54 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनर् एव युधिष्ठिर
विप्रर्षभम् उवाचेदं सर्वधर्मभृतां वरः
mārkaṇḍeya uvāca
dharmavyādhastu nipuṇaṃ punar eva yudhiṣṭhira
viprarṣabham uvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ
- 2
श्रुतिप्रमाणो धर्मो हि वृद्धानाम् इति भाषितम्
सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य बहुशाखा ह्यनन्तिका
śrutipramāṇo dharmo hi vṛddhānām iti bhāṣitam
sūkṣmā gatirhi dharmasya bahuśākhā hyanantikā
- 3
प्राणात्यये विवाहे च वक्तव्यम् अनृतं भवेत्
अनृतं च भवेत्सत्यं सत्यं चैवानृतं भवेत्
prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet
anṛtaṃ ca bhavetsatyaṃ satyaṃ caivānṛtaṃ bhavet
- 4
यद्भूतहितम् अत्यन्तं तत्सत्यम् इति धारणा
विपर्ययकृतो ऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम्
yadbhūtahitam atyantaṃ tatsatyam iti dhāraṇā
viparyayakṛto 'dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām
- 5
यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा द्विजसत्तम
अवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः
yatkarotyaśubhaṃ karma śubhaṃ vā dvijasattama
avaśyaṃ tatsamāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ
- 6
विषमां च दशां प्राप्य देवान्गर्हति वै भृशम्
आत्मनः कर्मदोषाणि न विजानात्यपण्डितः
viṣamāṃ ca daśāṃ prāpya devāngarhati vai bhṛśam
ātmanaḥ karmadoṣāṇi na vijānātyapaṇḍitaḥ
- 7
मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम
सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते
नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्
mūḍho naikṛtikaścāpi capalaśca dvijottama
sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate
nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate naiva pauruṣam
- 8
यो यम् इच्छेद्यथा कामं तं तं कामं समश्नुयात्
यदि स्याद् अपराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम्
yo yam icchedyathā kāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ samaśnuyāt
yadi syād aparādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam
- 9
संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः
दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः
saṃyatāścāpi dakṣāśca matimantaśca mānavāḥ
dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ
- 10
भूतानाम् अपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः
वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनेह जीवति
bhūtānām aparaḥ kaściddhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ
vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheneha jīvati
- 11
अचेष्टमानम् आसीनं श्रीः कंचिद् उपतिष्ठति
कश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यम् अधिगच्छति
aceṣṭamānam āsīnaṃ śrīḥ kaṃcid upatiṣṭhati
kaścitkarmāṇi kurvanhi na prāpyam adhigacchati
- 12
देवान् इष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृद्धिभिः
दशमासधृता गर्भे जायन्ते कुलपांसनाः
devān iṣṭvā tapastaptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ
daśamāsadhṛtā garbhe jāyante kulapāṃsanāḥ
- 13
अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः
विपुलैर् अभिजायन्ते लब्धास्तैर् एव मङ्गलैः
apare dhanadhānyaiśca bhogaiśca pitṛsaṃcitaiḥ
vipulair abhijāyante labdhāstair eva maṅgalaiḥ
- 14
कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः
आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्याधैः क्षुद्रमृगा इव
karmajā hi manuṣyāṇāṃ rogā nāstyatra saṃśayaḥ
ādhibhiścaiva bādhyante vyādhaiḥ kṣudramṛgā iva
- 15
ते चापि कुशलैर्वैद्यैर्निपुणैः संभृतौषधैः
व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैर् इव द्विज
te cāpi kuśalairvaidyairnipuṇaiḥ saṃbhṛtauṣadhaiḥ
vyādhayo vinivāryante mṛgā vyādhair iva dvija
- 16
येषाम् अस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीदोषपीडिताः
