80 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
प्रतिज्ञाय तु दुःषन्ते प्रतियाते शकुन्तला
आश्रमे न्यवसत्तत्र काश्यपस्य महात्मनः
गर्भश्च ववृधे तस्यां राजपुत्र्यां महात्मनः
शकुन्तला चिन्तयन्ती राजानं कार्यगौरवात्
दिवारात्रम् अनिद्रैव स्नानभोजनवर्जिता
राजप्रेषणिका विप्राश्चतुरङ्गबलान्विताः
अद्य श्वो वा परश्वो वा समायान्तीति निश्चिता
दिनान्पक्षान् ऋतून्मासान् अयनानि च सर्वशः
गण्यमानानि वर्षाणि व्यतीयुस्त्रीणि भारत
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु ऋषेर्वचनगौरवात्
ऋषिपत्न्यः सुबहुशो हेतुमद्वाक्यम् अब्रुवन्
शृणु भद्रे लोकवृत्तं श्रुत्वा यद्रोचते तव
तत्कुरुष्व हितं देवि नावमान्यं गुरोर्वचः
देवानां दैवतं विष्णुर्विप्राणाम् अग्निर् एव च
नारीणां दैवतं भर्ता लोकानां ब्राह्मणो गुरुः
सूतिकाले प्रसूयेति भगवांस्ते पिताब्रवीत्
करिष्यामीति कर्तव्यं तदा ते सुकृतं भवेत्
पत्नीनां वचनं श्रुत्वा साधु साध्वित्यचिन्तयत्
गर्भं सुषाव वामोरुः कुमारम् अमितौजसम्
vaiśaṃpāyana uvāca
pratijñāya tu duḥṣante pratiyāte śakuntalā
āśrame nyavasattatra kāśyapasya mahātmanaḥ
garbhaśca vavṛdhe tasyāṃ rājaputryāṃ mahātmanaḥ
śakuntalā cintayantī rājānaṃ kāryagauravāt
divārātram anidraiva snānabhojanavarjitā
rājapreṣaṇikā viprāścaturaṅgabalānvitāḥ
adya śvo vā paraśvo vā samāyāntīti niścitā
dinānpakṣān ṛtūnmāsān ayanāni ca sarvaśaḥ
gaṇyamānāni varṣāṇi vyatīyustrīṇi bhārata
triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu ṛṣervacanagauravāt
ṛṣipatnyaḥ subahuśo hetumadvākyam abruvan
śṛṇu bhadre lokavṛttaṃ śrutvā yadrocate tava
tatkuruṣva hitaṃ devi nāvamānyaṃ gurorvacaḥ
devānāṃ daivataṃ viṣṇurviprāṇām agnir eva ca
nārīṇāṃ daivataṃ bhartā lokānāṃ brāhmaṇo guruḥ
sūtikāle prasūyeti bhagavāṃste pitābravīt
kariṣyāmīti kartavyaṃ tadā te sukṛtaṃ bhavet
patnīnāṃ vacanaṃ śrutvā sādhu sādhvityacintayat
garbhaṃ suṣāva vāmoruḥ kumāram amitaujasam
- 2
त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु दीप्तानलसमद्युतिम्
रूपौदार्यगुणोपेतं दौःषन्तिं जनमेजय
जाते तस्मिन्न् अन्तरिक्षात्पुष्पवृष्टिः पपात ह
देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः
गायद्भिर्मधुरं तत्र देवैः शक्रो ऽभ्युवाच ह
शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति
बलं तेजश्च रूपं च न समं भुवि केनचित्
आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरवः
अनेकैर् अपि साहस्रै राजसूयादिभिर्मखैः
स्वार्थं ब्राह्मणसात्कृत्वा दक्षिणाम् अमितां ददत्
देवतानां वचः श्रुत्वा कण्वाश्रमनिवासिनः
सभाजयन्तः कण्वस्य सुतां सर्वे महर्षयः
शकुन्तला च तच्छ्रुत्वा परं हर्षम् अवाप सा
द्विजान् आहूय मुनिभिः सत्कृत्य च महायशाः
triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu dīptānalasamadyutim
rūpaudāryaguṇopetaṃ dauḥṣantiṃ janamejaya
jāte tasminn antarikṣātpuṣpavṛṣṭiḥ papāta ha
devadundubhayo nedurnanṛtuścāpsarogaṇāḥ
gāyadbhirmadhuraṃ tatra devaiḥ śakro 'bhyuvāca ha
śakuntale tava sutaścakravartī bhaviṣyati
balaṃ tejaśca rūpaṃ ca na samaṃ bhuvi kenacit
āhartā vājimedhasya śatasaṃkhyasya pauravaḥ
anekair api sāhasrai rājasūyādibhirmakhaiḥ
svārthaṃ brāhmaṇasātkṛtvā dakṣiṇām amitāṃ dadat
devatānāṃ vacaḥ śrutvā kaṇvāśramanivāsinaḥ
sabhājayantaḥ kaṇvasya sutāṃ sarve maharṣayaḥ
śakuntalā ca tacchrutvā paraṃ harṣam avāpa sā
dvijān āhūya munibhiḥ satkṛtya ca mahāyaśāḥ
- 3
जातकर्मादिसंस्कारं कण्वः पुण्यकृतां वरः
तस्याथ कारयामास वर्धमानस्य धीमतः
यथाविधि यथान्यायं क्रियाः सर्वास्त्वकारयत्
jātakarmādisaṃskāraṃ kaṇvaḥ puṇyakṛtāṃ varaḥ
tasyātha kārayāmāsa vardhamānasya dhīmataḥ
yathāvidhi yathānyāyaṃ kriyāḥ sarvāstvakārayat
- 4
दन्तैः शुक्लैः शिखरिभिः सिंहसंहननो युवा
चक्राङ्कितकरः श्रीमान्महामूर्धा महाबलः
स्वयं विष्णुर् इवापरः
चतुष्किष्कुर्महातेजाः
कुमारो देवगर्भाभः स तत्राशु व्यवर्धत
ऋषेर्भयात्तु दुःषन्तः स्मरन्नैवाह्वयत्तदा
गते काले तु महति न सस्मार तपोवनम्
dantaiḥ śuklaiḥ śikharibhiḥ siṃhasaṃhanano yuvā
cakrāṅkitakaraḥ śrīmānmahāmūrdhā mahābalaḥ
svayaṃ viṣṇur ivāparaḥ
