37 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततः पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्यां जनमेजय
धृतराष्ट्रस्य वैश्यायाम् एकश्चापि शतात्परः
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ janamejaya
dhṛtarāṣṭrasya vaiśyāyām ekaścāpi śatātparaḥ
- 2
पाण्डोः कुन्त्यां च माद्र्यां च पञ्च पुत्रा महारथाः
देवेभ्यः समपद्यन्त संतानाय कुलस्य वै
pāṇḍoḥ kuntyāṃ ca mādryāṃ ca pañca putrā mahārathāḥ
devebhyaḥ samapadyanta saṃtānāya kulasya vai
- 3
जनमेजय उवाच
कथं पुत्रशतं जज्ञे गान्धार्यां द्विजसत्तम
कियता चैव कालेन तेषाम् आयुश्च किं परम्
janamejaya uvāca
kathaṃ putraśataṃ jajñe gāndhāryāṃ dvijasattama
kiyatā caiva kālena teṣām āyuśca kiṃ param
- 4
कथं चैकः स वैश्यायां धृतराष्ट्रसुतो ऽभवत्
कथं च सदृशीं भार्यां गान्धारीं धर्मचारिणीम्
आनुकूल्ये वर्तमानां धृतराष्ट्रो ऽत्यवर्तत
kathaṃ caikaḥ sa vaiśyāyāṃ dhṛtarāṣṭrasuto 'bhavat
kathaṃ ca sadṛśīṃ bhāryāṃ gāndhārīṃ dharmacāriṇīm
ānukūlye vartamānāṃ dhṛtarāṣṭro 'tyavartata
- 5
कथं च शप्तस्य सतः पाण्डोस्तेन महात्मना
समुत्पन्ना दैवतेभ्यः पञ्च पुत्रा महारथाः
kathaṃ ca śaptasya sataḥ pāṇḍostena mahātmanā
samutpannā daivatebhyaḥ pañca putrā mahārathāḥ
- 6
एतद्विद्वन्यथावृत्तं विस्तरेण तपोधन
कथयस्व न मे तृप्तिः कथ्यमानेषु बन्धुषु
etadvidvanyathāvṛttaṃ vistareṇa tapodhana
kathayasva na me tṛptiḥ kathyamāneṣu bandhuṣu
- 7
वैशंपायन उवाच
क्षुच्छ्रमाभिपरिग्लानं द्वैपायनम् उपस्थितम्
तोषयामास गान्धारी व्यासस्तस्यै वरं ददौ
vaiśaṃpāyana uvāca
kṣucchramābhipariglānaṃ dvaipāyanam upasthitam
toṣayāmāsa gāndhārī vyāsastasyai varaṃ dadau
- 8
सा वव्रे सदृशं भर्तुः पुत्राणां शतम् आत्मनः
ततः कालेन सा गर्भं धृतराष्ट्राद् अथाग्रहीत्
गान्धार्याम् आहिते गर्भे पाण्डुर् अम्बालिकासुतः
अगच्छत्परमं दुःखम् अपत्यार्थम् अरिंदम
गर्भिण्याम् अथ गान्धार्यां पाण्डुः परमदुःखितः
मृगाभिशापाद् आत्मानं शोचन्न् उपरतक्रियः
स गत्वा तपसा सिद्धिं विश्वामित्रो यथा भुवि
देहन्यासे कृतमना इदं वचनम् अब्रवीत्
sā vavre sadṛśaṃ bhartuḥ putrāṇāṃ śatam ātmanaḥ
tataḥ kālena sā garbhaṃ dhṛtarāṣṭrād athāgrahīt
gāndhāryām āhite garbhe pāṇḍur ambālikāsutaḥ
agacchatparamaṃ duḥkham apatyārtham ariṃdama
garbhiṇyām atha gāndhāryāṃ pāṇḍuḥ paramaduḥkhitaḥ