न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभृतां वर
yeṣām asti ca bhoktavyaṃ grahaṇīdoṣapīḍitāḥ
na śaknuvanti te bhoktuṃ paśya dharmabhṛtāṃ vara
- 17
अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ते बहवो जनाः
दुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजनं द्विजसत्तम
apare bāhubalinaḥ kliśyante bahavo janāḥ
duḥkhena cādhigacchanti bhojanaṃ dvijasattama
- 18
इति लोकम् अनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्
स्रोतसासकृद् आक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा
iti lokam anākrandaṃ mohaśokapariplutam
srotasāsakṛd ākṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā
- 19
न म्रियेयुर्न जीर्येयुः सर्वे स्युः सार्वकामिकाः
नाप्रियं प्रतिपश्येयुर्वशित्वं यदि वै भवेत्
na mriyeyurna jīryeyuḥ sarve syuḥ sārvakāmikāḥ
nāpriyaṃ pratipaśyeyurvaśitvaṃ yadi vai bhavet
- 20
उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते
यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा
uparyupari lokasya sarvo gantuṃ samīhate
yatate ca yathāśakti na ca tadvartate tathā
- 21
बहवः सम्प्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः
महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु
bahavaḥ sampradṛśyante tulyanakṣatramaṅgalāḥ
mahacca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasaṃdhiṣu
- 22
न कश्चिद् ईशते ब्रह्मन्स्वयंग्राहस्य सत्तम
कर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते
na kaścid īśate brahmansvayaṃgrāhasya sattama
karmaṇāṃ prākṛtānāṃ vai iha siddhiḥ pradṛśyate
- 23
यथा श्रुतिर् इयं ब्रह्मञ्जीवः किल सनातनः
शरीरम् अध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनाम् इह
yathā śrutir iyaṃ brahmañjīvaḥ kila sanātanaḥ
śarīram adhruvaṃ loke sarveṣāṃ prāṇinām iha
- 24
वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत
जीवः संक्रमते ऽन्यत्र कर्मबन्धनिबन्धनः
vadhyamāne śarīre tu dehanāśo bhavatyuta
jīvaḥ saṃkramate 'nyatra karmabandhanibandhanaḥ
- 25
ब्राह्मण उवाच
कथं धर्मभृतां श्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः
एतद् इच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतां वर
brāhmaṇa uvāca
kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha jīvo bhavati śāśvataḥ
etad icchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena vadatāṃ vara
- 26
व्याध उवाच
न जीवनाशो ऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतद् आहुर्म्रियतेति मूढाः
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्धतैवास्य शरीरभेदः
vyādha uvāca
na jīvanāśo 'sti hi dehabhede mithyaitad āhurmriyateti mūḍhāḥ
jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ
- 27
अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म स एव कर्ता सुखदुःखभागी
यत्तेन किंचिद्धि कृतं हि कर्म तद् अश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः
anyo hi nāśnāti kṛtaṃ hi karma sa eva kartā sukhaduḥkhabhāgī
yattena kiṃciddhi kṛtaṃ hi karma tad aśnute nāsti kṛtasya nāśaḥ
- 28
अपुण्यशीलाश्च भवन्ति पुण्या नरोत्तमाः पापकृतो भवन्ति
नरो ऽनुयातस्त्विह कर्मभिः स्वैस्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः
apuṇyaśīlāśca bhavanti puṇyā narottamāḥ pāpakṛto bhavanti
naro 'nuyātastviha karmabhiḥ svaistataḥ samutpadyati bhāvitastaiḥ
- 29
ब्राह्मण उवाच
कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः
जातीः पुण्या ह्यपुण्याश्च कथं गच्छति सत्तम
brāhmaṇa uvāca
kathaṃ saṃbhavate yonau kathaṃ vā puṇyapāpayoḥ
jātīḥ puṇyā hyapuṇyāśca kathaṃ gacchati sattama
- 30
व्याध उवाच
गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं सम्प्रदृश्यते
समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम
vyādha uvāca
garbhādhānasamāyuktaṃ karmedaṃ sampradṛśyate
samāsena tu te kṣipraṃ pravakṣyāmi dvijottama