catuṣkiṣkurmahātejāḥ
kumāro devagarbhābhaḥ sa tatrāśu vyavardhata
ṛṣerbhayāttu duḥṣantaḥ smarannaivāhvayattadā
gate kāle tu mahati na sasmāra tapovanam
- 5
षड्वर्ष एव बालः स कण्वाश्रमपदं प्रति
व्याघ्रान्सिंहान्वराहांश्च गजांश्च महिषांस्तथा
ऋक्षांश्चापि द्विपान् अन्यान्व्यालान् आश्रमपीडकान्
बलाद्भुजाभ्यां संगृह्य बलवान्संनियम्य च
ṣaḍvarṣa eva bālaḥ sa kaṇvāśramapadaṃ prati
vyāghrānsiṃhānvarāhāṃśca gajāṃśca mahiṣāṃstathā
ṛkṣāṃścāpi dvipān anyānvyālān āśramapīḍakān
balādbhujābhyāṃ saṃgṛhya balavānsaṃniyamya ca
- 6
बद्ध्वा वृक्षेषु बलवान् आश्रमस्य समन्ततः
आरोहन्दमयंश्चैव क्रीडंश्च परिधावति
वनं च लोडयामास सिंहव्याघ्रगणैर्वृतम्
ततश्च राक्षसान्सर्वान्पिशाचांश्च रिपून्रणे
मुष्टियुद्धेन तान्हत्वा ऋषीन् आराधयत्तदा
कश्चिद्दितिसुतस्तं तु हन्तुकामो महाबलः
वध्यमानांस्तु दैतेयान् अमर्षी तं समभ्ययात्
तम् आगतं प्रहस्यैव बाहुभ्यां परिगृह्य च
दृढं चाबध्य बाहुभ्यां पीडयामास तं तदा
मर्दितो न शशाकास्मान्मोचितुं बलवत्तया
प्राक्रोशद्भैरवं तत्र द्वारेभ्यो निःसृतं त्वसृक्
तेन शब्देन वित्रस्ता मृगाः सिंहादयो गणाः
सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रम् आश्रमस्थाश्च सुस्रुवुः
निरसुं जानुभिः कृत्वा विससर्ज च सो ऽपतत्
तद्दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः कुमारस्य विचेष्टितम्
नित्यकालं वध्यमाना दैतेया राक्षसैः सह
कुमारस्य भयाद् एव नैव जग्मुस्तदाश्रमम्
baddhvā vṛkṣeṣu balavān āśramasya samantataḥ
ārohandamayaṃścaiva krīḍaṃśca paridhāvati
vanaṃ ca loḍayāmāsa siṃhavyāghragaṇairvṛtam
tataśca rākṣasānsarvānpiśācāṃśca ripūnraṇe
muṣṭiyuddhena tānhatvā ṛṣīn ārādhayattadā
kaścidditisutastaṃ tu hantukāmo mahābalaḥ
vadhyamānāṃstu daiteyān amarṣī taṃ samabhyayāt
tam āgataṃ prahasyaiva bāhubhyāṃ parigṛhya ca
dṛḍhaṃ cābadhya bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa taṃ tadā
mardito na śaśākāsmānmocituṃ balavattayā
prākrośadbhairavaṃ tatra dvārebhyo niḥsṛtaṃ tvasṛk
tena śabdena vitrastā mṛgāḥ siṃhādayo gaṇāḥ
susruvuśca śakṛnmūtram āśramasthāśca susruvuḥ
nirasuṃ jānubhiḥ kṛtvā visasarja ca so 'patat
taddṛṣṭvā vismayaṃ jagmuḥ kumārasya viceṣṭitam
nityakālaṃ vadhyamānā daiteyā rākṣasaiḥ saha
kumārasya bhayād eva naiva jagmustadāśramam
- 7
ततो ऽस्य नाम चक्रुस्ते कण्वाश्रमनिवासिनः
कण्वेन सहिता दृष्ट्वा कर्म सर्वे ऽतिमानुषम्
अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्ययम्
tato 'sya nāma cakruste kaṇvāśramanivāsinaḥ
kaṇvena sahitā dṛṣṭvā karma sarve 'timānuṣam
astvayaṃ sarvadamanaḥ sarvaṃ hi damayatyayam
- 8
स सर्वदमनो नाम कुमारः समपद्यत
विक्रमेणौजसा चैव बलेन च समन्वितः
अप्रेषयति दुःषन्ते महिष्यास्तनयस्य च
पाण्डुभावपरीताङ्गीं चिन्तया समभिप्लुताम्
लम्बालकां कृशां दीनां तथा मलिनवाससम्
शकुन्तलां च सम्प्रेक्ष्य प्रदध्यौ स मुनिस्तदा
शास्त्राणि सर्ववेदाश्च द्वादशाब्दस्य चाभवन्
sa sarvadamano nāma kumāraḥ samapadyata
vikrameṇaujasā caiva balena ca samanvitaḥ
apreṣayati duḥṣante mahiṣyāstanayasya ca
pāṇḍubhāvaparītāṅgīṃ cintayā samabhiplutām
lambālakāṃ kṛśāṃ dīnāṃ tathā malinavāsasam
śakuntalāṃ ca samprekṣya pradadhyau sa munistadā
śāstrāṇi sarvavedāśca dvādaśābdasya cābhavan
- 9
तं कुमारम् ऋषिर्दृष्ट्वा कर्म चास्यातिमानुषम्
समयो यौवराज्यायेत्यब्रवीच्च शकुन्तलाम्
कण्वः
वैशंपायनः
वैशंपायनः
वैशंपायनः
शकुन्तला
वैशंपायनः
कण्वः
वैशंपायनः
शकुन्तलां समाहूय कण्वो वचनम् अब्रवीत्
शृणु भद्रे मम सुते मम वाक्यं शुचिस्मिते
पतिव्रतानां नारीणां विशिष्टम् इति चोच्यते
पतिशुश्रूषणं पूर्वं मनोवाक्कायचेष्टितैः
अनुज्ञाता मया पूर्वं पूजयैतद्व्रतं तव
एतेनैव च वृत्तेन पुण्यांल्लोकान् अवाप्य च
तस्यान्ते मानुषे लोके विशिष्टां लप्स्यसे श्रियम्
तस्माद्भद्रे ऽद्य यातव्यं समीपं पौरवस्य ह
स्वयं नायाति मत्वा ते गतं कालं शुचिस्मिते
गत्वाराधय राजानं दुःषन्तं हितकाम्यया
दौःषन्तिं यौवराज्यस्थं दृष्ट्वा प्रीतिम् अवाप्स्यसि
देवतानां गुरूणां च क्षत्रियाणां च भामिनि
भर्तॄणां च विशेषेण हितं संगमनं सताम्
तस्मात्पुत्रि कुमारेण गन्तव्यं मत्प्रियेप्सया
प्रतिवाक्यं न दद्यास्त्वं शापिता मम पादयोः
