34 shlokas
- 1
बृहदश्व उवाच
ततो विदर्भान्सम्प्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम्
ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन्
bṛhadaśva uvāca
tato vidarbhānsamprāptaṃ sāyāhne satyavikramam
ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan
- 2
स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम्
नादयन्रथघोषेण सर्वाः सोपदिशो दश
sa bhīmavacanādrājā kuṇḍinaṃ prāviśatpuram
nādayanrathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa
- 3
ततस्तं रथनिर्घोषं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवुः
श्रुत्वा च समहृष्यन्त पुरेव नलसंनिधौ
tatastaṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvāstatra śuśruvuḥ
śrutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau
- 4
दमयन्ती च शुश्राव रथघोषं नलस्य तम्
यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे
damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam
yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame
- 5
नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु
सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः
nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu
sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ
- 6
प्रासादस्थाश्च शिखिनः शालास्थाश्चैव वारणाः
हयाश्च शुश्रुवुस्तत्र रथघोषं महीपतेः
prāsādasthāśca śikhinaḥ śālāsthāścaiva vāraṇāḥ
hayāśca śuśruvustatra rathaghoṣaṃ mahīpateḥ
- 7
ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा
प्रणेदुर् उन्मुखा राजन्मेघोदयम् इवेक्ष्य ह
te śrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinastathā
praṇedur unmukhā rājanmeghodayam ivekṣya ha
- 8
दमयन्त्युवाच
यथासौ रथनिर्घोषः पूरयन्न् इव मेदिनीम्
मम ह्लादयते चेतो नल एष महीपतिः
damayantyuvāca
yathāsau rathanirghoṣaḥ pūrayann iva medinīm
mama hlādayate ceto nala eṣa mahīpatiḥ
- 9
अद्य चन्द्राभवक्त्रं तं न पश्यामि नलं यदि
असंख्येयगुणं वीरं विनशिष्याम्यसंशयम्
adya candrābhavaktraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi
asaṃkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaśiṣyāmyasaṃśayam
- 10
यदि वै तस्य वीरस्य बाह्वोर्नाद्याहम् अन्तरम्
प्रविशामि सुखस्पर्शं विनशिष्याम्यसंशयम्
yadi vai tasya vīrasya bāhvornādyāham antaram
praviśāmi sukhasparśaṃ vinaśiṣyāmyasaṃśayam
- 11
यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः
अद्य चामीकरप्रख्यो विनशिष्याम्यसंशयम्
yadi māṃ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ
adya cāmīkaraprakhyo vinaśiṣyāmyasaṃśayam
- 12
यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणवारणः
नाभिगच्छति राजेन्द्रो विनशिष्याम्यसंशयम्
yadi māṃ siṃhavikrānto mattavāraṇavāraṇaḥ
nābhigacchati rājendro vinaśiṣyāmyasaṃśayam
- 13
न स्मराम्यनृतं किंचिन्न स्मराम्यनुपाकृतम्
न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरेष्वपि महात्मनः
na smarāmyanṛtaṃ kiṃcinna smarāmyanupākṛtam
na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ svaireṣvapi mahātmanaḥ
- 14
प्रभुः क्षमावान्वीरश्च मृदुर्दान्तो जितेन्द्रियः
रहो ऽनीचानुवर्ती च क्लीबवन्मम नैषधः
prabhuḥ kṣamāvānvīraśca mṛdurdānto jitendriyaḥ
raho 'nīcānuvartī ca klībavanmama naiṣadhaḥ
- 15
गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम्
हृदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम्
guṇāṃstasya smarantyā me tatparāyā divāniśam
hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokātpriyavinākṛtam
- 16
बृहदश्व उवाच
एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत
आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया
bṛhadaśva uvāca
evaṃ vilapamānā sā naṣṭasaṃjñeva bhārata
āruroha mahadveśma puṇyaślokadidṛkṣayā
- 17
ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथम् आस्थितम्
ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम्
tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa ratham āsthitam
ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam
- 18
ततो ऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश्च रथोत्तमात्
हयांस्तान् अवमुच्याथ स्थापयामासतू रथम्
tato 'vatīrya vārṣṇeyo bāhukaśca rathottamāt
hayāṃstān avamucyātha sthāpayāmāsatū ratham
- 19
सो ऽवतीर्य रथोपस्थाद् ऋतुपर्णो नराधिपः
उपतस्थे महाराज भीमं भीमपराक्रमम्
so 'vatīrya rathopasthād ṛtuparṇo narādhipaḥ
upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramam
- 20
तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः
अकस्मात्सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न स्म विन्दति
taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ
akasmātsahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sma vindati
- 21
किं कार्यं स्वागतं ते ऽस्तु राज्ञा पृष्टश्च भारत
नाभिजज्ञे स नृपतिर्दुहित्रर्थे समागतम्
kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te 'stu rājñā pṛṣṭaśca bhārata
nābhijajñe sa nṛpatirduhitrarthe samāgatam
- 22
ऋतुपर्णो ऽपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रमः
राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कंचन
नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम्
ṛtuparṇo 'pi rājā sa dhīmānsatyaparākramaḥ
rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃcana
naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam
- 23
ततो विगणयन्राजा मनसा कोसलाधिपः
आगतो ऽस्मीत्युवाचैनं भवन्तम् अभिवादकः
tato vigaṇayanrājā manasā kosalādhipaḥ
āgato 'smītyuvācainaṃ bhavantam abhivādakaḥ
- 24
राजापि च स्मयन्भीमो मनसाभिविचिन्तयत्
अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम्
rājāpi ca smayanbhīmo manasābhivicintayat
adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam
- 25
ग्रामान्बहून् अतिक्रम्य नाध्यगच्छद्यथातथम्
अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम्
grāmānbahūn atikramya nādhyagacchadyathātatham
alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam
- 26
नैतद् एवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत्
विश्राम्यताम् इति वदन्क्लान्तो ऽसीति पुनः पुनः
naitad evaṃ sa nṛpatistaṃ satkṛtya vyasarjayat
viśrāmyatām iti vadanklānto 'sīti punaḥ punaḥ
- 27
स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः
राजप्रेष्यैर् अनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत्
sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ
rājapreṣyair anugato diṣṭaṃ veśma samāviśat
- 28
ऋतुपर्णे गते राजन्वार्ष्णेयसहिते नृपे
बाहुको रथम् आस्थाय रथशालाम् उपागमत्
ṛtuparṇe gate rājanvārṣṇeyasahite nṛpe
bāhuko ratham āsthāya rathaśālām upāgamat
- 29
स मोचयित्वा तान् अश्वान्परिचार्य च शास्त्रतः
स्वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत्
sa mocayitvā tān aśvānparicārya ca śāstrataḥ
svayaṃ caitānsamāśvāsya rathopastha upāviśat
- 30
दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गस्वरिं नृपम्
सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम्
damayantī tu śokārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpam
sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham

