44 shlokas
- 1
मार्कण्डेय उवाच
कश्चिद्द्विजातिप्रवरो वेदाध्यायी तपोधनः
तपस्वी धर्मशीलश्च कौशिको नाम भारत
mārkaṇḍeya uvāca
kaściddvijātipravaro vedādhyāyī tapodhanaḥ
tapasvī dharmaśīlaśca kauśiko nāma bhārata
- 2
साङ्गोपनिषदान्वेदान् अधीते द्विजसत्तमः
स वृक्षमूले कस्मिंश्चिद्वेदान् उच्चारयन्स्थितः
sāṅgopaniṣadānvedān adhīte dvijasattamaḥ
sa vṛkṣamūle kasmiṃścidvedān uccārayansthitaḥ
- 3
उपरिष्टाच्च वृक्षस्य बलाका संन्यलीयत
तया पुरीषम् उत्सृष्टं ब्राह्मणस्य तदोपरि
upariṣṭācca vṛkṣasya balākā saṃnyalīyata
tayā purīṣam utsṛṣṭaṃ brāhmaṇasya tadopari
- 4
ताम् अवेक्ष्य ततः क्रुद्धः समपध्यायत द्विजः
भृशं क्रोधाभिभूतेन बलाका सा निरीक्षिता
tām avekṣya tataḥ kruddhaḥ samapadhyāyata dvijaḥ
bhṛśaṃ krodhābhibhūtena balākā sā nirīkṣitā
- 5
अपध्याता च विप्रेण न्यपतद्वसुधातले
बलाकां पतितां दृष्ट्वा गतसत्त्वाम् अचेतनाम्
कारुण्याद् अभिसंतप्तः पर्यशोचत तां द्विजः
apadhyātā ca vipreṇa nyapatadvasudhātale
balākāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gatasattvām acetanām
kāruṇyād abhisaṃtaptaḥ paryaśocata tāṃ dvijaḥ
- 6
अकार्यं कृतवान् अस्मि रागद्वेषबलात्कृतः
इत्युक्त्वा बहुशो विद्वान्ग्रामं भैक्षाय संश्रितः
akāryaṃ kṛtavān asmi rāgadveṣabalātkṛtaḥ
ityuktvā bahuśo vidvāngrāmaṃ bhaikṣāya saṃśritaḥ
- 7
ग्रामे शुचीनि प्रचरन्कुलानि भरतर्षभ
प्रविष्टस्तत्कुलं यत्र पूर्वं चरितवांस्तु सः
grāme śucīni pracarankulāni bharatarṣabha
praviṣṭastatkulaṃ yatra pūrvaṃ caritavāṃstu saḥ
- 8
देहीति याचमानो वै तिष्ठेत्युक्तः स्त्रिया ततः
शौचं तु यावत्कुरुते भाजनस्य कुटुम्बिनी
dehīti yācamāno vai tiṣṭhetyuktaḥ striyā tataḥ
śaucaṃ tu yāvatkurute bhājanasya kuṭumbinī
- 9
एतस्मिन्न् अन्तरे राजन्क्षुधासंपीडितो भृशम्
भर्ता प्रविष्टः सहसा तस्या भरतसत्तम
etasminn antare rājankṣudhāsaṃpīḍito bhṛśam
bhartā praviṣṭaḥ sahasā tasyā bharatasattama
- 10
सा तु दृष्ट्वा पतिं साध्वी ब्राह्मणं व्यपहाय तम्
पाद्यम् आचमनीयं च ददौ भर्त्रे तथासनम्
sā tu dṛṣṭvā patiṃ sādhvī brāhmaṇaṃ vyapahāya tam
pādyam ācamanīyaṃ ca dadau bhartre tathāsanam
- 11
प्रह्वा पर्यचरच्चापि भर्तारम् असितेक्षणा
आहारेणाथ भक्ष्यैश्च वाक्यैः सुमधुरैस्तथा
prahvā paryacaraccāpi bhartāram asitekṣaṇā
āhāreṇātha bhakṣyaiśca vākyaiḥ sumadhuraistathā
- 12
उच्छिष्टं भुञ्जते भर्तुः सा तु नित्यं युधिष्ठिर
दैवतं च पतिं मेने भर्तुश्चित्तानुसारिणी
ucchiṣṭaṃ bhuñjate bhartuḥ sā tu nityaṃ yudhiṣṭhira
daivataṃ ca patiṃ mene bhartuścittānusāriṇī
- 13
न कर्मणा न मनसा नात्यश्नान्नापि चापिबत्
तं सर्वभावोपगता पतिशुश्रूषणे रता
na karmaṇā na manasā nātyaśnānnāpi cāpibat
taṃ sarvabhāvopagatā patiśuśrūṣaṇe ratā
- 14
साध्वाचारा शुचिर्दक्षा कुटुम्बस्य हितैषिणी
भर्तुश्चापि हितं यत्तत्सततं सानुवर्तते
sādhvācārā śucirdakṣā kuṭumbasya hitaiṣiṇī
bhartuścāpi hitaṃ yattatsatataṃ sānuvartate
- 15
देवतातिथिभृत्यानां श्वश्रूश्वशुरयोस्तथा
शुश्रूषणपरा नित्यं सततं संयतेन्द्रिया
devatātithibhṛtyānāṃ śvaśrūśvaśurayostathā
śuśrūṣaṇaparā nityaṃ satataṃ saṃyatendriyā
- 16
सा ब्राह्मणं तदा दृष्ट्वा संस्थितं भैक्षकाङ्क्षिणम्
कुर्वती पतिशुश्रूषां सस्माराथ शुभेक्षणा
