38 shlokas
- 1
बृहदश्व उवाच
अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमा
अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने
bṛhadaśva uvāca
apakrānte nale rājandamayantī gataklamā
abudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane
- 2
सापश्यमाना भर्तारं दुःखशोकसमन्विता
प्राक्रोशद् उच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम्
sāpaśyamānā bhartāraṃ duḥkhaśokasamanvitā
prākrośad uccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham
- 3
हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्किं जहासि माम्
हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने
hā nātha hā mahārāja hā svāminkiṃ jahāsi mām
hā hatāsmi vinaṣṭāsmi bhītāsmi vijane vane
- 4
ननु नाम महाराज धर्मज्ञः सत्यवाग् असि
कथम् उक्त्वा तथासत्यं सुप्ताम् उत्सृज्य मां गतः
nanu nāma mahārāja dharmajñaḥ satyavāg asi
katham uktvā tathāsatyaṃ suptām utsṛjya māṃ gataḥ
- 5
कथम् उत्सृज्य गन्तासि वश्यां भार्याम् अनुव्रताम्
विशेषतो ऽनपकृते परेणापकृते सति
katham utsṛjya gantāsi vaśyāṃ bhāryām anuvratām
viśeṣato 'napakṛte pareṇāpakṛte sati
- 6
शक्ष्यसे ता गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर
यास्त्वया लोकपालानां संनिधौ कथिताः पुरा
śakṣyase tā giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara
yāstvayā lokapālānāṃ saṃnidhau kathitāḥ purā
- 7
पर्याप्तः परिहासो ऽयम् एतावान्पुरुषर्षभ
भीताहम् अस्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानम् ईश्वर
paryāptaḥ parihāso 'yam etāvānpuruṣarṣabha
bhītāham asmi durdharṣa darśayātmānam īśvara
- 8
दृश्यसे दृश्यसे राजन्न् एष तिष्ठसि नैषध
आवार्य गुल्मैर् आत्मानं किं मां न प्रतिभाषसे
dṛśyase dṛśyase rājann eṣa tiṣṭhasi naiṣadha
āvārya gulmair ātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase
- 9
नृशंसं बत राजेन्द्र यन्माम् एवंगताम् इह
विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव
nṛśaṃsaṃ bata rājendra yanmām evaṃgatām iha
vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva
- 10
न शोचाम्यहम् आत्मानं न चान्यद् अपि किंचन
कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचिमि
na śocāmyaham ātmānaṃ na cānyad api kiṃcana
kathaṃ nu bhavitāsyeka iti tvāṃ nṛpa śocimi
- 11
कथं नु राजंस्तृषितः क्षुधितः श्रमकर्शितः
सायाह्ने वृक्षमूलेषु माम् अपश्यन्भविष्यसि
kathaṃ nu rājaṃstṛṣitaḥ kṣudhitaḥ śramakarśitaḥ
sāyāhne vṛkṣamūleṣu mām apaśyanbhaviṣyasi
- 12
ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना
इतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता
tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā
itaścetaśca rudatī paryadhāvata duḥkhitā
- 13
मुहुर् उत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला
मुहुर् आलीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति
muhur utpatate bālā muhuḥ patati vihvalā
muhur ālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi
- 14
सा तीव्रशोकसंतप्ता मुहुर्निःश्वस्य विह्वला
उवाच भैमी निष्क्रम्य रोदमाना पतिव्रता
sā tīvraśokasaṃtaptā muhurniḥśvasya vihvalā
uvāca bhaimī niṣkramya rodamānā pativratā
- 15
यस्याभिशापाद्दुःखार्तो दुःखं विन्दति नैषधः
तस्य भूतस्य तद्दुःखाद्दुःखम् अभ्यधिकं भवेत्
yasyābhiśāpādduḥkhārto duḥkhaṃ vindati naiṣadhaḥ
tasya bhūtasya tadduḥkhādduḥkham abhyadhikaṃ bhavet
- 16
अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम्
तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वसुखजीविकाम्
apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavānnalam
tasmādduḥkhataraṃ prāpya jīvatvasukhajīvikām
- 17
एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः
अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते
evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ
anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite
- 18
उन्मत्तवद्भीमसुता विलपन्ती ततस्ततः
हा हा राजन्न् इति मुहुर् इतश्चेतश्च धावति
unmattavadbhīmasutā vilapantī tatastataḥ
hā hā rājann iti muhur itaścetaśca dhāvati
- 19
तां शुष्यमाणाम् अत्यर्थं कुररीम् इव वाशतीम्
करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर्मुहुः
tāṃ śuṣyamāṇām atyarthaṃ kurarīm iva vāśatīm
karuṇaṃ bahu śocantīṃ vilapantīṃ muhurmuhuḥ
- 20
सहसाभ्यागतां भैमीम् अभ्याशपरिवर्तिनीम्
जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः
sahasābhyāgatāṃ bhaimīm abhyāśaparivartinīm
jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ
- 21
सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च पराजिता
नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम्
sā grasyamānā grāheṇa śokena ca parājitā
nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham
- 22
हा नाथ माम् इह वने ग्रस्यमानाम् अनाथवत्
ग्राहेणानेन विपिने किमर्थं नाभिधावसि
hā nātha mām iha vane grasyamānām anāthavat
grāheṇānena vipine kimarthaṃ nābhidhāvasi
- 23
कथं भविष्यसि पुनर्माम् अनुस्मृत्य नैषध
पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च
kathaṃ bhaviṣyasi punarmām anusmṛtya naiṣadha
pāpānmuktaḥ punarlabdhvā buddhiṃ ceto dhanāni ca
- 24
श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध
कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति मानद
śrāntasya te kṣudhārtasya pariglānasya naiṣadha
kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati mānada
- 25
ताम् अकस्मान्मृगव्याधो विचरन्गहने वने
आक्रन्दतीम् उपश्रुत्य जवेनाभिससार ह
tām akasmānmṛgavyādho vicarangahane vane
ākrandatīm upaśrutya javenābhisasāra ha
- 26
तां स दृष्ट्वा तथा ग्रस्ताम् उरगेणायतेक्षणाम्
त्वरमाणो मृगव्याधः समभिक्रम्य वेगितः
tāṃ sa dṛṣṭvā tathā grastām urageṇāyatekṣaṇām
tvaramāṇo mṛgavyādhaḥ samabhikramya vegitaḥ
- 27
मुखतः पातयामास शस्त्रेण निशितेन ह
निर्विचेष्टं भुजंगं तं विशस्य मृगजीवनः
mukhataḥ pātayāmāsa śastreṇa niśitena ha
nirviceṣṭaṃ bhujaṃgaṃ taṃ viśasya mṛgajīvanaḥ
- 28
मोक्षयित्वा च तां व्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन च
समाश्वास्य कृताहाराम् अथ पप्रच्छ भारत
mokṣayitvā ca tāṃ vyādhaḥ prakṣālya salilena ca
samāśvāsya kṛtāhārām atha papraccha bhārata
- 29
कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम्
कथं चेदं महत्कृच्छ्रं प्राप्तवत्यसि भामिनि
kasya tvaṃ mṛgaśāvākṣi kathaṃ cābhyāgatā vanam
kathaṃ cedaṃ mahatkṛcchraṃ prāptavatyasi bhāmini
- 30
दमयन्ती तथा तेन पृच्छ्यमाना विशां पते
सर्वम् एतद्यथावृत्तम् आचचक्षे ऽस्य भारत
damayantī tathā tena pṛcchyamānā viśāṃ pate
sarvam etadyathāvṛttam ācacakṣe 'sya bhārata