एवम् उक्त्वा सुतां तत्र पौत्रं कण्वो ऽभ्यभाषत
परिष्वज्य च बाहुभ्यां मूर्ध्न्युपाघ्राय पौरवम्
सोमवंशोद्भवो राजा दुःषन्त इति विश्रुतः
तस्याग्रमहिषी चैषा तव माता शुचिव्रता
गन्तुकामा भर्तृपार्श्वं त्वया सह सुमध्यमा
गत्वाभिवाद्य राजानं यौवराज्यम् अवाप्स्यसि
स पिता तव राजेन्द्रस्तस्य त्वं वशगो भव
पितृपैतामहं राज्यम् आतिष्ठस्व स्वभावतः
तस्मिन्काले स्वराज्यस्थो माम् अनुस्मर पौरव
अभिवाद्य मुनेः पादौ पौरवो वाक्यम् अब्रवीत्
त्वं पिता मम विप्रर्षे त्वं माता त्वं गतिश्च मे
न चान्यं पितरं मन्ये त्वाम् ऋते तु महातपः
तव शुश्रूषणं पुण्यम् इह लोके परत्र च
शकुन्तला भर्तृकामा स्वयं यातु यथेष्टतः
अहं शुश्रूषणपरः पादमूले वसामि वः
क्रीडां व्यालमृगैः सार्धं करिष्ये न पुरा यथा
त्वच्छासनपरो नित्यं स्वाध्यायं च करोम्यहम्
एवम् उक्त्वा तु संश्लिष्य पादौ कण्वस्य तिष्ठति
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्ररुरोद शकुन्तला
स्नेहात्पितुश्च पुत्रस्य हर्षशोकसमन्विता
निशाम्य रुदतीम् आर्तां दौःषन्तिर्वाक्यम् अब्रवीत्
श्रुत्वा भगवतो वाक्यं किं रोदिषि शकुन्तले
गन्तव्यं काल्य उत्थाय भर्तृप्रीतिस्तवास्ति चेत्
एकस्तु कुरुते पापं फलं भुङ्क्ते महाजनः
भोक्तारस्तत्र मुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते
मया निवारितो नित्यं न करोषि वचो मम
निःसृतान्कुञ्जरान्नित्यं बाहुभ्यां सम्प्रमथ्य वै
वनं च लोडयन्नित्यं सिंहव्याघ्रगणैर्युतम्
एवंविधानि चान्यानि कृत्वा वै पुरुनन्दन
रुषितो भगवांस्तात तस्माद् आवां विवासितौ
अहं न गच्छे दुःषन्तं नास्मि पुत्रहितैषिणी
पादमूले वसिष्यामि महर्षेर्भावितात्मनः
एवम् उक्त्वा तु रुदती पपात मुनिपादयोः
एवं विलपतीं कण्वश्चानुनीय च हेतुभिः
पुनः प्रोवाच भगवान् आनृशंस्याद्धितं वचः
शकुन्तले शृणुष्वेदं हितं पथ्यं च भामिनि
पतिव्रताभावगुणान्हित्वा साध्यं न किंचन
पतिव्रतानां देवा वै तुष्टाः सर्ववरप्रदाः
प्रसादं च करिष्यन्ति आपदर्थे च भामिनि
पतिप्रसादात्पुण्यगतिं प्राप्नुवन्ति न चाशुभम्
तस्माद्गत्वा तु राजानम् आराधय शुचिस्मिते
शकुन्तलां तथोक्त्वा वै शाकुन्तलम् अथाब्रवीत्
दौहित्रो मम पौत्रस्त्वम् इलिलस्य महात्मनः
शृणुष्व वचनं सत्यं प्रब्रवीमि तवानघ
मनसा भर्तृकामा वै वाग्भिर् उक्त्वा पृथग्विधम्
गन्तुं नेच्छति कल्याणी तस्मात्तात वहस्व वै
शक्तस्त्वं प्रतिगन्तुं च मुनिभिः सह पौरव
taṃ kumāram ṛṣirdṛṣṭvā karma cāsyātimānuṣam
samayo yauvarājyāyetyabravīcca śakuntalām
kaṇvaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śakuntalā
vaiśaṃpāyanaḥ
kaṇvaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śakuntalāṃ samāhūya kaṇvo vacanam abravīt
śṛṇu bhadre mama sute mama vākyaṃ śucismite
pativratānāṃ nārīṇāṃ viśiṣṭam iti cocyate
patiśuśrūṣaṇaṃ pūrvaṃ manovākkāyaceṣṭitaiḥ
anujñātā mayā pūrvaṃ pūjayaitadvrataṃ tava
etenaiva ca vṛttena puṇyāṃllokān avāpya ca
tasyānte mānuṣe loke viśiṣṭāṃ lapsyase śriyam
tasmādbhadre 'dya yātavyaṃ samīpaṃ pauravasya ha
svayaṃ nāyāti matvā te gataṃ kālaṃ śucismite
gatvārādhaya rājānaṃ duḥṣantaṃ hitakāmyayā
dauḥṣantiṃ yauvarājyasthaṃ dṛṣṭvā prītim avāpsyasi
devatānāṃ gurūṇāṃ ca kṣatriyāṇāṃ ca bhāmini
bhartṝṇāṃ ca viśeṣeṇa hitaṃ saṃgamanaṃ satām
tasmātputri kumāreṇa gantavyaṃ matpriyepsayā
prativākyaṃ na dadyāstvaṃ śāpitā mama pādayoḥ
evam uktvā sutāṃ tatra pautraṃ kaṇvo 'bhyabhāṣata
pariṣvajya ca bāhubhyāṃ mūrdhnyupāghrāya pauravam
somavaṃśodbhavo rājā duḥṣanta iti viśrutaḥ
tasyāgramahiṣī caiṣā tava mātā śucivratā
gantukāmā bhartṛpārśvaṃ tvayā saha sumadhyamā
gatvābhivādya rājānaṃ yauvarājyam avāpsyasi
sa pitā tava rājendrastasya tvaṃ vaśago bhava
pitṛpaitāmahaṃ rājyam ātiṣṭhasva svabhāvataḥ
tasminkāle svarājyastho mām anusmara paurava
abhivādya muneḥ pādau pauravo vākyam abravīt
tvaṃ pitā mama viprarṣe tvaṃ mātā tvaṃ gatiśca me
na cānyaṃ pitaraṃ manye tvām ṛte tu mahātapaḥ
tava śuśrūṣaṇaṃ puṇyam iha loke paratra ca
śakuntalā bhartṛkāmā svayaṃ yātu yatheṣṭataḥ
ahaṃ śuśrūṣaṇaparaḥ pādamūle vasāmi vaḥ
krīḍāṃ vyālamṛgaiḥ sārdhaṃ kariṣye na purā yathā
tvacchāsanaparo nityaṃ svādhyāyaṃ ca karomyaham
