Sanskrit

80 shlokas

  1. 1

    वैशंपायन उवाच

    प्रतिज्ञाय तु दुःषन्ते प्रतियाते शकुन्तला

    आश्रमे न्यवसत्तत्र काश्यपस्य महात्मनः

    गर्भश्च ववृधे तस्यां राजपुत्र्यां महात्मनः

    शकुन्तला चिन्तयन्ती राजानं कार्यगौरवात्

    दिवारात्रम् अनिद्रैव स्नानभोजनवर्जिता

    राजप्रेषणिका विप्राश्चतुरङ्गबलान्विताः

    अद्य श्वो वा परश्वो वा समायान्तीति निश्चिता

    दिनान्पक्षान् ऋतून्मासान् अयनानि च सर्वशः

    गण्यमानानि वर्षाणि व्यतीयुस्त्रीणि भारत

    त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु ऋषेर्वचनगौरवात्

    ऋषिपत्न्यः सुबहुशो हेतुमद्वाक्यम् अब्रुवन्

    शृणु भद्रे लोकवृत्तं श्रुत्वा यद्रोचते तव

    तत्कुरुष्व हितं देवि नावमान्यं गुरोर्वचः

    देवानां दैवतं विष्णुर्विप्राणाम् अग्निर् एव च

    नारीणां दैवतं भर्ता लोकानां ब्राह्मणो गुरुः

    सूतिकाले प्रसूयेति भगवांस्ते पिताब्रवीत्

    करिष्यामीति कर्तव्यं तदा ते सुकृतं भवेत्

    पत्नीनां वचनं श्रुत्वा साधु साध्वित्यचिन्तयत्

    गर्भं सुषाव वामोरुः कुमारम् अमितौजसम्

    vaiśaṃpāyana uvāca

    pratijñāya tu duḥṣante pratiyāte śakuntalā

    āśrame nyavasattatra kāśyapasya mahātmanaḥ

    garbhaśca vavṛdhe tasyāṃ rājaputryāṃ mahātmanaḥ

    śakuntalā cintayantī rājānaṃ kāryagauravāt

    divārātram anidraiva snānabhojanavarjitā

    rājapreṣaṇikā viprāścaturaṅgabalānvitāḥ

    adya śvo vā paraśvo vā samāyāntīti niścitā

    dinānpakṣān ṛtūnmāsān ayanāni ca sarvaśaḥ

    gaṇyamānāni varṣāṇi vyatīyustrīṇi bhārata

    triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu ṛṣervacanagauravāt

    ṛṣipatnyaḥ subahuśo hetumadvākyam abruvan

    śṛṇu bhadre lokavṛttaṃ śrutvā yadrocate tava

    tatkuruṣva hitaṃ devi nāvamānyaṃ gurorvacaḥ

    devānāṃ daivataṃ viṣṇurviprāṇām agnir eva ca

    nārīṇāṃ daivataṃ bhartā lokānāṃ brāhmaṇo guruḥ

    sūtikāle prasūyeti bhagavāṃste pitābravīt

    kariṣyāmīti kartavyaṃ tadā te sukṛtaṃ bhavet

    patnīnāṃ vacanaṃ śrutvā sādhu sādhvityacintayat

    garbhaṃ suṣāva vāmoruḥ kumāram amitaujasam

  2. 2

    त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु दीप्तानलसमद्युतिम्

    रूपौदार्यगुणोपेतं दौःषन्तिं जनमेजय

    जाते तस्मिन्न् अन्तरिक्षात्पुष्पवृष्टिः पपात ह

    देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः

    गायद्भिर्मधुरं तत्र देवैः शक्रो ऽभ्युवाच ह

    शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति

    बलं तेजश्च रूपं च न समं भुवि केनचित्

    आहर्ता वाजिमेधस्य शतसंख्यस्य पौरवः

    अनेकैर् अपि साहस्रै राजसूयादिभिर्मखैः

    स्वार्थं ब्राह्मणसात्कृत्वा दक्षिणाम् अमितां ददत्

    देवतानां वचः श्रुत्वा कण्वाश्रमनिवासिनः

    सभाजयन्तः कण्वस्य सुतां सर्वे महर्षयः

    शकुन्तला च तच्छ्रुत्वा परं हर्षम् अवाप सा

    द्विजान् आहूय मुनिभिः सत्कृत्य च महायशाः

    triṣu varṣeṣu pūrṇeṣu dīptānalasamadyutim

    rūpaudāryaguṇopetaṃ dauḥṣantiṃ janamejaya

    jāte tasminn antarikṣātpuṣpavṛṣṭiḥ papāta ha

    devadundubhayo nedurnanṛtuścāpsarogaṇāḥ

