59 shlokas
- 1
द्रौपद्युवाच
नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन
ईश्वरं कुत एवाहम् अवमंस्ये प्रजापतिम्
draupadyuvāca
nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathaṃcana
īśvaraṃ kuta evāham avamaṃsye prajāpatim
- 2
आर्ताहं प्रलपामीदम् इति मां विद्धि भारत
भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्तन्निबोध मे
ārtāhaṃ pralapāmīdam iti māṃ viddhi bhārata
bhūyaśca vilapiṣyāmi sumanāstannibodha me
- 3
कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन
अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः
karma khalviha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana
akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ
- 4
आ मातृस्तनपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम्
जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिम् आप्नुवन्ति युधिष्ठिर
ā mātṛstanapānācca yāvacchayyopasarpaṇam
jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttim āpnuvanti yudhiṣṭhira
- 5
जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ
इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिम् अवाप्तुं प्रेत्य चेह च
jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha
icchanti karmaṇā vṛttim avāptuṃ pretya ceha ca
- 6
उत्थानम् अभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत
प्रत्यक्षं फलम् अश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम्
utthānam abhijānanti sarvabhūtāni bhārata
pratyakṣaṃ phalam aśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam
- 7
पश्यामि स्वं समुत्थानम् उपजीवन्ति जन्तवः
अपि धाता विधाता च यथायम् उदके बकः
paśyāmi svaṃ samutthānam upajīvanti jantavaḥ
api dhātā vidhātā ca yathāyam udake bakaḥ
- 8
स्वकर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः
कृत्यं हि यो ऽभिजानाति सहस्रे नास्ति सो ऽस्ति वा
svakarma kuru mā glāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ
kṛtyaṃ hi yo 'bhijānāti sahasre nāsti so 'sti vā
- 9
तस्य चापि भवेत्कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथा
भक्ष्यमाणो ह्यनावापः क्षीयते हिमवान् अपि
tasya cāpi bhavetkāryaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā
bhakṣyamāṇo hyanāvāpaḥ kṣīyate himavān api
- 10
उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि
अपि चाप्यफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान्
नान्यथा ह्यभिजानन्ति वृत्तिं लोके कथंचन
utsīderanprajāḥ sarvā na kuryuḥ karma cedyadi
api cāpyaphalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janān
nānyathā hyabhijānanti vṛttiṃ loke kathaṃcana
- 11
यश्च दिष्टपरो लोके यश्चायं हठवादकः
उभावपसदावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते
yaśca diṣṭaparo loke yaścāyaṃ haṭhavādakaḥ
ubhāvapasadāvetau karmabuddhiḥ praśasyate
- 12
यो हि दिष्टम् उपासीनो निर्विचेष्टः सुखं स्वपेत्
अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिर् आमो घट इवाम्भसि
yo hi diṣṭam upāsīno nirviceṣṭaḥ sukhaṃ svapet
avasīdetsudurbuddhir āmo ghaṭa ivāmbhasi
- 13
तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत्
आसीत न चिरं जीवेद् अनाथ इव दुर्बलः
tathaiva haṭhabuddhiryaḥ śaktaḥ karmaṇyakarmakṛt
āsīta na ciraṃ jīved anātha iva durbalaḥ
- 14
अकस्माद् अपि यः कश्चिद् अर्थं प्राप्नोति पूरुषः
तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित्
akasmād api yaḥ kaścid arthaṃ prāpnoti pūruṣaḥ
taṃ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasyacit
- 15
यच्चापि किंचित्पुरुषो दिष्टं नाम लभत्युत
दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवम् इति निश्चितम्
yaccāpi kiṃcitpuruṣo diṣṭaṃ nāma labhatyuta
daivena vidhinā pārtha taddaivam iti niścitam
- 16
यत्स्वयं कर्मणा किंचित्फलम् आप्नोति पूरुषः
प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषम् इति स्मृतम्
yatsvayaṃ karmaṇā kiṃcitphalam āpnoti pūruṣaḥ
pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tatpauruṣam iti smṛtam
- 17
स्वभावतः प्रवृत्तो ऽन्यः प्राप्नोत्य् अर्थान् अकारणात्
तत्स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम
svabhāvataḥ pravṛtto 'nyaḥ prāpnoty arthān akāraṇāt
tatsvabhāvātmakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama
- 18
एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा
यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणः
evaṃ haṭhācca daivācca svabhāvātkarmaṇastathā
yāni prāpnoti puruṣastatphalaṃ pūrvakarmaṇaḥ
- 19
धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिर् ईश्वरः
विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम्
dhātāpi hi svakarmaiva taistairhetubhir īśvaraḥ
vidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakṛtaṃ nṛṇām
- 20
यद्ध्ययं पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम्
तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम्
yaddhyayaṃ puruṣaḥ kiṃcitkurute vai śubhāśubham
taddhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalodayam
- 21
कारणं तस्य देहो ऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि
स यथा प्रेरयत्य् एनं तथायं कुरुते ऽवशः
kāraṇaṃ tasya deho 'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi
sa yathā prerayaty enaṃ tathāyaṃ kurute 'vaśaḥ
- 22
तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः
सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि
teṣu teṣu hi kṛtyeṣu viniyoktā maheśvaraḥ
sarvabhūtāni kaunteya kārayatyavaśānyapi
- 23
मनसार्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा
बुद्धिपूर्वं स्वयं धीरः पुरुषस्तत्र कारणम्
manasārthānviniścitya paścātprāpnoti karmaṇā
buddhipūrvaṃ svayaṃ dhīraḥ puruṣastatra kāraṇam
- 24
संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ
अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी
saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha
agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī
- 25
तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकम् अन्ततः
धिया धीरो विजानीयाद् उपायं चास्य सिद्धये
tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakam antataḥ
dhiyā dhīro vijānīyād upāyaṃ cāsya siddhaye
- 26
ततः प्रवर्तते पश्चात्करणेष्वस्य सिद्धये
तां सिद्धिम् उपजीवन्ति कर्मणाम् इह जन्तवः
tataḥ pravartate paścātkaraṇeṣvasya siddhaye
tāṃ siddhim upajīvanti karmaṇām iha jantavaḥ
- 27
कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम्
इदं त्वकुशलेनेति विशेषाद् उपलभ्यते
kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu viniścitam
idaṃ tvakuśaleneti viśeṣād upalabhyate
- 28
इष्टापूर्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत्
पुरुषः कर्मसाध्येषु स्याच्चेद् अयम् अकारणम्
iṣṭāpūrtaphalaṃ na syānna śiṣyo na gururbhavet
puruṣaḥ karmasādhyeṣu syācced ayam akāraṇam
- 29
कर्तृत्वाद् एव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते
असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह
kartṛtvād eva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate
asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tviha
- 30
सर्वम् एव हठेनैके दिष्टेनैके वदन्त्युत
पुरुषप्रयत्नजं केचित्त्रैधम् एतन्निरुच्यते
sarvam eva haṭhenaike diṣṭenaike vadantyuta
puruṣaprayatnajaṃ kecittraidham etannirucyate