evam uktvā tu saṃśliṣya pādau kaṇvasya tiṣṭhati
tasya tadvacanaṃ śrutvā praruroda śakuntalā
snehātpituśca putrasya harṣaśokasamanvitā
niśāmya rudatīm ārtāṃ dauḥṣantirvākyam abravīt
śrutvā bhagavato vākyaṃ kiṃ rodiṣi śakuntale
gantavyaṃ kālya utthāya bhartṛprītistavāsti cet
ekastu kurute pāpaṃ phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ
bhoktārastatra mucyante kartā doṣeṇa lipyate
mayā nivārito nityaṃ na karoṣi vaco mama
niḥsṛtānkuñjarānnityaṃ bāhubhyāṃ sampramathya vai
vanaṃ ca loḍayannityaṃ siṃhavyāghragaṇairyutam
evaṃvidhāni cānyāni kṛtvā vai purunandana
ruṣito bhagavāṃstāta tasmād āvāṃ vivāsitau
ahaṃ na gacche duḥṣantaṃ nāsmi putrahitaiṣiṇī
pādamūle vasiṣyāmi maharṣerbhāvitātmanaḥ
evam uktvā tu rudatī papāta munipādayoḥ
evaṃ vilapatīṃ kaṇvaścānunīya ca hetubhiḥ
punaḥ provāca bhagavān ānṛśaṃsyāddhitaṃ vacaḥ
śakuntale śṛṇuṣvedaṃ hitaṃ pathyaṃ ca bhāmini
pativratābhāvaguṇānhitvā sādhyaṃ na kiṃcana
pativratānāṃ devā vai tuṣṭāḥ sarvavarapradāḥ
prasādaṃ ca kariṣyanti āpadarthe ca bhāmini
patiprasādātpuṇyagatiṃ prāpnuvanti na cāśubham
tasmādgatvā tu rājānam ārādhaya śucismite
śakuntalāṃ tathoktvā vai śākuntalam athābravīt
dauhitro mama pautrastvam ililasya mahātmanaḥ
śṛṇuṣva vacanaṃ satyaṃ prabravīmi tavānagha
manasā bhartṛkāmā vai vāgbhir uktvā pṛthagvidham
gantuṃ necchati kalyāṇī tasmāttāta vahasva vai
śaktastvaṃ pratigantuṃ ca munibhiḥ saha paurava
- 10
तस्य तद्बलम् आज्ञाय कण्वः शिष्यान् उवाच ह
शकुन्तलाम् इमां शीघ्रं सहपुत्राम् इत आश्रमात्
भर्त्रे प्रापयताद्यैव सर्वलक्षणपूजिताम्
tasya tadbalam ājñāya kaṇvaḥ śiṣyān uvāca ha
śakuntalām imāṃ śīghraṃ sahaputrām ita āśramāt
bhartre prāpayatādyaiva sarvalakṣaṇapūjitām
- 11
नारीणां चिरवासो हि बान्धवेषु न रोचते
कीर्तिचारित्रधर्मघ्नस्तस्मान्नयत माचिरम्
वैशंपायनः
धर्माभिपूजितं पुत्रं काश्यपेन निशाम्य तु
काश्यपात्प्राप्य चानुज्ञां मुमुदे च शकुन्तला
कण्वस्य वचनं श्रुत्वा प्रतिगच्छेति चासकृत्
तथेत्युक्त्वा तु कण्वं च मातरं पौरवो ऽब्रवीत्
किं चिरायसि मातस्त्वं गमिष्यामो नृपालयम्
एवम् उक्त्वा तु तां देवीं दुःषन्तस्य महात्मनः
अभिवाद्य मुनेः पादौ गन्तुम् ऐच्छत्स पौरवः
शकुन्तला च पितरम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः
प्रदक्षिणीकृत्य तदा पितरं वाक्यम् अब्रवीत्
अज्ञानान्मे पिता चेति दुरुक्तं वापि चानृतम्
अकार्यं वाप्यनिष्टं वा क्षन्तुम् अर्हति तद्भवान्
एवम् उक्तो नतशिरा मुनिर्नोवाच किंचन
मनुष्यभावात्कण्वो ऽपि मुनिर् अश्रूण्यवर्तयत्
अब्भक्षान्वायुभक्षांश्च शीर्णपर्णाशनान्मुनीन्
फलमूलाशिनो दान्तान्कृशान्धमनिसंततान्
व्रतिनो जटिलान्मुण्डान्वल्कलाजिनसंवृतान्
समाहूय मुनिः कण्वः कारुण्याद् इदम् अब्रवीत्
मया तु लालिता नित्यं मम पुत्री यशस्विनी
वने जाता विवृद्धा च न च जानाति किंचन
आश्रमेण पथा सर्वैर्नीयतां क्षत्रियालयम्
द्वितीययोजने विप्राः प्रतिष्ठानं प्रतिष्ठितम्
प्रतिष्ठाने पुरे राजा शाकुन्तलपितामहः
अध्युवास चिरं कालम् उर्वश्या सहितः पुरा
अनूपजाङ्गलयुतं धनधान्यसमाकुलम्
प्रतिष्ठितं पुरवरं गङ्गायामुनसङ्गमे
तत्र संगमम् आसाद्य स्नात्वा हुतहुताशनाः
शाकमूलफलाहारा निवर्तध्वं महातपाः
अन्यथा तु भवेद्विप्रा अध्वनो गमने श्रमः
nārīṇāṃ ciravāso hi bāndhaveṣu na rocate
kīrticāritradharmaghnastasmānnayata māciram
vaiśaṃpāyanaḥ
dharmābhipūjitaṃ putraṃ kāśyapena niśāmya tu
kāśyapātprāpya cānujñāṃ mumude ca śakuntalā
kaṇvasya vacanaṃ śrutvā pratigaccheti cāsakṛt
tathetyuktvā tu kaṇvaṃ ca mātaraṃ pauravo 'bravīt
kiṃ cirāyasi mātastvaṃ gamiṣyāmo nṛpālayam
evam uktvā tu tāṃ devīṃ duḥṣantasya mahātmanaḥ
abhivādya muneḥ pādau gantum aicchatsa pauravaḥ
śakuntalā ca pitaram abhivādya kṛtāñjaliḥ
pradakṣiṇīkṛtya tadā pitaraṃ vākyam abravīt
ajñānānme pitā ceti duruktaṃ vāpi cānṛtam
akāryaṃ vāpyaniṣṭaṃ vā kṣantum arhati tadbhavān
evam ukto nataśirā munirnovāca kiṃcana
manuṣyabhāvātkaṇvo 'pi munir aśrūṇyavartayat
abbhakṣānvāyubhakṣāṃśca śīrṇaparṇāśanānmunīn
phalamūlāśino dāntānkṛśāndhamanisaṃtatān
