55 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
गते भगवति व्यासे पाण्डवा हृष्टमानसाः
ते प्रतस्थुः पुरस्कृत्य मातरं पुरुषर्षभाः
आमन्त्र्य ब्राह्मणं पूर्वम् अभिवाद्यानुमान्य च
समैर् उदङ्मुखैर्मार्गैर्यथोद्दिष्टं परंतपाः
vaiśaṃpāyana uvāca
gate bhagavati vyāse pāṇḍavā hṛṣṭamānasāḥ
te pratasthuḥ puraskṛtya mātaraṃ puruṣarṣabhāḥ
āmantrya brāhmaṇaṃ pūrvam abhivādyānumānya ca
samair udaṅmukhairmārgairyathoddiṣṭaṃ paraṃtapāḥ
- 2
ते गच्छन्तस्त्वहोरात्रं तीर्थं सोमश्रवायणम्
पाञ्चालनगरं प्रति
अभ्याजग्मुर्लोकनदीं गङ्गां भागीरथीं प्रति
चन्द्रास्तमयवेलायाम् अर्धरात्रे समागमे
वारि चैवानुमज्जन्तः
आसेदुः पुरुषव्याघ्रा गङ्गायां पाण्डुनन्दनाः
te gacchantastvahorātraṃ tīrthaṃ somaśravāyaṇam
pāñcālanagaraṃ prati
abhyājagmurlokanadīṃ gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati
candrāstamayavelāyām ardharātre samāgame
vāri caivānumajjantaḥ
āseduḥ puruṣavyāghrā gaṅgāyāṃ pāṇḍunandanāḥ
- 3
उल्मुकं तु समुद्यम्य तेषाम् अग्रे धनंजयः
प्रकाशार्थं ययौ तत्र रक्षार्थं च महायशाः
ulmukaṃ tu samudyamya teṣām agre dhanaṃjayaḥ
prakāśārthaṃ yayau tatra rakṣārthaṃ ca mahāyaśāḥ
- 4
तत्र गङ्गाजले रम्ये विविक्ते क्रीडयन्स्त्रियः
ईर्ष्युर्गन्धर्वराजः स्म जलक्रीडाम् उपागतः
tatra gaṅgājale ramye vivikte krīḍayanstriyaḥ
īrṣyurgandharvarājaḥ sma jalakrīḍām upāgataḥ
- 5
शब्दं तेषां स शुश्राव नदीं समुपसर्पताम्
तेन शब्देन चाविष्टश्चुक्रोध बलवद्बली
śabdaṃ teṣāṃ sa śuśrāva nadīṃ samupasarpatām
tena śabdena cāviṣṭaścukrodha balavadbalī
- 6
स दृष्ट्वा पाण्डवांस्तत्र सह मात्रा परंतपान्
विस्फारयन्धनुर्घोरम् इदं वचनम् अब्रवीत्
sa dṛṣṭvā pāṇḍavāṃstatra saha mātrā paraṃtapān
visphārayandhanurghoram idaṃ vacanam abravīt
- 7
संध्या संरज्यते घोरा पूर्वरात्रागमेषु या
अशीतिभिस्त्रुटैर्हीनं तं मुहूर्तं प्रचक्षते
saṃdhyā saṃrajyate ghorā pūrvarātrāgameṣu yā
aśītibhistruṭairhīnaṃ taṃ muhūrtaṃ pracakṣate
- 8
विहितं कामचाराणां यक्षगन्धर्वरक्षसाम्
शेषम् अन्यन्मनुष्याणां कामचारम् इह स्मृतम्
vihitaṃ kāmacārāṇāṃ yakṣagandharvarakṣasām
śeṣam anyanmanuṣyāṇāṃ kāmacāram iha smṛtam
- 9
लोभात्प्रचारं चरतस्तासु वेलासु वै नरान्
उपक्रान्ता निगृह्णीमो राक्षसैः सह बालिशान्
lobhātpracāraṃ caratastāsu velāsu vai narān
upakrāntā nigṛhṇīmo rākṣasaiḥ saha bāliśān
- 10
ततो रात्रौ प्राप्नुवतो जलं ब्रह्मविदो जनाः
गर्हयन्ति नरान्सर्वान्बलस्थान्नृपतीन् अपि
tato rātrau prāpnuvato jalaṃ brahmavido janāḥ
garhayanti narānsarvānbalasthānnṛpatīn api
- 11
आरात्तिष्ठत मा मह्यं समीपम् उपसर्पत
कस्मान्मां नाभिजानीत प्राप्तं भागीरथीजलम्
ārāttiṣṭhata mā mahyaṃ samīpam upasarpata
kasmānmāṃ nābhijānīta prāptaṃ bhāgīrathījalam
- 12
अङ्गारपर्णं गन्धर्वं वित्त मां स्वबलाश्रयम्
अहं हि मानी चेर्ष्युश्च कुबेरस्य प्रियः सखा
aṅgāraparṇaṃ gandharvaṃ vitta māṃ svabalāśrayam
ahaṃ hi mānī cerṣyuśca kuberasya priyaḥ sakhā
- 13
अङ्गारपर्णम् इति च ख्यातं वनम् इदं मम
अनु गङ्गां च वाकां च चित्रं यत्र वसाम्यहम्
aṅgāraparṇam iti ca khyātaṃ vanam idaṃ mama
anu gaṅgāṃ ca vākāṃ ca citraṃ yatra vasāmyaham
- 14
न कुणपाः शृङ्गिणो वा न देवा न च मानुषाः
इदं समुपसर्पन्ति तत्किं समुपसर्पथ
na kuṇapāḥ śṛṅgiṇo vā na devā na ca mānuṣāḥ
idaṃ samupasarpanti tatkiṃ samupasarpatha
- 15
अर्जुन उवाच
समुद्रे हिमवत्पार्श्वे नद्याम् अस्यां च दुर्मते
रात्रावहनि संधौ च कस्य क्ᄆप्तः परिग्रहः
भुक्तो वाप्यथवाभुक्तो रात्रावहनि खेचर
न कालनियमो ह्यस्ति गङ्गां प्राप्य सरिद्वराम्
arjuna uvāca
samudre himavatpārśve nadyām asyāṃ ca durmate
rātrāvahani saṃdhau ca kasya kᄆptaḥ parigrahaḥ
bhukto vāpyathavābhukto rātrāvahani khecara
na kālaniyamo hyasti gaṅgāṃ prāpya saridvarām
- 16
वयं च शक्तिसम्पन्ना अकाले त्वाम् अधृष्णुमः
अशक्ता हि क्षणे क्रूरे युष्मान् अर्चन्ति मानवाः
vayaṃ ca śaktisampannā akāle tvām adhṛṣṇumaḥ
aśaktā hi kṣaṇe krūre yuṣmān arcanti mānavāḥ
- 17
पुरा हिमवतश्चैषा हेमशृङ्गाद्विनिःसृता
गङ्गा गत्वा समुद्राम्भः सप्तधा प्रतिपद्यते
गङ्गां च यमुनां चैव प्लक्षजातां सरस्वतीम्
रथस्थां सरयूं चैव गोमतीं गण्डकीं तथा
अपर्युषितपापास्ते नदीः सप्त पिबन्ति ये
purā himavataścaiṣā hemaśṛṅgādviniḥsṛtā
gaṅgā gatvā samudrāmbhaḥ saptadhā pratipadyate
gaṅgāṃ ca yamunāṃ caiva plakṣajātāṃ sarasvatīm
rathasthāṃ sarayūṃ caiva gomatīṃ gaṇḍakīṃ tathā
aparyuṣitapāpāste nadīḥ sapta pibanti ye
- 18
इयं भूत्वा चैकवप्रा शुचिर् आकाशगा पुनः
देवेषु गङ्गा गन्धर्व प्राप्नोत्यलकनन्दताम्
वङ्क्षुर्भद्रा चोत्तरगा हिमवत्पदनिःसृता
iyaṃ bhūtvā caikavaprā śucir ākāśagā punaḥ
deveṣu gaṅgā gandharva prāpnotyalakanandatām
vaṅkṣurbhadrā cottaragā himavatpadaniḥsṛtā
- 19
तथा पितॄन्वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभिः
गङ्गा भवति गन्धर्व यथा द्वैपायनो ऽब्रवीत्
