26 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
प्रायोपविष्टं राजानं दुर्योधनम् अमर्षणम्
उवाच सान्त्वयन्राजञ्शकुनिः सौबलस्तदा
vaiśampāyana uvāca
prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam
uvāca sāntvayanrājañśakuniḥ saubalastadā
- 2
सम्यग् उक्तं हि कर्णेन तच्छ्रुतं कौरव त्वया
मयाहृतां श्रियं स्फीतां मोहात्समपहाय किम्
त्वम् अबुद्ध्या नृपवर प्राणान् उत्स्रष्टुम् इच्छसि
samyag uktaṃ hi karṇena tacchrutaṃ kaurava tvayā
mayāhṛtāṃ śriyaṃ sphītāṃ mohātsamapahāya kim
tvam abuddhyā nṛpavara prāṇān utsraṣṭum icchasi
- 3
अद्य चाप्यवगच्छामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया
यः समुत्पतितं हर्षं दैन्यं वा न नियच्छति
स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रम् आमम् इवाम्भसि
adya cāpyavagacchāmi na vṛddhāḥ sevitāstvayā
yaḥ samutpatitaṃ harṣaṃ dainyaṃ vā na niyacchati
sa naśyati śriyaṃ prāpya pātram āmam ivāmbhasi
- 4
अतिभीरुम् अतिक्लीबं दीर्घसूत्रं प्रमादिनम्
व्यसनाद्विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं श्रियः
atibhīrum atiklībaṃ dīrghasūtraṃ pramādinam
vyasanādviṣayākrāntaṃ na bhajanti nṛpaṃ śriyaḥ
- 5
सत्कृतस्य हि ते शोको विपरीते कथं भवेत्
मा कृतं शोभनं पार्थैः शोकम् आलम्ब्य नाशय
satkṛtasya hi te śoko viparīte kathaṃ bhavet
mā kṛtaṃ śobhanaṃ pārthaiḥ śokam ālambya nāśaya
- 6
यत्र हर्षस्त्वया कार्यः सत्कर्तव्याश्च पाण्डवाः
तत्र शोचसि राजेन्द्र विपरीतम् इदं तव
yatra harṣastvayā kāryaḥ satkartavyāśca pāṇḍavāḥ
tatra śocasi rājendra viparītam idaṃ tava
- 7
प्रसीद मा त्यजात्मानं तुष्टश्च सुकृतं स्मर
प्रयच्छ राज्यं पार्थानां यशो धर्मम् अवाप्नुहि
prasīda mā tyajātmānaṃ tuṣṭaśca sukṛtaṃ smara
prayaccha rājyaṃ pārthānāṃ yaśo dharmam avāpnuhi
- 8
क्रियाम् एतां समाज्ञाय कृतघ्नो न भविष्यसि
सौभ्रात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्थाप्य चैव तान्
पित्र्यं राज्यं प्रयच्छैषां ततः सुखम् अवाप्नुहि
kriyām etāṃ samājñāya kṛtaghno na bhaviṣyasi
saubhrātraṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā samavasthāpya caiva tān
pitryaṃ rājyaṃ prayacchaiṣāṃ tataḥ sukham avāpnuhi
- 9
शकुनेस्तु वचः श्रुत्वा दुःशासनम् अवेक्ष्य च
पादयोः पतितं वीरं विक्लवं भ्रातृसौहृदात्
śakunestu vacaḥ śrutvā duḥśāsanam avekṣya ca
pādayoḥ patitaṃ vīraṃ viklavaṃ bhrātṛsauhṛdāt
- 10
बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनम् अरिंदमम्
उत्थाप्य सम्परिष्वज्य प्रीत्याजिघ्रत मूर्धनि
bāhubhyāṃ sādhujātābhyāṃ duḥśāsanam ariṃdamam
utthāpya sampariṣvajya prītyājighrata mūrdhani
- 11
कर्णसौबलयोश्चापि संस्मृत्य वचनान्यसौ
निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्योधनस्तदा
व्रीडयाभिपरीतात्मा नैराश्यम् अगमत्परम्
karṇasaubalayoścāpi saṃsmṛtya vacanānyasau
nirvedaṃ paramaṃ gatvā rājā duryodhanastadā
vrīḍayābhiparītātmā nairāśyam agamatparam
- 12
सुहृदां चैव तच्छ्रुत्वा समन्युर् इदम् अब्रवीत्
न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया
नैव भोगैश्च मे कार्यं मा विहन्यत गच्छत
suhṛdāṃ caiva tacchrutvā samanyur idam abravīt
na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā
naiva bhogaiśca me kāryaṃ mā vihanyata gacchata