mṛgābhiśāpād ātmānaṃ śocann uparatakriyaḥ
sa gatvā tapasā siddhiṃ viśvāmitro yathā bhuvi
dehanyāse kṛtamanā idaṃ vacanam abravīt
- 9
संवत्सरद्वयं तं तु गान्धारी गर्भम् आहितम्
अप्रजा धारयामास ततस्तां दुःखम् आविशत्
saṃvatsaradvayaṃ taṃ tu gāndhārī garbham āhitam
aprajā dhārayāmāsa tatastāṃ duḥkham āviśat
- 10
श्रुत्वा कुन्तीसुतं जातं बालार्कसमतेजसम्
उदरस्यात्मनः स्थैर्यम् उपलभ्यान्वचिन्तयत्
śrutvā kuntīsutaṃ jātaṃ bālārkasamatejasam
udarasyātmanaḥ sthairyam upalabhyānvacintayat
- 11
अज्ञातं धृतराष्ट्रस्य यत्नेन महता ततः
सोदरं पातयामास गान्धारी दुःखमूर्छिता
ajñātaṃ dhṛtarāṣṭrasya yatnena mahatā tataḥ
sodaraṃ pātayāmāsa gāndhārī duḥkhamūrchitā
- 12
ततो जज्ञे मांसपेशी लोहाष्ठीलेव संहता
द्विवर्षसंभृतां कुक्षौ ताम् उत्स्रष्टुं प्रचक्रमे
tato jajñe māṃsapeśī lohāṣṭhīleva saṃhatā
dvivarṣasaṃbhṛtāṃ kukṣau tām utsraṣṭuṃ pracakrame
- 13
अथ द्वैपायनो ज्ञात्वा त्वरितः समुपागमत्
तां स मांसमयीं पेशीं ददर्श जपतां वरः
atha dvaipāyano jñātvā tvaritaḥ samupāgamat
tāṃ sa māṃsamayīṃ peśīṃ dadarśa japatāṃ varaḥ
- 14
ततो ऽब्रवीत्सौबलेयीं किम् इदं ते चिकीर्षितम्
सा चात्मनो मतं सत्यं शशंस परमर्षये
tato 'bravītsaubaleyīṃ kim idaṃ te cikīrṣitam
sā cātmano mataṃ satyaṃ śaśaṃsa paramarṣaye
- 15
ज्येष्ठं कुन्तीसुतं जातं श्रुत्वा रविसमप्रभम्
दुःखेन परमेणेदम् उदरं पातितं मया
jyeṣṭhaṃ kuntīsutaṃ jātaṃ śrutvā ravisamaprabham
duḥkhena parameṇedam udaraṃ pātitaṃ mayā
- 16
शतं च किल पुत्राणां वितीर्णं मे त्वया पुरा
इयं च मे मांसपेशी जाता पुत्रशताय वै
śataṃ ca kila putrāṇāṃ vitīrṇaṃ me tvayā purā
iyaṃ ca me māṃsapeśī jātā putraśatāya vai
- 17
व्यास उवाच
एवम् एतत्सौबलेयि नैतज्जात्वन्यथा भवेत्
वितथं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतो ऽन्यथा
vyāsa uvāca
evam etatsaubaleyi naitajjātvanyathā bhavet
vitathaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣvapi kuto 'nyathā
- 18
घृतपूर्णं कुण्डशतं क्षिप्रम् एव विधीयताम्
स्वनुगुप्तेषु देशेषु रक्षा चैव विधीयताम्
शीताभिर् अद्भिर् अष्ठीलाम् इमां च परिषिञ्चत
ghṛtapūrṇaṃ kuṇḍaśataṃ kṣipram eva vidhīyatām
svanugupteṣu deśeṣu rakṣā caiva vidhīyatām
śītābhir adbhir aṣṭhīlām imāṃ ca pariṣiñcata
- 19
वैशंपायन उवाच