sā brāhmaṇaṃ tadā dṛṣṭvā saṃsthitaṃ bhaikṣakāṅkṣiṇam
kurvatī patiśuśrūṣāṃ sasmārātha śubhekṣaṇā
- 17
व्रीडिता साभवत्साध्वी तदा भरतसत्तम
भिक्षाम् आदाय विप्राय निर्जगाम यशस्विनी
vrīḍitā sābhavatsādhvī tadā bharatasattama
bhikṣām ādāya viprāya nirjagāma yaśasvinī
- 18
ब्राह्मण उवाच
किम् इदं भवति त्वं मां तिष्ठेत्युक्त्वा वराङ्गने
उपरोधं कृतवती न विसर्जितवत्यसि
brāhmaṇa uvāca
kim idaṃ bhavati tvaṃ māṃ tiṣṭhetyuktvā varāṅgane
uparodhaṃ kṛtavatī na visarjitavatyasi
- 19
मार्कण्डेय उवाच
ब्राह्मणं क्रोधसंतप्तं ज्वलन्तम् इव तेजसा
दृष्ट्वा साध्वी मनुष्येन्द्र सान्त्वपूर्वं वचो ऽब्रवीत्
mārkaṇḍeya uvāca
brāhmaṇaṃ krodhasaṃtaptaṃ jvalantam iva tejasā
dṛṣṭvā sādhvī manuṣyendra sāntvapūrvaṃ vaco 'bravīt
- 20
क्षन्तुम् अर्हसि मे विप्र भर्ता मे दैवतं महत्
स चापि क्षुधितः श्रान्तः प्राप्तः शुश्रूषितो मया
kṣantum arhasi me vipra bhartā me daivataṃ mahat
sa cāpi kṣudhitaḥ śrāntaḥ prāptaḥ śuśrūṣito mayā
- 21
ब्राह्मण उवाच
ब्राह्मणा न गरीयांसो गरीयांस्ते पतिः कृतः
गृहस्थधर्मे वर्तन्ती ब्राह्मणान् अवमन्यसे
brāhmaṇa uvāca
brāhmaṇā na garīyāṃso garīyāṃste patiḥ kṛtaḥ
gṛhasthadharme vartantī brāhmaṇān avamanyase
- 22
इन्द्रो ऽप्येषां प्रणमते किं पुनर्मानुषा भुवि
अवलिप्ते न जानीषे वृद्धानां न श्रुतं त्वया
ब्राह्मणा ह्यग्निसदृशा दहेयुः पृथिवीम् अपि
indro 'pyeṣāṃ praṇamate kiṃ punarmānuṣā bhuvi
avalipte na jānīṣe vṛddhānāṃ na śrutaṃ tvayā
brāhmaṇā hyagnisadṛśā daheyuḥ pṛthivīm api
- 23
स्त्र्युवाच
नावजानाम्य् अहं विप्रान्देवैस्तुल्यान्मनस्विनः
अपराधम् इमं विप्र क्षन्तुम् अर्हसि मे ऽनघ
stryuvāca
nāvajānāmy ahaṃ viprāndevaistulyānmanasvinaḥ
aparādham imaṃ vipra kṣantum arhasi me 'nagha
- 24
जानामि तेजो विप्राणां महाभाग्यं च धीमताम्
अपेयः सागरः क्रोधात्कृतो हि लवणोदकः
jānāmi tejo viprāṇāṃ mahābhāgyaṃ ca dhīmatām
apeyaḥ sāgaraḥ krodhātkṛto hi lavaṇodakaḥ
- 25
तथैव दीप्ततपसां मुनीनां भावितात्मनाम्
येषां क्रोधाग्निर् अद्यापि दण्डके नोपशाम्यति
tathaiva dīptatapasāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām
yeṣāṃ krodhāgnir adyāpi daṇḍake nopaśāmyati
- 26
ब्राह्मणानां परिभवाद्वातापिश्च दुरात्मवान्
अगस्त्यम् ऋषिम् आसाद्य जीर्णः क्रूरो महासुरः
brāhmaṇānāṃ paribhavādvātāpiśca durātmavān
agastyam ṛṣim āsādya jīrṇaḥ krūro mahāsuraḥ
- 27
प्रभावा बहवश्चापि श्रूयन्ते ब्रह्मवादिनाम्
क्रोधः सुविपुलो ब्रह्मन्प्रसादश्च महात्मनाम्
prabhāvā bahavaścāpi śrūyante brahmavādinām
krodhaḥ suvipulo brahmanprasādaśca mahātmanām
- 28
अस्मिंस्त्वतिक्रमे ब्रह्मन्क्षन्तुम् अर्हसि मे ऽनघ
पतिशुश्रूषया धर्मो यः स मे रोचते द्विज
asmiṃstvatikrame brahmankṣantum arhasi me 'nagha
patiśuśrūṣayā dharmo yaḥ sa me rocate dvija
- 29
दैवतेष्वपि सर्वेषु भर्ता मे दैवतं परम्
अविशेषेण तस्याहं कुर्यां धर्मं द्विजोत्तम
daivateṣvapi sarveṣu bhartā me daivataṃ param
aviśeṣeṇa tasyāhaṃ kuryāṃ dharmaṃ dvijottama
- 30
शुश्रूषायाः फलं पश्य पत्युर्ब्राह्मण यादृशम्
बलाका हि त्वया दग्धा रोषात्तद्विदितं मम
śuśrūṣāyāḥ phalaṃ paśya patyurbrāhmaṇa yādṛśam
balākā hi tvayā dagdhā roṣāttadviditaṃ mama