vratino jaṭilānmuṇḍānvalkalājinasaṃvṛtān
samāhūya muniḥ kaṇvaḥ kāruṇyād idam abravīt
mayā tu lālitā nityaṃ mama putrī yaśasvinī
vane jātā vivṛddhā ca na ca jānāti kiṃcana
āśrameṇa pathā sarvairnīyatāṃ kṣatriyālayam
dvitīyayojane viprāḥ pratiṣṭhānaṃ pratiṣṭhitam
pratiṣṭhāne pure rājā śākuntalapitāmahaḥ
adhyuvāsa ciraṃ kālam urvaśyā sahitaḥ purā
anūpajāṅgalayutaṃ dhanadhānyasamākulam
pratiṣṭhitaṃ puravaraṃ gaṅgāyāmunasaṅgame
tatra saṃgamam āsādya snātvā hutahutāśanāḥ
śākamūlaphalāhārā nivartadhvaṃ mahātapāḥ
anyathā tu bhavedviprā adhvano gamane śramaḥ
- 12
तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे प्रातिष्ठन्तामितौजसः
शकुन्तलां पुरस्कृत्य सपुत्रां गजसाह्वयम्
tathetyuktvā tu te sarve prātiṣṭhantāmitaujasaḥ
śakuntalāṃ puraskṛtya saputrāṃ gajasāhvayam
- 13
गृहीत्वामरगर्भाभं पुत्रं कमललोचनम्
आजगाम ततः शुभ्रा दुःषन्तविदिताद्वनात्
ऋषयः
वैशंपायनः
नागराः
वैशंपायनः
वैशंपायनः
शकुन्तलां समादाय मुनयो धर्मवत्सलाः
ते वनानि नदीः शैलान्गिरिप्रस्रवणानि च
कन्दराणि नितम्बांश्च राष्ट्राणि नगराणि च
आश्रमाणि च पुण्यानि गत्वा चैव गतश्रमाः
शनैर्मध्याह्नवेलायां प्रतिष्ठानं समाययुः
तां पुरीं पुरुहूतेन ऐलस्यार्थे विनिर्मिताम्
परिघाट्टालकैर्मुख्यैर् उपतल्पशतैर् अपि
शतघ्नीशतयन्त्रैश्च गुप्ताम् अन्यैर्दुरासदाम्
हर्म्यप्रासादसंबाधां नानापण्यविभूषिताम्
मण्टपैः ससभै रम्यैः प्रपाभिश्च समावृताम्
राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिताम्
कैलासशिखराकारैर्गोपुरैः समलंकृताम्
द्वारतोरणनिर्यूहैर्मङ्गलैर् उपशोभिताम्
उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम्
सर्वपुष्करिणीभिश्च उद्यानैश्च समावृताम्
वर्णाश्रमैः स्वधर्मस्थैर्नित्योत्सवसमाहितैः
धनधान्यसमृद्धैश्च संतुष्टै रत्नपूजितैः
क्रतुयुक्तैश्च विद्वद्भिर् अग्निहोत्रपरैः सदा
वर्जिताकार्यकरणैर्दानशीलैर्दयापरैः
अधर्मभीरुभिः सर्वैः स्वर्गलोकजिगीषुभिः
एवंविधजनोपेतम् इन्द्रलोकम् इवापरम्
तस्मिन्नगरमध्ये तु राजवेश्मप्रतिष्ठितम्
इन्द्रसद्मप्रतीकाशं सम्पूर्णं वित्तसंचयैः
तस्य मध्ये सभा दिव्या नानारत्नविचित्रिता
तस्यां सभायां राजर्षिः सर्वालंकारभूषितः
ब्राह्मणैः क्षत्रियैश्चापि मन्त्रिभिश्चापि संवृतः
संस्तूयमानो राजेन्द्रः सूतमागधबन्दिभिः
कार्यार्थिभिः समभ्येत्य कृत्वा कार्यं गतेषु सः
सुखासीनो ऽभवद्राजा तस्मिन्काले महर्षयः
शकुन्तानां स्वनं श्रुत्वा निमित्तज्ञास्त्वलक्षयन्
शकुन्तले निमित्तानि शोभनानि भवन्ति नः
कार्यसिद्धिं वदन्त्येते ध्रुवं राज्ञी भविष्यसि
अस्मिंस्तु दिवसे पुत्रो युवराजो भविष्यति
वर्धमानपुरद्वारं तूर्यघोषनिनादितम्
शकुन्तलां पुरस्कृत्य विविशुस्ते महर्षयः
प्रविशन्तं नृपसुतं प्रशशंसुश्च प्रेक्षकाः
वर्धमानपुरद्वारं प्रविशन्न् एव पौरवः
इन्द्रलोकस्थम् आत्मानं मेने हर्षसमन्वितः
ततो वै नागराः सर्वे समाहूय परस्परम्
द्रष्टुकामा नृपसुतं समपद्यन्त भारत
देवतेव जनस्याग्रे भ्राजते श्रीर् इवागता
जयन्तेनेव पौलोमी इन्द्रलोकाद् इहागता
इति ब्रुवन्तस्ते सर्वे महर्षीन् इदम् अब्रुवन्
अभिवादयन्तः सहिता महर्षीन्देववर्चसः
अद्य नः सफलं जन्म कृतार्थाश्च ततो वयम्
एवं ये स्म प्रपश्यामो महर्षीन्सूर्यवर्चसः
इत्युक्त्वा सहिताः केचिद् अन्वगच्छन्त पौरवम्
हैमवत्याः सुतम् इव कुमारं पुष्करेक्षणम्
ये केचिद् अब्रुवन्मूढाः शाकुन्तलदिदृक्षवः
कृष्णाजिनेन संछन्नान्द्रष्टुं नेच्छन्ति तापसान्
पिशाचा इव दृश्यन्ते नागराणां विरूपिणः
विना संध्यां पिशाचास्ते प्रविशन्ति पुरोत्तमम्
क्षुत्पिपासार्दितान्दीनान्वल्कलाजिनवाससः
त्वगस्थिभूतान्निर्मांसान्धमनीसंततान् अपि
पिङ्गलाक्षान्पिङ्गजटान्दीर्घदन्तान्निरूदरान्
विशीर्षकान् ऊर्ध्वहस्तान्दृष्ट्वा हास्यन्ति नागराः
एवम् उक्तवतां तेषां गिरं श्रुत्वा महर्षयः
अन्योन्यं ते समाहूय इदं वचनम् अब्रुवन्
उक्तं भगवता वाक्यं न कृतं सत्यवादिना
पुरप्रवेशनं नात्र कर्तव्यम् इति शासनम्
किं कारणं प्रवेक्ष्यामो नगरं दुर्जनैर्वृतम्
त्यक्तसङ्गस्य च मुनेर्नगरे किं प्रयोजनम्
तस्माद्गमिष्याम वयं गङ्गायामुनसंगमम्
एवम् उक्त्वा मुनिगणाः प्रतिजग्मुर्यथागतम्
गतान्मुनिगणान्दृष्ट्वा पुत्रं संगृह्य पाणिना
मातापितृभ्यां विरहाद्यथा शोचन्ति दारकाः
तथा शोकपरीताङ्गी धृतिम् आलम्ब्य दुःखिता
गतेषु तेषु विप्रेषु राजमार्गेण भामिनी
