśca te
āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca te
tvatkṛte bandhuvargāśca gatasattvā ivāsate
- 29
अभिज्ञाय सुदेवं तु दमयन्ती युधिष्ठिर
पर्यपृच्छत्ततः सर्वान्क्रमेण सुहृदः स्वकान्
abhijñāya sudevaṃ tu damayantī yudhiṣṭhira
paryapṛcchattataḥ sarvānkrameṇa suhṛdaḥ svakān
- 30
रुरोद च भृशं राजन्वैदर्भी शोककर्शिता
दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुर् इष्टं द्विजोत्तमम्
ruroda ca bhṛśaṃ rājanvaidarbhī śokakarśitā
dṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bhrātur iṣṭaṃ dvijottamam