    gāyadbhirmadhuraṃ tatra devaiḥ śakro 'bhyuvāca ha

    śakuntale tava sutaścakravartī bhaviṣyati

    balaṃ tejaśca rūpaṃ ca na samaṃ bhuvi kenacit

    āhartā vājimedhasya śatasaṃkhyasya pauravaḥ

    anekair api sāhasrai rājasūyādibhirmakhaiḥ

    svārthaṃ brāhmaṇasātkṛtvā dakṣiṇām amitāṃ dadat

    devatānāṃ vacaḥ śrutvā kaṇvāśramanivāsinaḥ

    sabhājayantaḥ kaṇvasya sutāṃ sarve maharṣayaḥ

    śakuntalā ca tacchrutvā paraṃ harṣam avāpa sā

    dvijān āhūya munibhiḥ satkṛtya ca mahāyaśāḥ

  3. 3
  4. 4
  5. 5
  6. 6

    बद्ध्वा वृक्षेषु बलवान् आश्रमस्य समन्ततः

    आरोहन्दमयंश्चैव क्रीडंश्च परिधावति

    वनं च लोडयामास सिंहव्याघ्रगणैर्वृतम्

    ततश्च राक्षसान्सर्वान्पिशाचांश्च रिपून्रणे

    मुष्टियुद्धेन तान्हत्वा ऋषीन् आराधयत्तदा

    कश्चिद्दितिसुतस्तं तु हन्तुकामो महाबलः

    वध्यमानांस्तु दैतेयान् अमर्षी तं समभ्ययात्

    तम् आगतं प्रहस्यैव बाहुभ्यां परिगृह्य च

    दृढं चाबध्य बाहुभ्यां पीडयामास तं तदा

    मर्दितो न शशाकास्मान्मोचितुं बलवत्तया

    प्राक्रोशद्भैरवं तत्र द्वारेभ्यो निःसृतं त्वसृक्

    तेन शब्देन वित्रस्ता मृगाः सिंहादयो गणाः

    सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रम् आश्रमस्थाश्च सुस्रुवुः

    निरसुं जानुभिः कृत्वा विससर्ज च सो ऽपतत्

    तद्दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः कुमारस्य विचेष्टितम्

    नित्यकालं वध्यमाना दैतेया राक्षसैः सह

    कुमारस्य भयाद् एव नैव जग्मुस्तदाश्रमम्

    baddhvā vṛkṣeṣu balavān āśramasya samantataḥ

    ārohandamayaṃścaiva krīḍaṃśca paridhāvati

    vanaṃ ca loḍayāmāsa siṃhavyāghragaṇairvṛtam

    tataśca rākṣasānsarvānpiśācāṃśca ripūnraṇe

    muṣṭiyuddhena tānhatvā ṛṣīn ārādhayattadā

    kaścidditisutastaṃ tu hantukāmo mahābalaḥ

    vadhyamānāṃstu daiteyān amarṣī taṃ samabhyayāt

    tam āgataṃ prahasyaiva bāhubhyāṃ parigṛhya ca

    dṛḍhaṃ cābadhya bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa taṃ tadā

    mardito na śaśākāsmānmocituṃ balavattayā

    prākrośadbhairavaṃ tatra dvārebhyo niḥsṛtaṃ tvasṛk

    tena śabdena vitrastā mṛgāḥ siṃhādayo gaṇāḥ

    susruvuśca śakṛnmūtram āśramasthāśca susruvuḥ

    nirasuṃ jānubhiḥ kṛtvā visasarja ca so 'patat

    taddṛṣṭvā vismayaṃ jagmuḥ kumārasya viceṣṭitam

    nityakālaṃ vadhyamānā daiteyā rākṣasaiḥ saha

    kumārasya bhayād eva naiva jagmustadāśramam

  7. 7
  8. 8
  9. 9

    तं कुमारम् ऋषिर्दृष्ट्वा कर्म चास्यातिमानुषम्

    समयो यौवराज्यायेत्यब्रवीच्च शकुन्तलाम्

    कण्वः

    वैशंपायनः

    वैशंपायनः

    वैशंपायनः

    शकुन्तला

    वैशंपायनः

    कण्वः

    वैशंपायनः

    शकुन्तलां समाहूय कण्वो वचनम् अब्रवीत्

    शृणु भद्रे मम सुते मम वाक्यं शुचिस्मिते

    पतिव्रतानां नारीणां विशिष्टम् इति चोच्यते

    पतिशुश्रूषणं पूर्वं मनोवाक्कायचेष्टितैः

    अनुज्ञाता मया पूर्वं पूजयैतद्व्रतं तव

    एतेनैव च वृत्तेन पुण्यांल्लोकान् अवाप्य च

    तस्यान्ते मानुषे लोके विशिष्टां लप्स्यसे श्रियम्

    तस्माद्भद्रे ऽद्य यातव्यं समीपं पौरवस्य ह

    स्वयं नायाति मत्वा ते गतं कालं शुचिस्मिते

    गत्वाराधय राजानं दुःषन्तं हितकाम्यया

    दौःषन्तिं यौवराज्यस्थं दृष्ट्वा प्रीतिम् अवाप्स्यसि

    देवतानां गुरूणां च क्षत्रियाणां च भामिनि

    भर्तॄणां च विशेषेण हितं संगमनं सताम्

    तस्मात्पुत्रि कुमारेण गन्तव्यं मत्प्रियेप्सया

    प्रतिवाक्यं न दद्यास्त्वं शापिता मम पादयोः

    एवम् उक्त्वा सुतां तत्र पौत्रं कण्वो ऽभ्यभाषत

    परिष्वज्य च बाहुभ्यां मूर्ध्न्युपाघ्राय पौरवम्

    सोमवंशोद्भवो राजा दुःषन्त इति विश्रुतः

    तस्याग्रमहिषी चैषा तव माता शुचिव्रता

    गन्तुकामा भर्तृपार्श्वं त्वया सह सुमध्यमा

    गत्वाभिवाद्य राजानं यौवराज्यम् अवाप्स्यसि

    स पिता तव राजेन्द्रस्तस्य त्वं वशगो भव

    पितृपैतामहं राज्यम् आतिष्ठस्व स्वभावतः

    तस्मिन्काले स्वराज्यस्थो माम् अनुस्मर पौरव

    अभिवाद्य मुनेः पादौ पौरवो वाक्यम् अब्रवीत्

    त्वं पिता मम विप्रर्षे त्वं माता त्वं गतिश्च मे

    न चान्यं पितरं मन्ये त्वाम् ऋते तु महातपः

    तव शुश्रूषणं पुण्यम् इह लोके परत्र च

    शकुन्तला भर्तृकामा स्वयं यातु यथेष्टतः

    अहं शुश्रूषणपरः पादमूले वसामि वः

    क्रीडां व्यालमृगैः सार्धं करिष्ये न पुरा यथा

    त्वच्छासनपरो नित्यं स्वाध्यायं च करोम्यहम्

    एवम् उक्त्वा तु संश्लिष्य पादौ कण्वस्य तिष्ठति

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्ररुरोद शकुन्तला

    स्नेहात्पितुश्च पुत्रस्य हर्षशोकसमन्विता

    निशाम्य रुदतीम् आर्तां दौःषन्तिर्वाक्यम् अब्रवीत्

    श्रुत्वा भगवतो वाक्यं किं रोदिषि शकुन्तले

    गन्तव्यं काल्य उत्थाय भर्तृप्रीतिस्तवास्ति चेत्

    एकस्तु कुरुते पापं फलं भुङ्क्ते महाजनः

    भोक्तारस्तत्र मुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते

    मया निवारितो नित्यं न करोषि वचो मम

    निःसृतान्कुञ्जरान्नित्यं बाहुभ्यां सम्प्रमथ्य वै

    वनं च लोडयन्नित्यं सिंहव्याघ्रगणैर्युतम्

    एवंविधानि चान्यानि कृत्वा वै पुरुनन्दन

    रुषितो भगवांस्तात तस्माद् आवां विवासितौ

    अहं न गच्छे दुःषन्तं नास्मि पुत्रहितैषिणी

    पादमूले वसिष्यामि महर्षेर्भावितात्मनः

    एवम् उक्त्वा तु रुदती पपात मुनिपादयोः

    एवं विलपतीं कण्वश्चानुनीय च हेतुभिः

    पुनः प्रोवाच भगवान् आनृशंस्याद्धितं वचः

    शकुन्तले शृणुष्वेदं हितं पथ्यं च भामिनि

    पतिव्रताभावगुणान्हित्वा साध्यं न किंचन

    पतिव्रतानां देवा वै तुष्टाः सर्ववरप्रदाः

    प्रसादं च करिष्यन्ति आपदर्थे च भामिनि

    पतिप्रसादात्पुण्यगतिं प्राप्नुवन्ति न चाशुभम्

    तस्माद्गत्वा तु राजानम् आराधय शुचिस्मिते

    शकुन्तलां तथोक्त्वा वै शाकुन्तलम् अथाब्रवीत्

    दौहित्रो मम पौत्रस्त्वम् इलिलस्य महात्मनः

    शृणुष्व वचनं सत्यं प्रब्रवीमि तवानघ

    मनसा भर्तृकामा वै वाग्भिर् उक्त्वा पृथग्विधम्

    गन्तुं नेच्छति कल्याणी तस्मात्तात वहस्व वै

    शक्तस्त्वं प्रतिगन्तुं च मुनिभिः सह पौरव

    taṃ kumāram ṛṣirdṛṣṭvā karma cāsyātimānuṣam

    samayo yauvarājyāyetyabravīcca śakuntalām

    kaṇvaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    śakuntalā

    vaiśaṃpāyanaḥ

    kaṇvaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    śakuntalāṃ samāhūya kaṇvo vacanam abravīt

    śṛṇu bhadre mama sute mama vākyaṃ śucismite

    pativratānāṃ nārīṇāṃ viśiṣṭam iti cocyate

    patiśuśrūṣaṇaṃ pūrvaṃ manovākkāyaceṣṭitaiḥ

    anujñātā mayā pūrvaṃ pūjayaitadvrataṃ tava

    etenaiva ca vṛttena puṇyāṃllokān avāpya ca

    tasyānte mānuṣe loke viśiṣṭāṃ lapsyase śriyam

    tasmādbhadre 'dya yātavyaṃ samīpaṃ pauravasya ha

    svayaṃ nāyāti matvā te gataṃ kālaṃ śucismite

    gatvārādhaya rājānaṃ duḥṣantaṃ hitakāmyayā

    dauḥṣantiṃ yauvarājyasthaṃ dṛṣṭvā prītim avāpsyasi

    devatānāṃ gurūṇāṃ ca kṣatriyāṇāṃ ca bhāmini

    bhartṝṇāṃ ca viśeṣeṇa hitaṃ saṃgamanaṃ satām

    tasmātputri kumāreṇa gantavyaṃ matpriyepsayā

    prativākyaṃ na dadyāstvaṃ śāpitā mama pādayoḥ

    evam uktvā sutāṃ tatra pautraṃ kaṇvo 'bhyabhāṣata

    pariṣvajya ca bāhubhyāṃ mūrdhnyupāghrāya pauravam

    somavaṃśodbhavo rājā duḥṣanta iti viśrutaḥ

    tasyāgramahiṣī caiṣā tava mātā śucivratā

    gantukāmā bhartṛpārśvaṃ tvayā saha sumadhyamā

    gatvābhivādya rājānaṃ yauvarājyam avāpsyasi

    sa pitā tava rājendrastasya tvaṃ vaśago bhava

    pitṛpaitāmahaṃ rājyam ātiṣṭhasva svabhāvataḥ

    tasminkāle svarājyastho mām anusmara paurava

    abhivādya muneḥ pādau pauravo vākyam abravīt

    tvaṃ pitā mama viprarṣe tvaṃ mātā tvaṃ gatiśca me

    na cānyaṃ pitaraṃ manye tvām ṛte tu mahātapaḥ

    tava śuśrūṣaṇaṃ puṇyam iha loke paratra ca

    śakuntalā bhartṛkāmā svayaṃ yātu yatheṣṭataḥ

    ahaṃ śuśrūṣaṇaparaḥ pādamūle vasāmi vaḥ

    krīḍāṃ vyālamṛgaiḥ sārdhaṃ kariṣye na purā yathā

    tvacchāsanaparo nityaṃ svādhyāyaṃ ca karomyaham

    evam uktvā tu saṃśliṣya pādau kaṇvasya tiṣṭhati

    tasya tadvacanaṃ śrutvā praruroda śakuntalā

    snehātpituśca putrasya harṣaśokasamanvitā

    niśāmya rudatīm ārtāṃ dauḥṣantirvākyam abravīt

    śrutvā bhagavato vākyaṃ kiṃ rodiṣi śakuntale

    gantavyaṃ kālya utthāya bhartṛprītistavāsti cet

    ekastu kurute pāpaṃ phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ

    bhoktārastatra mucyante kartā doṣeṇa lipyate

    mayā nivārito nityaṃ na karoṣi vaco mama

    niḥsṛtānkuñjarānnityaṃ bāhubhyāṃ sampramathya vai

    vanaṃ ca loḍayannityaṃ siṃhavyāghragaṇairyutam

    evaṃvidhāni cānyāni kṛtvā vai purunandana

    ruṣito bhagavāṃstāta tasmād āvāṃ vivāsitau

    ahaṃ na gacche duḥṣantaṃ nāsmi putrahitaiṣiṇī

    pādamūle vasiṣyāmi maharṣerbhāvitātmanaḥ

    evam uktvā tu rudatī papāta munipādayoḥ

    evaṃ vilapatīṃ kaṇvaścānunīya ca hetubhiḥ

    punaḥ provāca bhagavān ānṛśaṃsyāddhitaṃ vacaḥ

    śakuntale śṛṇuṣvedaṃ hitaṃ pathyaṃ ca bhāmini

    pativratābhāvaguṇānhitvā sādhyaṃ na kiṃcana

    pativratānāṃ devā vai tuṣṭāḥ sarvavarapradāḥ

    prasādaṃ ca kariṣyanti āpadarthe ca bhāmini

    patiprasādātpuṇyagatiṃ prāpnuvanti na cāśubham

    tasmādgatvā tu rājānam ārādhaya śucismite

    śakuntalāṃ tathoktvā vai śākuntalam athābravīt

    dauhitro mama pautrastvam ililasya mahātmanaḥ

    śṛṇuṣva vacanaṃ satyaṃ prabravīmi tavānagha

    manasā bhartṛkāmā vai vāgbhir uktvā pṛthagvidham

    gantuṃ necchati kalyāṇī tasmāttāta vahasva vai

    śaktastvaṃ pratigantuṃ ca munibhiḥ saha paurava

  10. 10
  11. 11

    नारीणां चिरवासो हि बान्धवेषु न रोचते

    कीर्तिचारित्रधर्मघ्नस्तस्मान्नयत माचिरम्

    वैशंपायनः

    धर्माभिपूजितं पुत्रं काश्यपेन निशाम्य तु

    काश्यपात्प्राप्य चानुज्ञां मुमुदे च शकुन्तला

    कण्वस्य वचनं श्रुत्वा प्रतिगच्छेति चासकृत्

    तथेत्युक्त्वा तु कण्वं च मातरं पौरवो ऽब्रवीत्

    किं चिरायसि मातस्त्वं गमिष्यामो नृपालयम्

    एवम् उक्त्वा तु तां देवीं दुःषन्तस्य महात्मनः

    अभिवाद्य मुनेः पादौ गन्तुम् ऐच्छत्स पौरवः

    शकुन्तला च पितरम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः

    प्रदक्षिणीकृत्य तदा पितरं वाक्यम् अब्रवीत्

    अज्ञानान्मे पिता चेति दुरुक्तं वापि चानृतम्

    अकार्यं वाप्यनिष्टं वा क्षन्तुम् अर्हति तद्भवान्

    एवम् उक्तो नतशिरा मुनिर्नोवाच किंचन

    मनुष्यभावात्कण्वो ऽपि मुनिर् अश्रूण्यवर्तयत्

    अब्भक्षान्वायुभक्षांश्च शीर्णपर्णाशनान्मुनीन्

    फलमूलाशिनो दान्तान्कृशान्धमनिसंततान्

    व्रतिनो जटिलान्मुण्डान्वल्कलाजिनसंवृतान्

    समाहूय मुनिः कण्वः कारुण्याद् इदम् अब्रवीत्

    मया तु लालिता नित्यं मम पुत्री यशस्विनी

    वने जाता विवृद्धा च न च जानाति किंचन

    आश्रमेण पथा सर्वैर्नीयतां क्षत्रियालयम्

    द्वितीययोजने विप्राः प्रतिष्ठानं प्रतिष्ठितम्

    प्रतिष्ठाने पुरे राजा शाकुन्तलपितामहः

    अध्युवास चिरं कालम् उर्वश्या सहितः पुरा

    अनूपजाङ्गलयुतं धनधान्यसमाकुलम्

    प्रतिष्ठितं पुरवरं गङ्गायामुनसङ्गमे

    तत्र संगमम् आसाद्य स्नात्वा हुतहुताशनाः

    शाकमूलफलाहारा निवर्तध्वं महातपाः

    अन्यथा तु भवेद्विप्रा अध्वनो गमने श्रमः

    nārīṇāṃ ciravāso hi bāndhaveṣu na rocate

    kīrticāritradharmaghnastasmānnayata māciram

    vaiśaṃpāyanaḥ

    dharmābhipūjitaṃ putraṃ kāśyapena niśāmya tu

    kāśyapātprāpya cānujñāṃ mumude ca śakuntalā

    kaṇvasya vacanaṃ śrutvā pratigaccheti cāsakṛt

    tathetyuktvā tu kaṇvaṃ ca mātaraṃ pauravo 'bravīt

    kiṃ cirāyasi mātastvaṃ gamiṣyāmo nṛpālayam

    evam uktvā tu tāṃ devīṃ duḥṣantasya mahātmanaḥ

    abhivādya muneḥ pādau gantum aicchatsa pauravaḥ

    śakuntalā ca pitaram abhivādya kṛtāñjaliḥ

    pradakṣiṇīkṛtya tadā pitaraṃ vākyam abravīt

    ajñānānme pitā ceti duruktaṃ vāpi cānṛtam

    akāryaṃ vāpyaniṣṭaṃ vā kṣantum arhati tadbhavān

    evam ukto nataśirā munirnovāca kiṃcana

    manuṣyabhāvātkaṇvo 'pi munir aśrūṇyavartayat

    abbhakṣānvāyubhakṣāṃśca śīrṇaparṇāśanānmunīn

    phalamūlāśino dāntānkṛśāndhamanisaṃtatān

    vratino jaṭilānmuṇḍānvalkalājinasaṃvṛtān

    samāhūya muniḥ kaṇvaḥ kāruṇyād idam abravīt

    mayā tu lālitā nityaṃ mama putrī yaśasvinī

    vane jātā vivṛddhā ca na ca jānāti kiṃcana

    āśrameṇa pathā sarvairnīyatāṃ kṣatriyālayam

    dvitīyayojane viprāḥ pratiṣṭhānaṃ pratiṣṭhitam

    pratiṣṭhāne pure rājā śākuntalapitāmahaḥ

    adhyuvāsa ciraṃ kālam urvaśyā sahitaḥ purā

    anūpajāṅgalayutaṃ dhanadhānyasamākulam

    pratiṣṭhitaṃ puravaraṃ gaṅgāyāmunasaṅgame

    tatra saṃgamam āsādya snātvā hutahutāśanāḥ

    śākamūlaphalāhārā nivartadhvaṃ mahātapāḥ

    anyathā tu bhavedviprā adhvano gamane śramaḥ

  12. 12
  13. 13

    गृहीत्वामरगर्भाभं पुत्रं कमललोचनम्

    आजगाम ततः शुभ्रा दुःषन्तविदिताद्वनात्

    ऋषयः

    वैशंपायनः

    नागराः

    वैशंपायनः

