85 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा भीमसेनो ऽत्यमर्षणः
निःश्वसन्न् उपसंगम्य क्रुद्धो राजानम् अब्रवीत्
vaiśampāyana uvāca
yājñasenyā vacaḥ śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ
niḥśvasann upasaṃgamya kruddho rājānam abravīt
- 2
राज्यस्य पदवीं धर्म्यां व्रज सत्पुरुषोचिताम्
धर्मकामार्थहीनानां किं नो वस्तुं तपोवने
rājyasya padavīṃ dharmyāṃ vraja satpuruṣocitām
dharmakāmārthahīnānāṃ kiṃ no vastuṃ tapovane
- 3
नैव धर्मेण तद्राज्यं नार्जवेन न चौजसा
अक्षकूटम् अधिष्ठाय हृतं दुर्योधनेन नः
naiva dharmeṇa tadrājyaṃ nārjavena na caujasā
akṣakūṭam adhiṣṭhāya hṛtaṃ duryodhanena naḥ
- 4
गोमायुनेव सिंहानां दुर्बलेन बलीयसाम्
आमिषं विघसाशेन तद्वद्राज्यं हि नो हृतम्
gomāyuneva siṃhānāṃ durbalena balīyasām
āmiṣaṃ vighasāśena tadvadrājyaṃ hi no hṛtam
- 5
धर्मलेशप्रतिच्छन्नः प्रभवं धर्मकामयोः
अर्थम् उत्सृज्य किं राजन्दुर्गेषु परितप्यसे
dharmaleśapraticchannaḥ prabhavaṃ dharmakāmayoḥ
artham utsṛjya kiṃ rājandurgeṣu paritapyase
- 6
भवतो ऽनुविधानेन राज्यं नः पश्यतां हृतम्
अहार्यम् अपि शक्रेण गुप्तं गाण्डीवधन्वना
bhavato 'nuvidhānena rājyaṃ naḥ paśyatāṃ hṛtam
ahāryam api śakreṇa guptaṃ gāṇḍīvadhanvanā
- 7
कुणीनाम् इव बिल्वानि पङ्गूनाम् इव धेनवः
हृतम् ऐश्वर्यम् अस्माकं जीवतां भवतः कृते
kuṇīnām iva bilvāni paṅgūnām iva dhenavaḥ
hṛtam aiśvaryam asmākaṃ jīvatāṃ bhavataḥ kṛte
- 8
भवतः प्रियम् इत्येवं महद्व्यसनम् ईदृशम्
धर्मकामे प्रतीतस्य प्रतिपन्नाः स्म भारत
bhavataḥ priyam ityevaṃ mahadvyasanam īdṛśam
dharmakāme pratītasya pratipannāḥ sma bhārata
- 9
कर्शयामः स्वमित्राणि नन्दयामश्च शात्रवान्
आत्मानं भवतः शास्त्रे नियम्य भरतर्षभ
karśayāmaḥ svamitrāṇi nandayāmaśca śātravān
ātmānaṃ bhavataḥ śāstre niyamya bharatarṣabha
- 10
यद्वयं न तदैवैतान्धार्तराष्ट्रान्निहन्महि
भवतः शास्त्रम् आदाय तन्नस्तपति दुष्कृतम्
yadvayaṃ na tadaivaitāndhārtarāṣṭrānnihanmahi
bhavataḥ śāstram ādāya tannastapati duṣkṛtam
- 11
अथैनाम् अन्ववेक्षस्व मृगचर्याम् इवात्मनः
अवीराचरितां राजन्न बलस्थैर्निषेविताम्
athainām anvavekṣasva mṛgacaryām ivātmanaḥ
avīrācaritāṃ rājanna balasthairniṣevitām
- 12
यां न कृष्णो न बीभत्सुर्नाभिमन्युर्न सृञ्जयः
न चाहम् अभिनन्दामि न च माद्रीसुतावुभौ
yāṃ na kṛṣṇo na bībhatsurnābhimanyurna sṛñjayaḥ
na cāham abhinandāmi na ca mādrīsutāvubhau
- 13
भवान्धर्मो धर्म इति सततं व्रतकर्शितः
कच्चिद्राजन्न निर्वेदाद् आपन्नः क्लीबजीविकाम्
bhavāndharmo dharma iti satataṃ vratakarśitaḥ
kaccidrājanna nirvedād āpannaḥ klībajīvikām
- 14
दुर्मनुष्या हि निर्वेदम् अफलं सर्वघातिनम्
अशक्ताः श्रियम् आहर्तुम् आत्मनः कुर्वते प्रियम्
durmanuṣyā hi nirvedam aphalaṃ sarvaghātinam
aśaktāḥ śriyam āhartum ātmanaḥ kurvate priyam
- 15
स भवान्दृष्टिमाञ्शक्तः पश्यन्न् आत्मनि पौरुषम्
आनृशंस्यपरो राजन्नानर्थम् अवबुध्यसे
sa bhavāndṛṣṭimāñśaktaḥ paśyann ātmani pauruṣam
ānṛśaṃsyaparo rājannānartham avabudhyase
- 16
