30 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
आपस्य मुदिता भार्या सहस्य परमा प्रिया
भूपतिर्भुवभर्ता च जनयत्पावकं परम्
mārkaṇḍeya uvāca
āpasya muditā bhāryā sahasya paramā priyā
bhūpatirbhuvabhartā ca janayatpāvakaṃ param
- 2
भूतानां चापि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम्
आत्मा भुवनभर्तेति सान्वयेषु द्विजातिषु
bhūtānāṃ cāpi sarveṣāṃ yaṃ prāhuḥ pāvakaṃ patim
ātmā bhuvanabharteti sānvayeṣu dvijātiṣu
- 3
महतां चैव भूतानां सर्वेषाम् इह यः पतिः
भगवान्स महातेजा नित्यं चरति पावकः
mahatāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣām iha yaḥ patiḥ
bhagavānsa mahātejā nityaṃ carati pāvakaḥ
- 4
अग्निर्गृहपतिर्नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते
हुतं वहति यो हव्यम् अस्य लोकस्य पावकः
agnirgṛhapatirnāma nityaṃ yajñeṣu pūjyate
hutaṃ vahati yo havyam asya lokasya pāvakaḥ
- 5
अपां गर्भो महाभागः सहपुत्रो महाद्भुतः
भूपतिर्भुवभर्ता च महतः पतिर् उच्यते
apāṃ garbho mahābhāgaḥ sahaputro mahādbhutaḥ
bhūpatirbhuvabhartā ca mahataḥ patir ucyate
- 6
दहन्मृतानि भूतानि तस्याग्निर्भरतो ऽभवत्
अग्निष्टोमे च नियतः क्रतुश्रेष्ठो भरस्य तु
dahanmṛtāni bhūtāni tasyāgnirbharato 'bhavat
agniṣṭome ca niyataḥ kratuśreṣṭho bharasya tu
- 7
आयान्तं नियतं दृष्ट्वा प्रविवेशार्णवं भयात्
देवास्तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथादिशम्
āyāntaṃ niyataṃ dṛṣṭvā praviveśārṇavaṃ bhayāt
devāstaṃ nādhigacchanti mārgamāṇā yathādiśam
- 8
दृष्ट्वा त्वग्निर् अथर्वाणं ततो वचनम् अब्रवीत्
देवानां वह हव्यं त्वम् अहं वीर सुदुर्बलः
अथर्वन्गच्छ मध्वक्षं प्रियम् एतत्कुरुष्व मे
dṛṣṭvā tvagnir atharvāṇaṃ tato vacanam abravīt
devānāṃ vaha havyaṃ tvam ahaṃ vīra sudurbalaḥ
atharvangaccha madhvakṣaṃ priyam etatkuruṣva me
- 9
प्रेष्य चाग्निर् अथर्वाणम् अन्यं देशं ततो ऽगमत्
मत्स्यास्तस्य समाचख्युः क्रुद्धस्तान् अग्निर् अब्रवीत्
preṣya cāgnir atharvāṇam anyaṃ deśaṃ tato 'gamat
matsyāstasya samācakhyuḥ kruddhastān agnir abravīt
- 10
भक्ष्या वै विविधैर्भावैर्भविष्यथ शरीरिणाम्
अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहो ऽब्रवीद्वचः
bhakṣyā vai vividhairbhāvairbhaviṣyatha śarīriṇām
atharvāṇaṃ tathā cāpi havyavāho 'bravīdvacaḥ
- 11
अनुनीयमानो ऽपि भृशं देववाक्याद्धि तेन सः
नैच्छद्वोढुं हविः सर्वं शरीरं च समत्यजत्
anunīyamāno 'pi bhṛśaṃ devavākyāddhi tena saḥ
naicchadvoḍhuṃ haviḥ sarvaṃ śarīraṃ ca samatyajat
- 12
स तच्छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा
भूमिं स्पृष्ट्वासृजद्धातून्पृथक्पृथग् अतीव हि
sa taccharīraṃ saṃtyajya praviveśa dharāṃ tadā
bhūmiṃ spṛṣṭvāsṛjaddhātūnpṛthakpṛthag atīva hi
- 13
आस्यात्सुगन्धि तेजश्च अस्थिभ्यो देवदारु च
श्लेष्मणः स्फटिकं तस्य पित्तान्मरकतं तथा
āsyātsugandhi tejaśca asthibhyo devadāru ca
śleṣmaṇaḥ sphaṭikaṃ tasya pittānmarakataṃ tathā
- 14
यकृत्कृष्णायसं तस्य त्रिभिर् एव बभुः प्रजाः
नखास्तस्याभ्रपटलं सिराजालानि विद्रुमम्
शरीराद्विविधाश्चान्ये धातवो ऽस्याभवन्नृप
yakṛtkṛṣṇāyasaṃ tasya tribhir eva babhuḥ prajāḥ
nakhāstasyābhrapaṭalaṃ sirājālāni vidrumam
śarīrādvividhāścānye dhātavo 'syābhavannṛpa
- 15
एवं त्यक्त्वा शरीरं तु परमे तपसि स्थितः
भृग्वङ्गिरादिभिर्भूयस्तपसोत्थापितस्तदा
evaṃ tyaktvā śarīraṃ tu parame tapasi sthitaḥ