    वैशंपायनः

    शकुन्तलां समादाय मुनयो धर्मवत्सलाः

    ते वनानि नदीः शैलान्गिरिप्रस्रवणानि च

    कन्दराणि नितम्बांश्च राष्ट्राणि नगराणि च

    आश्रमाणि च पुण्यानि गत्वा चैव गतश्रमाः

    शनैर्मध्याह्नवेलायां प्रतिष्ठानं समाययुः

    तां पुरीं पुरुहूतेन ऐलस्यार्थे विनिर्मिताम्

    परिघाट्टालकैर्मुख्यैर् उपतल्पशतैर् अपि

    शतघ्नीशतयन्त्रैश्च गुप्ताम् अन्यैर्दुरासदाम्

    हर्म्यप्रासादसंबाधां नानापण्यविभूषिताम्

    मण्टपैः ससभै रम्यैः प्रपाभिश्च समावृताम्

    राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिताम्

    कैलासशिखराकारैर्गोपुरैः समलंकृताम्

    द्वारतोरणनिर्यूहैर्मङ्गलैर् उपशोभिताम्

    उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम्

    सर्वपुष्करिणीभिश्च उद्यानैश्च समावृताम्

    वर्णाश्रमैः स्वधर्मस्थैर्नित्योत्सवसमाहितैः

    धनधान्यसमृद्धैश्च संतुष्टै रत्नपूजितैः

    क्रतुयुक्तैश्च विद्वद्भिर् अग्निहोत्रपरैः सदा

    वर्जिताकार्यकरणैर्दानशीलैर्दयापरैः

    अधर्मभीरुभिः सर्वैः स्वर्गलोकजिगीषुभिः

    एवंविधजनोपेतम् इन्द्रलोकम् इवापरम्

    तस्मिन्नगरमध्ये तु राजवेश्मप्रतिष्ठितम्

    इन्द्रसद्मप्रतीकाशं सम्पूर्णं वित्तसंचयैः

    तस्य मध्ये सभा दिव्या नानारत्नविचित्रिता

    तस्यां सभायां राजर्षिः सर्वालंकारभूषितः

    ब्राह्मणैः क्षत्रियैश्चापि मन्त्रिभिश्चापि संवृतः

    संस्तूयमानो राजेन्द्रः सूतमागधबन्दिभिः

    कार्यार्थिभिः समभ्येत्य कृत्वा कार्यं गतेषु सः

    सुखासीनो ऽभवद्राजा तस्मिन्काले महर्षयः

    शकुन्तानां स्वनं श्रुत्वा निमित्तज्ञास्त्वलक्षयन्

    शकुन्तले निमित्तानि शोभनानि भवन्ति नः

    कार्यसिद्धिं वदन्त्येते ध्रुवं राज्ञी भविष्यसि

    अस्मिंस्तु दिवसे पुत्रो युवराजो भविष्यति

    वर्धमानपुरद्वारं तूर्यघोषनिनादितम्

    शकुन्तलां पुरस्कृत्य विविशुस्ते महर्षयः

    प्रविशन्तं नृपसुतं प्रशशंसुश्च प्रेक्षकाः

    वर्धमानपुरद्वारं प्रविशन्न् एव पौरवः

    इन्द्रलोकस्थम् आत्मानं मेने हर्षसमन्वितः

    ततो वै नागराः सर्वे समाहूय परस्परम्

    द्रष्टुकामा नृपसुतं समपद्यन्त भारत

    देवतेव जनस्याग्रे भ्राजते श्रीर् इवागता

    जयन्तेनेव पौलोमी इन्द्रलोकाद् इहागता

    इति ब्रुवन्तस्ते सर्वे महर्षीन् इदम् अब्रुवन्

    अभिवादयन्तः सहिता महर्षीन्देववर्चसः

    अद्य नः सफलं जन्म कृतार्थाश्च ततो वयम्

    एवं ये स्म प्रपश्यामो महर्षीन्सूर्यवर्चसः

    इत्युक्त्वा सहिताः केचिद् अन्वगच्छन्त पौरवम्

    हैमवत्याः सुतम् इव कुमारं पुष्करेक्षणम्

    ये केचिद् अब्रुवन्मूढाः शाकुन्तलदिदृक्षवः

    कृष्णाजिनेन संछन्नान्द्रष्टुं नेच्छन्ति तापसान्

    पिशाचा इव दृश्यन्ते नागराणां विरूपिणः

    विना संध्यां पिशाचास्ते प्रविशन्ति पुरोत्तमम्

    क्षुत्पिपासार्दितान्दीनान्वल्कलाजिनवाससः

    त्वगस्थिभूतान्निर्मांसान्धमनीसंततान् अपि

    पिङ्गलाक्षान्पिङ्गजटान्दीर्घदन्तान्निरूदरान्

    विशीर्षकान् ऊर्ध्वहस्तान्दृष्ट्वा हास्यन्ति नागराः

    एवम् उक्तवतां तेषां गिरं श्रुत्वा महर्षयः

    अन्योन्यं ते समाहूय इदं वचनम् अब्रुवन्

    उक्तं भगवता वाक्यं न कृतं सत्यवादिना

    पुरप्रवेशनं नात्र कर्तव्यम् इति शासनम्

    किं कारणं प्रवेक्ष्यामो नगरं दुर्जनैर्वृतम्

    त्यक्तसङ्गस्य च मुनेर्नगरे किं प्रयोजनम्

    तस्माद्गमिष्याम वयं गङ्गायामुनसंगमम्

    एवम् उक्त्वा मुनिगणाः प्रतिजग्मुर्यथागतम्

    गतान्मुनिगणान्दृष्ट्वा पुत्रं संगृह्य पाणिना

    मातापितृभ्यां विरहाद्यथा शोचन्ति दारकाः