सा सिच्यमाना अष्ठीला अभवच्छतधा तदा
अङ्गुष्ठपर्वमात्राणां गर्भाणां पृथग् एव तु
vaiśaṃpāyana uvāca
sā sicyamānā aṣṭhīlā abhavacchatadhā tadā
aṅguṣṭhaparvamātrāṇāṃ garbhāṇāṃ pṛthag eva tu
- 20
एकाधिकशतं पूर्णं यथायोगं विशां पते
ततः कुण्डशतं तत्र आनाय्य तु महान् ऋषिः
मांसपेश्यास्तदा राजन्क्रमशः कालपर्ययात्
ekādhikaśataṃ pūrṇaṃ yathāyogaṃ viśāṃ pate
tataḥ kuṇḍaśataṃ tatra ānāyya tu mahān ṛṣiḥ
māṃsapeśyāstadā rājankramaśaḥ kālaparyayāt
- 21
ततस्तांस्तेषु कुण्डेषु गर्भान् अवदधे तदा
स्वनुगुप्तेषु देशेषु रक्षां च व्यदधात्ततः
शशास चैव कृष्णो वै गर्भाणां रक्षणं तदा
tatastāṃsteṣu kuṇḍeṣu garbhān avadadhe tadā
svanugupteṣu deśeṣu rakṣāṃ ca vyadadhāttataḥ
śaśāsa caiva kṛṣṇo vai garbhāṇāṃ rakṣaṇaṃ tadā
- 22
शशास चैव भगवान्कालेनैतावता पुनः
विघट्टनीयान्येतानि कुण्डानीति स्म सौबलीम्
अह्नोत्तरा कुमारास्ते कुण्डेभ्यस्तु समुत्थिताः
śaśāsa caiva bhagavānkālenaitāvatā punaḥ
vighaṭṭanīyānyetāni kuṇḍānīti sma saubalīm
ahnottarā kumārāste kuṇḍebhyastu samutthitāḥ
- 23
इत्युक्त्वा भगवान्व्यासस्तथा प्रतिविधाय च
जगाम तपसे धीमान्हिमवन्तं शिलोच्चयम्
एवं संदिश्य कौरव्य कृष्णद्वैपायनस्तदा
जगाम पर्वतायैव तपसे संशितव्रतः
ityuktvā bhagavānvyāsastathā pratividhāya ca
jagāma tapase dhīmānhimavantaṃ śiloccayam
evaṃ saṃdiśya kauravya kṛṣṇadvaipāyanastadā
jagāma parvatāyaiva tapase saṃśitavrataḥ
- 24
जज्ञे क्रमेण चैतेन तेषां दुर्योधनो नृपः
जन्मतस्तु प्रमाणेन ज्येष्ठो राजा युधिष्ठिरः
तदाख्यातं तु भीष्माय विदुराय च धीमते
यस्मिन्न् अहनि दुर्धर्षो जज्ञे दुर्योधनस्तदा
तस्मिन्न् एव महाबाहुर्जज्ञे भीमो ऽपि वीर्यवान्
स जातमात्र एवाथ धृतराष्ट्रसुतो नृप
रासभारावसदृशं रुराव च ननाद च
तं खराः प्रत्यभाषन्त गृध्रगोमायुवायसाः
वाताश्च प्रववुश्चापि दिग्दाहश्चाभवत्तदा
jajñe krameṇa caitena teṣāṃ duryodhano nṛpaḥ
janmatastu pramāṇena jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ
tadākhyātaṃ tu bhīṣmāya vidurāya ca dhīmate
yasminn ahani durdharṣo jajñe duryodhanastadā
tasminn eva mahābāhurjajñe bhīmo 'pi vīryavān
sa jātamātra evātha dhṛtarāṣṭrasuto nṛpa
rāsabhārāvasadṛśaṃ rurāva ca nanāda ca
taṃ kharāḥ pratyabhāṣanta gṛdhragomāyuvāyasāḥ
vātāśca pravavuścāpi digdāhaścābhavattadā
- 25
