20 shlokas
- 1
वैशम्पायन उवाच
श्रुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कथां शुभाम्
पुनः पप्रच्छ तम् ऋषिं मार्कण्डेयं तपस्विनम्
vaiśampāyana uvāca
śrutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhām
punaḥ papraccha tam ṛṣiṃ mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam
- 2
युधिष्ठिर उवाच
कथम् अग्निर्वनं यातः कथं चाप्यङ्गिराः पुरा
नष्टे ऽग्नौ हव्यम् अवहद् अग्निर्भूत्वा महान् ऋषिः
yudhiṣṭhira uvāca
katham agnirvanaṃ yātaḥ kathaṃ cāpyaṅgirāḥ purā
naṣṭe 'gnau havyam avahad agnirbhūtvā mahān ṛṣiḥ
- 3
अग्निर्यदा त्वेक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु
दृश्यते भगवन्सर्वम् एतद् इच्छामि वेदितुम्
agniryadā tveka eva bahutvaṃ cāsya karmasu
dṛśyate bhagavansarvam etad icchāmi veditum
- 4
कुमारश्च यथोत्पन्नो यथा चाग्नेः सुतो ऽभवत्
यथा रुद्राच्च सम्भूतो गङ्गायां कृत्तिकासु च
kumāraśca yathotpanno yathā cāgneḥ suto 'bhavat
yathā rudrācca sambhūto gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca
- 5
एतद् इच्छाम्यहं त्वत्तः श्रोतुं भार्गवनन्दन
कौतूहलसमाविष्टो यथातथ्यं महामुने
etad icchāmyahaṃ tvattaḥ śrotuṃ bhārgavanandana
kautūhalasamāviṣṭo yathātathyaṃ mahāmune
- 6
मार्कण्डेय उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
यथा क्रुद्धो हुतवहस्तपस्तप्तुं वनं गतः
mārkaṇḍeya uvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
yathā kruddho hutavahastapastaptuṃ vanaṃ gataḥ
- 7
यथा च भगवान् अग्निः स्वयम् एवाङ्गिराभवत्
संतापयन्स्वप्रभया नाशयंस्तिमिराणि च
yathā ca bhagavān agniḥ svayam evāṅgirābhavat
saṃtāpayansvaprabhayā nāśayaṃstimirāṇi ca
- 8
आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन्
तथा स भूत्वा तु तदा जगत्सर्वं प्रकाशयन्
āśramastho mahābhāgo havyavāhaṃ viśeṣayan
tathā sa bhūtvā tu tadā jagatsarvaṃ prakāśayan
- 9
तपश्चरंश्च हुतभुक्संतप्तस्तस्य तेजसा
भृशं ग्लानश्च तेजस्वी न स किंचित्प्रजज्ञिवान्
tapaścaraṃśca hutabhuksaṃtaptastasya tejasā
bhṛśaṃ glānaśca tejasvī na sa kiṃcitprajajñivān
- 10
अथ संचिन्तयामास भगवान्हव्यवाहनः
अन्यो ऽग्निर् इह लोकानां ब्रह्मणा सम्प्रवर्तितः
अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस्य मे तपः
atha saṃcintayāmāsa bhagavānhavyavāhanaḥ
anyo 'gnir iha lokānāṃ brahmaṇā sampravartitaḥ
agnitvaṃ vipranaṣṭaṃ hi tapyamānasya me tapaḥ
- 11
कथम् अग्निः पुनर् अहं भवेयम् इति चिन्त्य सः
अपश्यद् अग्निवल्लोकांस्तापयन्तं महामुनिम्
katham agniḥ punar ahaṃ bhaveyam iti cintya saḥ
apaśyad agnivallokāṃstāpayantaṃ mahāmunim
- 12
सोपासर्पच्छनैर्भीतस्तम् उवाच तदाङ्गिराः
शीघ्रम् एव भवस्वाग्निस्त्वं पुनर्लोकभावनः
विज्ञातश्चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु
sopāsarpacchanairbhītastam uvāca tadāṅgirāḥ
śīghram eva bhavasvāgnistvaṃ punarlokabhāvanaḥ
vijñātaścāsi lokeṣu triṣu saṃsthānacāriṣu
- 13
त्वम् अग्ने प्रथमः सृष्टो ब्रह्मणा तिमिरापहः
स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रम् एव तमोनुद
tvam agne prathamaḥ sṛṣṭo brahmaṇā timirāpahaḥ
svasthānaṃ pratipadyasva śīghram eva tamonuda
- 14
अग्निर् उवाच
नष्टकीर्तिर् अहं लोके भवाञ्जातो हुताशनः
भवन्तम् एव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः
agnir uvāca
naṣṭakīrtir ahaṃ loke bhavāñjāto hutāśanaḥ
bhavantam eva jñāsyanti pāvakaṃ na tu māṃ janāḥ
- 15
निक्षिपाम्यहम् अग्नित्वं त्वम् अग्निः प्रथमो भव
भविष्यामि द्वितीयो ऽहं प्राजापत्यक एव च
nikṣipāmyaham agnitvaṃ tvam agniḥ prathamo bhava
bhaviṣyāmi dvitīyo 'haṃ prājāpatyaka eva ca
- 16
अङ्गिरा उवाच
कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस्तिमिरापहः
मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रम् अञ्जसा
aṅgirā uvāca
kuru puṇyaṃ prajāsvargyaṃ bhavāgnistimirāpahaḥ
māṃ ca deva kuruṣvāgne prathamaṃ putram añjasā
- 17
मार्कण्डेय उवाच
तच्छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास्तथाकरोत्
राजन्बृहस्पतिर्नाम तस्याप्यङ्गिरसः सुतः
mārkaṇḍeya uvāca
tacchrutvāṅgiraso vākyaṃ jātavedāstathākarot
rājanbṛhaspatirnāma tasyāpyaṅgirasaḥ sutaḥ
- 18
ज्ञात्वा प्रथमजं तं तु वह्नेर् आङ्गिरसं सुतम्
उपेत्य देवाः पप्रच्छुः कारणं तत्र भारत
jñātvā prathamajaṃ taṃ tu vahner āṅgirasaṃ sutam
upetya devāḥ papracchuḥ kāraṇaṃ tatra bhārata
- 19
स तु पृष्टस्तदा देवैस्ततः कारणम् अब्रवीत्
प्रत्यगृह्णंस्तु देवाश्च तद्वचो ऽङ्गिरसस्तदा
sa tu pṛṣṭastadā devaistataḥ kāraṇam abravīt
pratyagṛhṇaṃstu devāśca tadvaco 'ṅgirasastadā
- 20
अत्र नानाविधान् अग्नीन्प्रवक्ष्यामि महाप्रभान्
कर्मभिर्बहुभिः ख्यातान्नानात्वं ब्राह्मणेष्विह
atra nānāvidhān agnīnpravakṣyāmi mahāprabhān
karmabhirbahubhiḥ khyātānnānātvaṃ brāhmaṇeṣviha