    तथा शोकपरीताङ्गी धृतिम् आलम्ब्य दुःखिता

    गतेषु तेषु विप्रेषु राजमार्गेण भामिनी

    पुत्रेणैव सहायेन सा जगाम शनैः शनैः

    अदृष्टपूर्वान्पश्यन्वै राजमार्गेण पौरवः

    हर्म्यप्रासादचैत्यांश्च सभा दिव्या विचित्रिताः

    कौतूहलसमाविष्टो दृष्ट्वा विस्मयम् आगतः

    सर्वे ब्रुवन्ति तां दृष्ट्वा पद्महीनाम् इव श्रियम्

    गतेन हंसीसदृशीं कोकिलेन स्वरे समाम्

    मुखेन चन्द्रसदृशीं श्रिया पद्मालयासमाम्

    स्मितेन कुन्दसदृशीं पद्मगर्भसमत्वचम्

    पद्मपत्रविशालाक्षीं तप्तजाम्बूनदप्रभाम्

    करान्तमितमध्यां तां सुकेशीं संहतस्तनीम्

    जघनं सुविशालं वै ऊरू करिकरोपमौ

    रक्ततुङ्गनखौ पादौ धरण्यां सुप्रतिष्ठितौ

    एवंरूपसमायुक्ता स्वर्गलोकाद् इहागता

    इति स्म सर्वे ऽमन्यन्त दुःषन्तनगरे जनाः

    पुनः पुनर् अवोचंस्ते शाकुन्तलगुणान् अपि

    सिंहेक्षणः सिंहदंष्ट्रः सिंहस्कन्धो महाभुजः

    सिंहोरस्कः सिंहबलः सिंहविक्रान्तगाम्ययम्

    पृथ्वंसः पृथुवक्षाश्च छत्त्राकारशिरा महान्

    पाणिपादतले रक्तो रक्तास्यो दुन्दुभिस्वनः

    राजलक्षणयुक्तश्च राजश्रीश्चास्य दृश्यते

    आकारेण च रूपेण शरीरेणापि तेजसा

    दुःषन्तेन समो ह्येष कस्य पुत्रो भविष्यति

    एवं ब्रुवन्तस्ते सर्वे प्रशशंसुः सहस्रशः

    युक्तिवादान् अवोचन्त सर्वाः प्राणभृतः स्त्रियः

    बान्धवा इव सस्नेहा अनुजग्मुः शकुन्तलाम्

    पौराणां तद्वचः श्रुत्वा तूष्णींभूता शकुन्तला

    वेश्मद्वारं समासाद्य विह्वलन्ती नृपात्मजा

    चिन्तयामास सहसा कार्यगौरवकारणात्

    लज्जया च परीताङ्गी राजन्राजसमक्षतः

    अघृणा किं नु वक्ष्यामि दुःषन्तं मम कारणात्

    एवम् उक्त्वा तु कृपणा चिन्तयन्ती शकुन्तला

    gṛhītvāmaragarbhābhaṃ putraṃ kamalalocanam

    ājagāma tataḥ śubhrā duḥṣantaviditādvanāt

    ṛṣayaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    nāgarāḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    vaiśaṃpāyanaḥ

    śakuntalāṃ samādāya munayo dharmavatsalāḥ

    te vanāni nadīḥ śailāngiriprasravaṇāni ca

    kandarāṇi nitambāṃśca rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca

    āśramāṇi ca puṇyāni gatvā caiva gataśramāḥ

    śanairmadhyāhnavelāyāṃ pratiṣṭhānaṃ samāyayuḥ

    tāṃ purīṃ puruhūtena ailasyārthe vinirmitām

    parighāṭṭālakairmukhyair upatalpaśatair api

    śataghnīśatayantraiśca guptām anyairdurāsadām

    harmyaprāsādasaṃbādhāṃ nānāpaṇyavibhūṣitām

    maṇṭapaiḥ sasabhai ramyaiḥ prapābhiśca samāvṛtām

    rājamārgeṇa mahatā suvibhaktena śobhitām

    kailāsaśikharākārairgopuraiḥ samalaṃkṛtām

    dvāratoraṇaniryūhairmaṅgalair upaśobhitām

    udyānāmravaṇopetāṃ mahatīṃ sālamekhalām

    sarvapuṣkariṇībhiśca udyānaiśca samāvṛtām

    varṇāśramaiḥ svadharmasthairnityotsavasamāhitaiḥ

    dhanadhānyasamṛddhaiśca saṃtuṣṭai ratnapūjitaiḥ

    kratuyuktaiśca vidvadbhir agnihotraparaiḥ sadā

    varjitākāryakaraṇairdānaśīlairdayāparaiḥ

    adharmabhīrubhiḥ sarvaiḥ svargalokajigīṣubhiḥ

    evaṃvidhajanopetam indralokam ivāparam

    tasminnagaramadhye tu rājaveśmapratiṣṭhitam

    indrasadmapratīkāśaṃ sampūrṇaṃ vittasaṃcayaiḥ

    tasya madhye sabhā divyā nānāratnavicitritā

    tasyāṃ sabhāyāṃ rājarṣiḥ sarvālaṃkārabhūṣitaḥ

    brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiścāpi mantribhiścāpi saṃvṛtaḥ