- 13
निश्चितेयं मम मतिः स्थिता प्रायोपवेशने
गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश्च गुरवो मम
niściteyaṃ mama matiḥ sthitā prāyopaveśane
gacchadhvaṃ nagaraṃ sarve pūjyāśca guravo mama
- 14
त एवम् उक्ताः प्रत्यूचू राजानम् अरिमर्दनम्
या गतिस्तव राजेन्द्र सास्माकम् अपि भारत
कथं वा सम्प्रवेक्ष्यामस्त्वद्विहीनाः पुरं वयम्
ta evam uktāḥ pratyūcū rājānam arimardanam
yā gatistava rājendra sāsmākam api bhārata
kathaṃ vā sampravekṣyāmastvadvihīnāḥ puraṃ vayam
- 15
स सुहृद्भिर् अमात्यैश्च भ्रातृभिः स्वजनेन च
बहुप्रकारम् अप्युक्तो निश्चयान्न व्यचाल्यत
sa suhṛdbhir amātyaiśca bhrātṛbhiḥ svajanena ca
bahuprakāram apyukto niścayānna vyacālyata
- 16
दर्भप्रस्तरम् आस्तीर्य निश्चयाद्धृतराष्ट्रजः
संस्पृश्यापः शुचिर्भूत्वा भूतलं समुपाश्रितः
darbhaprastaram āstīrya niścayāddhṛtarāṣṭrajaḥ
saṃspṛśyāpaḥ śucirbhūtvā bhūtalaṃ samupāśritaḥ
- 17
कुशचीराम्बरधरः परं नियमम् आस्थितः
वाग्यतो राजशार्दूलः स स्वर्गगतिकाङ्क्षया
मनसोपचितिं कृत्वा निरस्य च बहिष्क्रियाः
kuśacīrāmbaradharaḥ paraṃ niyamam āsthitaḥ
vāgyato rājaśārdūlaḥ sa svargagatikāṅkṣayā
manasopacitiṃ kṛtvā nirasya ca bahiṣkriyāḥ
- 18
अथ तं निश्चयं तस्य बुद्ध्वा दैतेयदानवाः
पातालवासिनो रौद्राः पूर्वं देवैर्विनिर्जिताः
atha taṃ niścayaṃ tasya buddhvā daiteyadānavāḥ
pātālavāsino raudrāḥ pūrvaṃ devairvinirjitāḥ
- 19
ते स्वपक्षक्षयं तं तु ज्ञात्वा दुर्योधनस्य वै
आह्वानाय तदा चक्रुः कर्म वैतानसम्भवम्
te svapakṣakṣayaṃ taṃ tu jñātvā duryodhanasya vai
āhvānāya tadā cakruḥ karma vaitānasambhavam
- 20
बृहस्पत्युशनोक्तैश्च मन्त्रैर्मन्त्रविशारदाः
अथर्ववेदप्रोक्तैश्च याश्चोपनिषदि क्रियाः
मन्त्रजप्यसमायुक्तास्तास्तदा समवर्तयन्
bṛhaspatyuśanoktaiśca mantrairmantraviśāradāḥ
atharvavedaproktaiśca yāścopaniṣadi kriyāḥ
mantrajapyasamāyuktāstāstadā samavartayan
- 21
जुह्वत्यग्नौ हविः क्षीरं मन्त्रवत्सुसमाहिताः
ब्राह्मणा वेदवेदाङ्गपारगाः सुदृढव्रताः
juhvatyagnau haviḥ kṣīraṃ mantravatsusamāhitāḥ
brāhmaṇā vedavedāṅgapāragāḥ sudṛḍhavratāḥ
- 22
कर्मसिद्धौ तदा तत्र जृम्भमाणा महाद्भुता
कृत्या समुत्थिता राजन्किं करोमीति चाब्रवीत्
karmasiddhau tadā tatra jṛmbhamāṇā mahādbhutā
kṛtyā samutthitā rājankiṃ karomīti cābravīt
- 23
आहुर्दैत्याश्च तां तत्र सुप्रीतेनान्तरात्मना
प्रायोपविष्टं राजानं धार्तराष्ट्रम् इहानय
āhurdaityāśca tāṃ tatra suprītenāntarātmanā
prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ dhārtarāṣṭram ihānaya
- 24
तथेति च प्रतिश्रुत्य सा कृत्या प्रययौ तदा
निमेषाद् अगमच्चापि यत्र राजा सुयोधनः
tatheti ca pratiśrutya sā kṛtyā prayayau tadā
nimeṣād agamaccāpi yatra rājā suyodhanaḥ
- 25
समादाय च राजानं प्रविवेश रसातलम्
दानवानां मुहूर्ताच्च तम् आनीतं न्यवेदयत्
samādāya ca rājānaṃ praviveśa rasātalam
dānavānāṃ muhūrtācca tam ānītaṃ nyavedayat
- 26
तम् आनीतं नृपं दृष्ट्वा रात्रौ संहत्य दानवाः
प्रहृष्टमनसः सर्वे किंचिद् उत्फुल्ललोचनाः
साभिमानम् इदं वाक्यं दुर्योधनम् अथाब्रुवन्
tam ānītaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā rātrau saṃhatya dānavāḥ
prahṛṣṭamanasaḥ sarve kiṃcid utphullalocanāḥ
sābhimānam idaṃ vākyaṃ duryodhanam athābruvan