पुत्रेणैव सहायेन सा जगाम शनैः शनैः
अदृष्टपूर्वान्पश्यन्वै राजमार्गेण पौरवः
हर्म्यप्रासादचैत्यांश्च सभा दिव्या विचित्रिताः
कौतूहलसमाविष्टो दृष्ट्वा विस्मयम् आगतः
सर्वे ब्रुवन्ति तां दृष्ट्वा पद्महीनाम् इव श्रियम्
गतेन हंसीसदृशीं कोकिलेन स्वरे समाम्
मुखेन चन्द्रसदृशीं श्रिया पद्मालयासमाम्
स्मितेन कुन्दसदृशीं पद्मगर्भसमत्वचम्
पद्मपत्रविशालाक्षीं तप्तजाम्बूनदप्रभाम्
करान्तमितमध्यां तां सुकेशीं संहतस्तनीम्
जघनं सुविशालं वै ऊरू करिकरोपमौ
रक्ततुङ्गनखौ पादौ धरण्यां सुप्रतिष्ठितौ
एवंरूपसमायुक्ता स्वर्गलोकाद् इहागता
इति स्म सर्वे ऽमन्यन्त दुःषन्तनगरे जनाः
पुनः पुनर् अवोचंस्ते शाकुन्तलगुणान् अपि
सिंहेक्षणः सिंहदंष्ट्रः सिंहस्कन्धो महाभुजः
सिंहोरस्कः सिंहबलः सिंहविक्रान्तगाम्ययम्
पृथ्वंसः पृथुवक्षाश्च छत्त्राकारशिरा महान्
पाणिपादतले रक्तो रक्तास्यो दुन्दुभिस्वनः
राजलक्षणयुक्तश्च राजश्रीश्चास्य दृश्यते
आकारेण च रूपेण शरीरेणापि तेजसा
दुःषन्तेन समो ह्येष कस्य पुत्रो भविष्यति
एवं ब्रुवन्तस्ते सर्वे प्रशशंसुः सहस्रशः
युक्तिवादान् अवोचन्त सर्वाः प्राणभृतः स्त्रियः
बान्धवा इव सस्नेहा अनुजग्मुः शकुन्तलाम्
पौराणां तद्वचः श्रुत्वा तूष्णींभूता शकुन्तला
वेश्मद्वारं समासाद्य विह्वलन्ती नृपात्मजा
चिन्तयामास सहसा कार्यगौरवकारणात्
लज्जया च परीताङ्गी राजन्राजसमक्षतः
अघृणा किं नु वक्ष्यामि दुःषन्तं मम कारणात्
एवम् उक्त्वा तु कृपणा चिन्तयन्ती शकुन्तला
gṛhītvāmaragarbhābhaṃ putraṃ kamalalocanam
ājagāma tataḥ śubhrā duḥṣantaviditādvanāt
ṛṣayaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
nāgarāḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śakuntalāṃ samādāya munayo dharmavatsalāḥ
te vanāni nadīḥ śailāngiriprasravaṇāni ca
kandarāṇi nitambāṃśca rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca
āśramāṇi ca puṇyāni gatvā caiva gataśramāḥ
śanairmadhyāhnavelāyāṃ pratiṣṭhānaṃ samāyayuḥ
tāṃ purīṃ puruhūtena ailasyārthe vinirmitām
parighāṭṭālakairmukhyair upatalpaśatair api
śataghnīśatayantraiśca guptām anyairdurāsadām
harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāpaṇyavibhūṣitām
maṇṭapaiḥ sasabhai ramyaiḥ prapābhiśca samāvṛtām
rājamārgeṇa mahatā suvibhaktena śobhitām
kailāsaśikharākārairgopuraiḥ samalaṃkṛtām
dvāratoraṇaniryūhairmaṅgalair upaśobhitām
udyānāmravaṇopetāṃ mahatīṃ sālamekhalām
sarvapuṣkariṇībhiśca udyānaiśca samāvṛtām
varṇāśramaiḥ svadharmasthairnityotsavasamāhitaiḥ
dhanadhānyasamṛddhaiśca saṃtuṣṭai ratnapūjitaiḥ
kratuyuktaiśca vidvadbhir agnihotraparaiḥ sadā
varjitākāryakaraṇairdānaśīlairdayāparaiḥ
adharmabhīrubhiḥ sarvaiḥ svargalokajigīṣubhiḥ
evaṃvidhajanopetam indralokam ivāparam
tasminnagaramadhye tu rājaveśmapratiṣṭhitam
indrasadmapratīkāśaṃ sampūrṇaṃ vittasaṃcayaiḥ
tasya madhye sabhā divyā nānāratnavicitritā
tasyāṃ sabhāyāṃ rājarṣiḥ sarvālaṃkārabhūṣitaḥ
brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiścāpi mantribhiścāpi saṃvṛtaḥ
saṃstūyamāno rājendraḥ sūtamāgadhabandibhiḥ
kāryārthibhiḥ samabhyetya kṛtvā kāryaṃ gateṣu saḥ
sukhāsīno 'bhavadrājā tasminkāle maharṣayaḥ
śakuntānāṃ svanaṃ śrutvā nimittajñāstvalakṣayan
śakuntale nimittāni śobhanāni bhavanti naḥ
kāryasiddhiṃ vadantyete dhruvaṃ rājñī bhaviṣyasi
asmiṃstu divase putro yuvarājo bhaviṣyati
vardhamānapuradvāraṃ tūryaghoṣanināditam
śakuntalāṃ puraskṛtya viviśuste maharṣayaḥ
praviśantaṃ nṛpasutaṃ praśaśaṃsuśca prekṣakāḥ
vardhamānapuradvāraṃ praviśann eva pauravaḥ
indralokastham ātmānaṃ mene harṣasamanvitaḥ
tato vai nāgarāḥ sarve samāhūya parasparam
draṣṭukāmā nṛpasutaṃ samapadyanta bhārata
devateva janasyāgre bhrājate śrīr ivāgatā
jayanteneva paulomī indralokād ihāgatā
iti bruvantaste sarve maharṣīn idam abruvan
abhivādayantaḥ sahitā maharṣīndevavarcasaḥ
adya naḥ saphalaṃ janma kṛtārthāśca tato vayam
evaṃ ye sma prapaśyāmo maharṣīnsūryavarcasaḥ
ityuktvā sahitāḥ kecid anvagacchanta pauravam
haimavatyāḥ sutam iva kumāraṃ puṣkarekṣaṇam