bhṛgvaṅgirādibhirbhūyastapasotthāpitastadā
- 16
भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाप्यायितः शिखी
दृष्ट्वा ऋषीन्भयाच्चापि प्रविवेश महार्णवम्
bhṛśaṃ jajvāla tejasvī tapasāpyāyitaḥ śikhī
dṛṣṭvā ṛṣīnbhayāccāpi praviveśa mahārṇavam
- 17
तस्मिन्नष्टे जगद्भीतम् अथर्वाणम् अथाश्रितम्
अर्चयामासुर् एवैनम् अथर्वाणं सुरर्षयः
tasminnaṣṭe jagadbhītam atharvāṇam athāśritam
arcayāmāsur evainam atharvāṇaṃ surarṣayaḥ
- 18
अथर्वा त्व् असृजल्लोकान् आत्मनालोक्य पावकम्
मिषतां सर्वभूतानाम् उन्ममाथ महार्णवम्
atharvā tv asṛjallokān ātmanālokya pāvakam
miṣatāṃ sarvabhūtānām unmamātha mahārṇavam
- 19
एवम् अग्निर्भगवता नष्टः पूर्वम् अथर्वणा
आहूतः सर्वभूतानां हव्यं वहति सर्वदा
evam agnirbhagavatā naṣṭaḥ pūrvam atharvaṇā
āhūtaḥ sarvabhūtānāṃ havyaṃ vahati sarvadā
- 20
एवं त्वजनयद्धिष्ण्यान्वेदोक्तान्विबुधान्बहून्
विचरन्विविधान्देशान्भ्रममाणस्तु तत्र वै
evaṃ tvajanayaddhiṣṇyānvedoktānvibudhānbahūn
vicaranvividhāndeśānbhramamāṇastu tatra vai
- 21
सिन्धुवर्जं पञ्च नद्यो देविकाथ सरस्वती
गङ्गा च शतकुम्भा च सरयूर्गण्डसाह्वया
sindhuvarjaṃ pañca nadyo devikātha sarasvatī
gaṅgā ca śatakumbhā ca sarayūrgaṇḍasāhvayā
- 22
चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधातिथिस्तथा
ताम्रावती वेत्रवती नद्यस्तिस्रो ऽथ कौशिकी
carmaṇvatī mahī caiva medhyā medhātithistathā
tāmrāvatī vetravatī nadyastisro 'tha kauśikī
- 23
तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा
वेण्णा प्रवेणी भीमा च मेद्रथा चैव भारत
tamasā narmadā caiva nadī godāvarī tathā
veṇṇā praveṇī bhīmā ca medrathā caiva bhārata
- 24
भारती सुप्रयोगा च कावेरी मुर्मुरा तथा
कृष्णा च कृष्णवेण्णा च कपिला शोण एव च
एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः
bhāratī suprayogā ca kāverī murmurā tathā
kṛṣṇā ca kṛṣṇaveṇṇā ca kapilā śoṇa eva ca
etā nadyastu dhiṣṇyānāṃ mātaro yāḥ prakīrtitāḥ
- 25
अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः
यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास्तावन्त एव च
adbhutasya priyā bhāryā tasyāḥ putro viḍūrathaḥ
yāvantaḥ pāvakāḥ proktāḥ somāstāvanta eva ca
- 26
अत्रेश्चाप्यन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः
अत्रिः पुत्रान्स्रष्टुकामस्तान् एवात्मन्यधारयत्
तस्य तद्ब्रह्मणः कायान्निर्हरन्ति हुताशनाः
atreścāpyanvaye jātā brahmaṇo mānasāḥ prajāḥ
atriḥ putrānsraṣṭukāmastān evātmanyadhārayat
tasya tadbrahmaṇaḥ kāyānnirharanti hutāśanāḥ
- 27
एवम् एते महात्मानः कीर्तितास्ते ऽग्नयो मया
अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस्तिमिरापहाः
evam ete mahātmānaḥ kīrtitāste 'gnayo mayā
aprameyā yathotpannāḥ śrīmantastimirāpahāḥ
- 28
अद्भुतस्य तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम्
तादृशं विद्धि सर्वेषाम् एको ह्येष हुताशनः
adbhutasya tu māhātmyaṃ yathā vedeṣu kīrtitam
tādṛśaṃ viddhi sarveṣām eko hyeṣa hutāśanaḥ
- 29
एक एवैष भगवान्विज्ञेयः प्रथमो ऽङ्गिराः
बहुधा निःसृतः कायाज्ज्योतिष्टोमः क्रतुर्यथा
eka evaiṣa bhagavānvijñeyaḥ prathamo 'ṅgirāḥ
bahudhā niḥsṛtaḥ kāyājjyotiṣṭomaḥ kraturyathā
- 30
इत्येष वंशः सुमहान् अग्नीनां कीर्तितो मया
पावितो विविधैर्मन्त्रैर्हव्यं वहति देहिनाम्
ityeṣa vaṃśaḥ sumahān agnīnāṃ kīrtito mayā
pāvito vividhairmantrairhavyaṃ vahati dehinām