    saṃstūyamāno rājendraḥ sūtamāgadhabandibhiḥ

    kāryārthibhiḥ samabhyetya kṛtvā kāryaṃ gateṣu saḥ

    sukhāsīno 'bhavadrājā tasminkāle maharṣayaḥ

    śakuntānāṃ svanaṃ śrutvā nimittajñāstvalakṣayan

    śakuntale nimittāni śobhanāni bhavanti naḥ

    kāryasiddhiṃ vadantyete dhruvaṃ rājñī bhaviṣyasi

    asmiṃstu divase putro yuvarājo bhaviṣyati

    vardhamānapuradvāraṃ tūryaghoṣanināditam

    śakuntalāṃ puraskṛtya viviśuste maharṣayaḥ

    praviśantaṃ nṛpasutaṃ praśaśaṃsuśca prekṣakāḥ

    vardhamānapuradvāraṃ praviśann eva pauravaḥ

    indralokastham ātmānaṃ mene harṣasamanvitaḥ

    tato vai nāgarāḥ sarve samāhūya parasparam

    draṣṭukāmā nṛpasutaṃ samapadyanta bhārata

    devateva janasyāgre bhrājate śrīr ivāgatā

    jayanteneva paulomī indralokād ihāgatā

    iti bruvantaste sarve maharṣīn idam abruvan

    abhivādayantaḥ sahitā maharṣīndevavarcasaḥ

    adya naḥ saphalaṃ janma kṛtārthāśca tato vayam

    evaṃ ye sma prapaśyāmo maharṣīnsūryavarcasaḥ

    ityuktvā sahitāḥ kecid anvagacchanta pauravam

    haimavatyāḥ sutam iva kumāraṃ puṣkarekṣaṇam

    ye kecid abruvanmūḍhāḥ śākuntaladidṛkṣavaḥ

    kṛṣṇājinena saṃchannāndraṣṭuṃ necchanti tāpasān

    piśācā iva dṛśyante nāgarāṇāṃ virūpiṇaḥ

    vinā saṃdhyāṃ piśācāste praviśanti purottamam

    kṣutpipāsārditāndīnānvalkalājinavāsasaḥ

    tvagasthibhūtānnirmāṃsāndhamanīsaṃtatān api

    piṅgalākṣānpiṅgajaṭāndīrghadantānnirūdarān

    viśīrṣakān ūrdhvahastāndṛṣṭvā hāsyanti nāgarāḥ

    evam uktavatāṃ teṣāṃ giraṃ śrutvā maharṣayaḥ

    anyonyaṃ te samāhūya idaṃ vacanam abruvan

    uktaṃ bhagavatā vākyaṃ na kṛtaṃ satyavādinā

    purapraveśanaṃ nātra kartavyam iti śāsanam

    kiṃ kāraṇaṃ pravekṣyāmo nagaraṃ durjanairvṛtam

    tyaktasaṅgasya ca munernagare kiṃ prayojanam

    tasmādgamiṣyāma vayaṃ gaṅgāyāmunasaṃgamam

    evam uktvā munigaṇāḥ pratijagmuryathāgatam

    gatānmunigaṇāndṛṣṭvā putraṃ saṃgṛhya pāṇinā

    mātāpitṛbhyāṃ virahādyathā śocanti dārakāḥ

    tathā śokaparītāṅgī dhṛtim ālambya duḥkhitā

    gateṣu teṣu vipreṣu rājamārgeṇa bhāminī

    putreṇaiva sahāyena sā jagāma śanaiḥ śanaiḥ

    adṛṣṭapūrvānpaśyanvai rājamārgeṇa pauravaḥ

    harmyaprāsādacaityāṃśca sabhā divyā vicitritāḥ

    kautūhalasamāviṣṭo dṛṣṭvā vismayam āgataḥ

    sarve bruvanti tāṃ dṛṣṭvā padmahīnām iva śriyam

    gatena haṃsīsadṛśīṃ kokilena svare samām

    mukhena candrasadṛśīṃ śriyā padmālayāsamām

    smitena kundasadṛśīṃ padmagarbhasamatvacam

    padmapatraviśālākṣīṃ taptajāmbūnadaprabhām

    karāntamitamadhyāṃ tāṃ sukeśīṃ saṃhatastanīm

    jaghanaṃ suviśālaṃ vai ūrū karikaropamau

    raktatuṅganakhau pādau dharaṇyāṃ supratiṣṭhitau

    evaṃrūpasamāyuktā svargalokād ihāgatā

    iti sma sarve 'manyanta duḥṣantanagare janāḥ

    punaḥ punar avocaṃste śākuntalaguṇān api

    siṃhekṣaṇaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ

    siṃhoraskaḥ siṃhabalaḥ siṃhavikrāntagāmyayam

    pṛthvaṃsaḥ pṛthuvakṣāśca chattrākāraśirā mahān

    pāṇipādatale rakto raktāsyo dundubhisvanaḥ

    rājalakṣaṇayuktaśca rājaśrīścāsya dṛśyate

    ākāreṇa ca rūpeṇa śarīreṇāpi tejasā

    duḥṣantena samo hyeṣa kasya putro bhaviṣyati

    evaṃ bruvantaste sarve praśaśaṃsuḥ sahasraśaḥ

    yuktivādān avocanta sarvāḥ prāṇabhṛtaḥ striyaḥ

    bāndhavā iva sasnehā anujagmuḥ śakuntalām

    paurāṇāṃ tadvacaḥ śrutvā tūṣṇīṃbhūtā śakuntalā

    veśmadvāraṃ samāsādya vihvalantī nṛpātmajā

    cintayāmāsa sahasā kāryagauravakāraṇāt

    lajjayā ca parītāṅgī rājanrājasamakṣataḥ

    aghṛṇā kiṃ nu vakṣyāmi duḥṣantaṃ mama kāraṇāt

    evam uktvā tu kṛpaṇā cintayantī śakuntalā

  14. 14
  15. 15

    पूजयित्वा यथान्यायम् अब्रवीत्तं शकुन्तला

    शकुन्तला

    अभिवादय राजानं पितरं ते दृढव्रतम्

    एवम् उक्त्वा सुतं तत्र लज्जानतमुखी स्थिता

    स्तम्भम् आलिङ्ग्य राजानं प्रसीदस्वेत्युवाच सा

    शाकुन्तलो ऽपि राजानम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः

    हर्षेणोत्फुल्लनयनो राजानं चान्ववैक्षत

    दुःषन्तो धर्मबुद्ध्या तु चिन्तयन्न् एव सो ऽब्रवीत्

    किम् आगमनकार्यं ते ब्रूहि त्वं वरवर्णिनि

    करिष्यामि न संदेहः सपुत्राया विशेषतः

    प्रसीदस्व महाराज वक्ष्यामि पुरुषोत्तम

    अयं पुत्रस्त्वया राजन्यौवराज्ये ऽभिषिच्यताम्

    pūjayitvā yathānyāyam abravīttaṃ śakuntalā

    śakuntalā

    abhivādaya rājānaṃ pitaraṃ te dṛḍhavratam

    evam uktvā sutaṃ tatra lajjānatamukhī sthitā

    stambham āliṅgya rājānaṃ prasīdasvetyuvāca sā

    śākuntalo 'pi rājānam abhivādya kṛtāñjaliḥ

    harṣeṇotphullanayano rājānaṃ cānvavaikṣata

    duḥṣanto dharmabuddhyā tu cintayann eva so 'bravīt

    kim āgamanakāryaṃ te brūhi tvaṃ varavarṇini

    kariṣyāmi na saṃdehaḥ saputrāyā viśeṣataḥ

    prasīdasva mahārāja vakṣyāmi puruṣottama

    ayaṃ putrastvayā rājanyauvarājye 'bhiṣicyatām

  16. 16
  17. 17
  18. 18
  19. 19
  20. 20
  21. 21
  22. 22
  23. 23
  24. 24
  25. 25
  26. 26
  27. 27
  28. 28
  29. 29
  30. 30