tathā pitṝnvaitaraṇī dustarā pāpakarmabhiḥ
gaṅgā bhavati gandharva yathā dvaipāyano 'bravīt
- 20
असंबाधा देवनदी स्वर्गसम्पादनी शुभा
कथम् इच्छसि तां रोद्धुं नैष धर्मः सनातनः
asaṃbādhā devanadī svargasampādanī śubhā
katham icchasi tāṃ roddhuṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ
- 21
अनिवार्यम् असंबाधं तव वाचा कथं वयम्
न स्पृशेम यथाकामं पुण्यं भागीरथीजलम्
anivāryam asaṃbādhaṃ tava vācā kathaṃ vayam
na spṛśema yathākāmaṃ puṇyaṃ bhāgīrathījalam
- 22
वैशंपायन उवाच
अङ्गारपर्णस्तच्छ्रुत्वा क्रुद्ध आनम्य कार्मुकम्
मुमोच सायकान्दीप्तान् अहीन् आशीविषान् इव
vaiśaṃpāyana uvāca
aṅgāraparṇastacchrutvā kruddha ānamya kārmukam
mumoca sāyakāndīptān ahīn āśīviṣān iva
- 23
उल्मुकं भ्रामयंस्तूर्णं पाण्डवश्चर्म चोत्तमम्
व्यपोवाह शरांस्तस्य सर्वान् एव धनंजयः
ulmukaṃ bhrāmayaṃstūrṇaṃ pāṇḍavaścarma cottamam
vyapovāha śarāṃstasya sarvān eva dhanaṃjayaḥ
- 24
अर्जुन उवाच
बिभीषिकैषा गन्धर्व नास्त्रज्ञेषु प्रयुज्यते
अस्त्रज्ञेषु प्रयुक्तैषा फेनवत्प्रविलीयते
arjuna uvāca
bibhīṣikaiṣā gandharva nāstrajñeṣu prayujyate
astrajñeṣu prayuktaiṣā phenavatpravilīyate
- 25
मानुषान् अति गन्धर्वान्सर्वान्गन्धर्व लक्षये
तस्माद् अस्त्रेण दिव्येन योत्स्ये ऽहं न तु मायया
mānuṣān ati gandharvānsarvāngandharva lakṣaye
tasmād astreṇa divyena yotsye 'haṃ na tu māyayā
- 26
पुरास्त्रम् इदम् आग्नेयं प्रादात्किल बृहस्पतिः
भरद्वाजस्य गन्धर्व गुरुपुत्रः शतक्रतोः
purāstram idam āgneyaṃ prādātkila bṛhaspatiḥ
bharadvājasya gandharva guruputraḥ śatakratoḥ
- 27
भरद्वाजाद् अग्निवेश्यो ऽग्निवेश्याद्गुरुर्मम
स त्विदं मह्यम् अददाद्द्रोणो ब्राह्मणसत्तमः
bharadvājād agniveśyo 'gniveśyādgururmama
sa tvidaṃ mahyam adadāddroṇo brāhmaṇasattamaḥ
- 28
वैशंपायन उवाच
इत्युक्त्वा पाण्डवः क्रुद्धो गन्धर्वाय मुमोच ह
प्रदीप्तम् अस्त्रम् आग्नेयं ददाहास्य रथं तु तत्
vaiśaṃpāyana uvāca
ityuktvā pāṇḍavaḥ kruddho gandharvāya mumoca ha
pradīptam astram āgneyaṃ dadāhāsya rathaṃ tu tat
- 29
विरथं विप्लुतं तं तु स गन्धर्वं महाबलम्
अस्त्रतेजःप्रमूढं च प्रपतन्तम् अवाङ्मुखम्
virathaṃ viplutaṃ taṃ tu sa gandharvaṃ mahābalam
astratejaḥpramūḍhaṃ ca prapatantam avāṅmukham
- 30
शिरोरुहेषु जग्राह माल्यवत्सु धनंजयः
भ्रातॄन्प्रति चकर्षाथ सो ऽस्त्रपाताद् अचेतसम्
śiroruheṣu jagrāha mālyavatsu dhanaṃjayaḥ
bhrātṝnprati cakarṣātha so 'strapātād acetasam