जातमात्रे सुते तस्मिन्धृतराष्ट्रो ऽब्रवीद् इदम्
दुर्योधने जातमात्रे दिक्षु सर्वासु भारत
क्रव्यादाः प्राणदन्घोराः शिवाश्चाशिवनिस्वनाः
ववर्ष रुधिरं देवो भयम् आवेदयन्महत्
एतस्मिन्न् अन्तरे राजा धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः
समानीय बहून्विप्रान्भीष्मं विदुरम् एव च
अन्यांश्च सुहृदो राजन्कुरून्सर्वांस्तथैव च
jātamātre sute tasmindhṛtarāṣṭro 'bravīd idam
duryodhane jātamātre dikṣu sarvāsu bhārata
kravyādāḥ prāṇadanghorāḥ śivāścāśivanisvanāḥ
vavarṣa rudhiraṃ devo bhayam āvedayanmahat
etasminn antare rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
samānīya bahūnviprānbhīṣmaṃ viduram eva ca
anyāṃśca suhṛdo rājankurūnsarvāṃstathaiva ca
- 26
युधिष्ठिरो राजपुत्रो ज्येष्ठो नः कुलवर्धनः
प्राप्तः स्वगुणतो राज्यं न तस्मिन्वाच्यम् अस्ति नः
yudhiṣṭhiro rājaputro jyeṣṭho naḥ kulavardhanaḥ
prāptaḥ svaguṇato rājyaṃ na tasminvācyam asti naḥ
- 27
अयं त्वनन्तरस्तस्माद् अपि राजा भविष्यति
एतद्धि ब्रूत मे सत्यं यद् अत्र भविता ध्रुवम्
अस्मिञ्जाते निमित्तानि शंसन्ति ह्यशिवं महत्
अतो ब्रवीमि विदुर द्रुतं मां भयम् आविशत्
ayaṃ tvanantarastasmād api rājā bhaviṣyati
etaddhi brūta me satyaṃ yad atra bhavitā dhruvam
asmiñjāte nimittāni śaṃsanti hyaśivaṃ mahat
ato bravīmi vidura drutaṃ māṃ bhayam āviśat
- 28
वाक्यस्यैतस्य निधने दिक्षु सर्वासु भारत
क्रव्यादाः प्राणदन्घोराः शिवाश्चाशिवशंसिनः
vākyasyaitasya nidhane dikṣu sarvāsu bhārata
kravyādāḥ prāṇadanghorāḥ śivāścāśivaśaṃsinaḥ
- 29
लक्षयित्वा निमित्तानि तानि घोराणि सर्वशः
ते ऽब्रुवन्ब्राह्मणा राजन्विदुरश्च महामतिः
यथेमानि निमित्तानि घोराणि मनुजाधिप
उत्थितानि सुते जाते ज्येष्ठे ते पुरुषर्षभ
एष दुर्योधनो राजा श्यामः पिङ्गललोचनः
न केवलं कुलस्यान्तं क्षत्रियान्तं करिष्यति
lakṣayitvā nimittāni tāni ghorāṇi sarvaśaḥ
te 'bruvanbrāhmaṇā rājanviduraśca mahāmatiḥ
yathemāni nimittāni ghorāṇi manujādhipa
utthitāni sute jāte jyeṣṭhe te puruṣarṣabha
eṣa duryodhano rājā śyāmaḥ piṅgalalocanaḥ
na kevalaṃ kulasyāntaṃ kṣatriyāntaṃ kariṣyati
- 30
व्यक्तं कुलान्तकरणो भवितैष सुतस्तव
तस्य शान्तिः परित्यागे पुष्ट्या त्वपनयो महान्
vyaktaṃ kulāntakaraṇo bhavitaiṣa sutastava
tasya śāntiḥ parityāge puṣṭyā tvapanayo mahān