अस्मान् अमी धार्तराष्ट्राः क्षममाणान् अलं सतः
अशक्तान् एव मन्यन्ते तद्दुःखं नाहवे वधः
asmān amī dhārtarāṣṭrāḥ kṣamamāṇān alaṃ sataḥ
aśaktān eva manyante tadduḥkhaṃ nāhave vadhaḥ
- 17
तत्र चेद्युध्यमानानाम् अजिह्मम् अनिवर्तिनाम्
सर्वशो हि वधः श्रेयान्प्रेत्य लोकांल्लभेमहि
tatra cedyudhyamānānām ajihmam anivartinām
sarvaśo hi vadhaḥ śreyānpretya lokāṃllabhemahi
- 18
अथवा वयम् एवैतान्निहत्य भरतर्षभ
आददीमहि गां सर्वां तथापि श्रेय एव नः
athavā vayam evaitānnihatya bharatarṣabha
ādadīmahi gāṃ sarvāṃ tathāpi śreya eva naḥ
- 19
सर्वथा कार्यम् एतन्नः स्वधर्मम् अनुतिष्ठताम्
काङ्क्षतां विपुलां कीर्तिं वैरं प्रतिचिकीर्षताम्
sarvathā kāryam etannaḥ svadharmam anutiṣṭhatām
kāṅkṣatāṃ vipulāṃ kīrtiṃ vairaṃ praticikīrṣatām
- 20
आत्मार्थं युध्यमानानां विदिते कृत्यलक्षणे
अन्यैर् अपहृते राज्ये प्रशंसैव न गर्हणा
ātmārthaṃ yudhyamānānāṃ vidite kṛtyalakṣaṇe
anyair apahṛte rājye praśaṃsaiva na garhaṇā
- 21
कर्शनार्थो हि यो धर्मो मित्राणाम् आत्मनस्तथा
व्यसनं नाम तद्राजन्न स धर्मः कुधर्म तत्
karśanārtho hi yo dharmo mitrāṇām ātmanastathā
vyasanaṃ nāma tadrājanna sa dharmaḥ kudharma tat
- 22
सर्वथा धर्मनित्यं तु पुरुषं धर्मदुर्बलम्
जहतस्तात धर्मार्थौ प्रेतं दुःखसुखे यथा
sarvathā dharmanityaṃ tu puruṣaṃ dharmadurbalam
jahatastāta dharmārthau pretaṃ duḥkhasukhe yathā
- 23
यस्य धर्मो हि धर्मार्थं क्लेशभाङ्न स पण्डितः
न स धर्मस्य वेदार्थं सूर्यस्यान्धः प्रभाम् इव
yasya dharmo hi dharmārthaṃ kleśabhāṅna sa paṇḍitaḥ
na sa dharmasya vedārthaṃ sūryasyāndhaḥ prabhām iva
- 24
यस्य चार्थार्थम् एवार्थः स च नार्थस्य कोविदः
रक्षते भृतको ऽरण्यं यथा स्यात्तादृग् एव सः
yasya cārthārtham evārthaḥ sa ca nārthasya kovidaḥ
rakṣate bhṛtako 'raṇyaṃ yathā syāttādṛg eva saḥ
- 25
अतिवेलं हि यो ऽर्थार्थी नेतरावनुतिष्ठति
स वध्यः सर्वभूतानां ब्रह्महेव जुगुप्सितः
ativelaṃ hi yo 'rthārthī netarāvanutiṣṭhati
sa vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmaheva jugupsitaḥ
- 26
सततं यश्च कामार्थी नेतरावनुतिष्ठति
मित्राणि तस्य नश्यन्ति धर्मार्थाभ्यां च हीयते
satataṃ yaśca kāmārthī netarāvanutiṣṭhati
mitrāṇi tasya naśyanti dharmārthābhyāṃ ca hīyate
- 27
तस्य धर्मार्थहीनस्य कामान्ते निधनं ध्रुवम्
कामतो रममाणस्य मीनस्येवाम्भसः क्षये
tasya dharmārthahīnasya kāmānte nidhanaṃ dhruvam
kāmato ramamāṇasya mīnasyevāmbhasaḥ kṣaye
- 28
तस्माद्धर्मार्थयोर्नित्यं न प्रमाद्यन्ति पण्डिताः
प्रकृतिः सा हि कामस्य पावकस्यारणिर्यथा
tasmāddharmārthayornityaṃ na pramādyanti paṇḍitāḥ
prakṛtiḥ sā hi kāmasya pāvakasyāraṇiryathā
- 29
सर्वथा धर्ममूलो ऽर्थो धर्मश्चार्थपरिग्रहः
इतरेतरयोनी तौ विद्धि मेघोदधी यथा
sarvathā dharmamūlo 'rtho dharmaścārthaparigrahaḥ
itaretarayonī tau viddhi meghodadhī yathā
- 30
द्रव्यार्थस्पर्शसंयोगे या प्रीतिर् उपजायते
स कामश्चित्तसंकल्पः शरीरं नास्य विद्यते
dravyārthasparśasaṃyoge yā prītir upajāyate
sa kāmaścittasaṃkalpaḥ śarīraṃ nāsya vidyate