ye kecid abruvanmūḍhāḥ śākuntaladidṛkṣavaḥ
kṛṣṇājinena saṃchannāndraṣṭuṃ necchanti tāpasān
piśācā iva dṛśyante nāgarāṇāṃ virūpiṇaḥ
vinā saṃdhyāṃ piśācāste praviśanti purottamam
kṣutpipāsārditāndīnānvalkalājinavāsasaḥ
tvagasthibhūtānnirmāṃsāndhamanīsaṃtatān api
piṅgalākṣānpiṅgajaṭāndīrghadantānnirūdarān
viśīrṣakān ūrdhvahastāndṛṣṭvā hāsyanti nāgarāḥ
evam uktavatāṃ teṣāṃ giraṃ śrutvā maharṣayaḥ
anyonyaṃ te samāhūya idaṃ vacanam abruvan
uktaṃ bhagavatā vākyaṃ na kṛtaṃ satyavādinā
purapraveśanaṃ nātra kartavyam iti śāsanam
kiṃ kāraṇaṃ pravekṣyāmo nagaraṃ durjanairvṛtam
tyaktasaṅgasya ca munernagare kiṃ prayojanam
tasmādgamiṣyāma vayaṃ gaṅgāyāmunasaṃgamam
evam uktvā munigaṇāḥ pratijagmuryathāgatam
gatānmunigaṇāndṛṣṭvā putraṃ saṃgṛhya pāṇinā
mātāpitṛbhyāṃ virahādyathā śocanti dārakāḥ
tathā śokaparītāṅgī dhṛtim ālambya duḥkhitā
gateṣu teṣu vipreṣu rājamārgeṇa bhāminī
putreṇaiva sahāyena sā jagāma śanaiḥ śanaiḥ
adṛṣṭapūrvānpaśyanvai rājamārgeṇa pauravaḥ
harmyaprāsādacaityāṃśca sabhā divyā vicitritāḥ
kautūhalasamāviṣṭo dṛṣṭvā vismayam āgataḥ
sarve bruvanti tāṃ dṛṣṭvā padmahīnām iva śriyam
gatena haṃsīsadṛśīṃ kokilena svare samām
mukhena candrasadṛśīṃ śriyā padmālayāsamām
smitena kundasadṛśīṃ padmagarbhasamatvacam
padmapatraviśālākṣīṃ taptajāmbūnadaprabhām
karāntamitamadhyāṃ tāṃ sukeśīṃ saṃhatastanīm
jaghanaṃ suviśālaṃ vai ūrū karikaropamau
raktatuṅganakhau pādau dharaṇyāṃ supratiṣṭhitau
evaṃrūpasamāyuktā svargalokād ihāgatā
iti sma sarve 'manyanta duḥṣantanagare janāḥ
punaḥ punar avocaṃste śākuntalaguṇān api
siṃhekṣaṇaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ
siṃhoraskaḥ siṃhabalaḥ siṃhavikrāntagāmyayam
pṛthvaṃsaḥ pṛthuvakṣāśca chattrākāraśirā mahān
pāṇipādatale rakto raktāsyo dundubhisvanaḥ
rājalakṣaṇayuktaśca rājaśrīścāsya dṛśyate
ākāreṇa ca rūpeṇa śarīreṇāpi tejasā
duḥṣantena samo hyeṣa kasya putro bhaviṣyati
evaṃ bruvantaste sarve praśaśaṃsuḥ sahasraśaḥ
yuktivādān avocanta sarvāḥ prāṇabhṛtaḥ striyaḥ
bāndhavā iva sasnehā anujagmuḥ śakuntalām
paurāṇāṃ tadvacaḥ śrutvā tūṣṇīṃbhūtā śakuntalā
veśmadvāraṃ samāsādya vihvalantī nṛpātmajā
cintayāmāsa sahasā kāryagauravakāraṇāt
lajjayā ca parītāṅgī rājanrājasamakṣataḥ
aghṛṇā kiṃ nu vakṣyāmi duḥṣantaṃ mama kāraṇāt
evam uktvā tu kṛpaṇā cintayantī śakuntalā
- 14
अभिसृत्य च राजानं विदिता सा प्रवेशिता
सह तेनैव पुत्रेण तरुणादित्यवर्चसा
निवेदयित्वा ते सर्वे आश्रमं पुनर् आगताः
सिंहासनस्थं राजानं महेन्द्रसदृशद्युतिम्
शकुन्तला नतशिराः परं हर्षम् अवाप्य च
abhisṛtya ca rājānaṃ viditā sā praveśitā
saha tenaiva putreṇa taruṇādityavarcasā
nivedayitvā te sarve āśramaṃ punar āgatāḥ
siṃhāsanasthaṃ rājānaṃ mahendrasadṛśadyutim
śakuntalā nataśirāḥ paraṃ harṣam avāpya ca
- 15
पूजयित्वा यथान्यायम् अब्रवीत्तं शकुन्तला
शकुन्तला
अभिवादय राजानं पितरं ते दृढव्रतम्
एवम् उक्त्वा सुतं तत्र लज्जानतमुखी स्थिता
स्तम्भम् आलिङ्ग्य राजानं प्रसीदस्वेत्युवाच सा
शाकुन्तलो ऽपि राजानम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः
हर्षेणोत्फुल्लनयनो राजानं चान्ववैक्षत
दुःषन्तो धर्मबुद्ध्या तु चिन्तयन्न् एव सो ऽब्रवीत्
किम् आगमनकार्यं ते ब्रूहि त्वं वरवर्णिनि
करिष्यामि न संदेहः सपुत्राया विशेषतः
प्रसीदस्व महाराज वक्ष्यामि पुरुषोत्तम
अयं पुत्रस्त्वया राजन्यौवराज्ये ऽभिषिच्यताम्
pūjayitvā yathānyāyam abravīttaṃ śakuntalā
śakuntalā
abhivādaya rājānaṃ pitaraṃ te dṛḍhavratam
evam uktvā sutaṃ tatra lajjānatamukhī sthitā
stambham āliṅgya rājānaṃ prasīdasvetyuvāca sā
śākuntalo 'pi rājānam abhivādya kṛtāñjaliḥ
harṣeṇotphullanayano rājānaṃ cānvavaikṣata
duḥṣanto dharmabuddhyā tu cintayann eva so 'bravīt
kim āgamanakāryaṃ te brūhi tvaṃ varavarṇini
kariṣyāmi na saṃdehaḥ saputrāyā viśeṣataḥ
prasīdasva mahārāja vakṣyāmi puruṣottama
ayaṃ putrastvayā rājanyauvarājye 'bhiṣicyatām
- 16
त्वया ह्ययं सुतो राजन्मय्युत्पन्नः सुरोपमः
यथासमयम् एतस्मिन्वर्तस्व पुरुषोत्तम
tvayā hyayaṃ suto rājanmayyutpannaḥ suropamaḥ
yathāsamayam etasminvartasva puruṣottama
- 17
यथा समागमे पूर्वं कृतः स समयस्त्वया
तं स्मरस्व महाभाग कण्वाश्रमपदं प्रति
वैशंपायनः
तस्योपभोगसक्तस्य स्त्रीषु चान्यासु भारत
शकुन्तला सपुत्रा च मनस्यन्तरधीयत
स धारयन्मनस्येनां सपुत्रां सस्मितां तदा
तदोपगृह्य मनसा चिरं सुखम् अवाप सः
yathā samāgame pūrvaṃ kṛtaḥ sa samayastvayā
taṃ smarasva mahābhāga kaṇvāśramapadaṃ prati
vaiśaṃpāyanaḥ
tasyopabhogasaktasya strīṣu cānyāsu bhārata
śakuntalā saputrā ca manasyantaradhīyata
sa dhārayanmanasyenāṃ saputrāṃ sasmitāṃ tadā
tadopagṛhya manasā ciraṃ sukham avāpa saḥ
- 18
सो ऽथ श्रुत्वैव तद्वाक्यं तस्या राजा स्मरन्न् अपि
अब्रवीन्न स्मरामीति कस्य त्वं दुष्टतापसि
मैथुनं च वृथा नाहं गच्छेयम् इति मे मतिः
नाभिजानामि कल्याणि त्वया सह समागमम्
so 'tha śrutvaiva tadvākyaṃ tasyā rājā smarann api
abravīnna smarāmīti kasya tvaṃ duṣṭatāpasi
maithunaṃ ca vṛthā nāhaṃ gaccheyam iti me matiḥ
nābhijānāmi kalyāṇi tvayā saha samāgamam
- 19
धर्मकामार्थसंबन्धं न स्मरामि त्वया सह
गच्छ वा तिष्ठ वा कामं यद्वापीच्छसि तत्कुरु
dharmakāmārthasaṃbandhaṃ na smarāmi tvayā saha
gaccha vā tiṣṭha vā kāmaṃ yadvāpīcchasi tatkuru
- 20
सैवम् उक्ता वरारोहा व्रीडितेव मनस्विनी
विसंज्ञेव च दुःखेन तस्थौ स्थाणुर् इवाचला
saivam uktā varārohā vrīḍiteva manasvinī
visaṃjñeva ca duḥkhena tasthau sthāṇur ivācalā
- 21
संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा
कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानम् ऐक्षत
saṃrambhāmarṣatāmrākṣī sphuramāṇoṣṭhasaṃpuṭā
kaṭākṣairnirdahantīva tiryagrājānam aikṣata
- 22
आकारं गूहमाना च मन्युनाभिसमीरिता
तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा
ākāraṃ gūhamānā ca manyunābhisamīritā
tapasā saṃbhṛtaṃ tejo dhārayāmāsa vai tadā
- 23
सा मुहूर्तम् इव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता
भर्तारम् अभिसम्प्रेक्ष्य क्रुद्धा वचनम् अब्रवीत्
sā muhūrtam iva dhyātvā duḥkhāmarṣasamanvitā
bhartāram abhisamprekṣya kruddhā vacanam abravīt
- 24
जानन्न् अपि महाराज कस्माद् एवं प्रभाषसे
न जानामीति निःसङ्गं यथान्यः प्राकृतस्तथा
jānann api mahārāja kasmād evaṃ prabhāṣase
na jānāmīti niḥsaṅgaṃ yathānyaḥ prākṛtastathā
- 25
अत्र ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च
कल्याण बत साक्षी त्वं मात्मानम् अवमन्यथाः
atra te hṛdayaṃ veda satyasyaivānṛtasya ca
kalyāṇa bata sākṣī tvaṃ mātmānam avamanyathāḥ
- 26
यो ऽन्यथा सन्तम् आत्मानम् अन्यथा प्रतिपद्यते
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा
yo 'nyathā santam ātmānam anyathā pratipadyate
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā
- 27
एको ऽहम् अस्मीति च मन्यसे त्वं न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम्
यो वेदिता कर्मणः पापकस्य तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि
धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम्
नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत्
eko 'ham asmīti ca manyase tvaṃ na hṛcchayaṃ vetsi muniṃ purāṇam
yo veditā karmaṇaḥ pāpakasya tasyāntike tvaṃ vṛjinaṃ karoṣi
dharma eva hi sādhūnāṃ sarveṣāṃ hitakāraṇam
nityaṃ mithyāvihīnānāṃ na ca duḥkhāvaho bhavet
- 28
मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति माम् इति
विदन्ति चैनं देवाश्च स्वश्चैवान्तरपूरुषः
manyate pāpakaṃ kṛtvā na kaścidvetti mām iti
vidanti cainaṃ devāśca svaścaivāntarapūruṣaḥ
- 29
आदित्यचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिर् आपो हृदयं यमश्च
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्
ādityacandrāvanilānalau ca dyaurbhūmir āpo hṛdayaṃ yamaśca
ahaśca rātriśca ubhe ca saṃdhye dharmaśca jānāti narasya vṛttam
- 30
यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम्
हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति
yamo vaivasvatastasya niryātayati duṣkṛtam
hṛdi sthitaḥ karmasākṣī kṣetrajño yasya tuṣyati

