19 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तांस्तु दृष्ट्वा सुमनसः परिसंवत्सरोषितान्
विश्वस्तान् इव संलक्ष्य हर्षं चक्रे पुरोचनः
स तु संचिन्तयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना
प्राप्तकालम् इदं मन्ये पाण्डवानां विनाशने
तद् अस्यान्तर्गतं भावं विज्ञाय कुरुपुंगवः
चिन्तयामास मतिमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
vaiśaṃpāyana uvāca
tāṃstu dṛṣṭvā sumanasaḥ parisaṃvatsaroṣitān
viśvastān iva saṃlakṣya harṣaṃ cakre purocanaḥ
sa tu saṃcintayāmāsa prahṛṣṭenāntarātmanā
prāptakālam idaṃ manye pāṇḍavānāṃ vināśane
tad asyāntargataṃ bhāvaṃ vijñāya kurupuṃgavaḥ
cintayāmāsa matimāndharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
- 2
पुरोचने तथा हृष्टे कौन्तेयो ऽथ युधिष्ठिरः
भीमसेनार्जुनौ चैव यमौ चोवाच धर्मवित्
purocane tathā hṛṣṭe kaunteyo 'tha yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasenārjunau caiva yamau covāca dharmavit
- 3
अस्मान् अयं सुविश्वस्तान्वेत्ति पापः पुरोचनः
वञ्चितो ऽयं नृशंसात्मा कालं मन्ये पलायने
asmān ayaṃ suviśvastānvetti pāpaḥ purocanaḥ
vañcito 'yaṃ nṛśaṃsātmā kālaṃ manye palāyane
- 4
आयुधागारम् आदीप्य दग्ध्वा चैव पुरोचनम्
षट्प्राणिनो निधायेह द्रवामो ऽनभिलक्षिताः
āyudhāgāram ādīpya dagdhvā caiva purocanam
ṣaṭprāṇino nidhāyeha dravāmo 'nabhilakṣitāḥ
- 5
अथ दानापदेशेन कुन्ती ब्राह्मणभोजनम्
चक्रे निशि महद्राजन्न् आजग्मुस्तत्र योषितः
atha dānāpadeśena kuntī brāhmaṇabhojanam
cakre niśi mahadrājann ājagmustatra yoṣitaḥ
- 6
ता विहृत्य यथाकामं भुक्त्वा पीत्वा च भारत
जग्मुर्निशि गृहान् एव समनुज्ञाप्य माधवीम्
पुरोचनप्रणिहिता पृथां स्म किल सेवते
निषादी दुष्टहृदया नित्यम् अन्तरचारिणी
tā vihṛtya yathākāmaṃ bhuktvā pītvā ca bhārata
jagmurniśi gṛhān eva samanujñāpya mādhavīm
purocanapraṇihitā pṛthāṃ sma kila sevate
niṣādī duṣṭahṛdayā nityam antaracāriṇī
- 7
निषादी पञ्चपुत्रा तु तस्मिन्भोज्ये यदृच्छया
पुराभ्यासकृतस्नेहा सखी कुन्त्याः समा सुतैः
आनीय मधुमूलानि फलानि विविधानि च
अन्नार्थिनी समभ्यागात्सपुत्रा कालचोदिता
पापा च पञ्चपुत्रा सा पृथायाः सखिमानिनी
niṣādī pañcaputrā tu tasminbhojye yadṛcchayā
purābhyāsakṛtasnehā sakhī kuntyāḥ samā sutaiḥ
ānīya madhumūlāni phalāni vividhāni ca
annārthinī samabhyāgātsaputrā kālacoditā
pāpā ca pañcaputrā sā pṛthāyāḥ sakhimāninī
- 8
सा पीत्वा मदिरां मत्ता सपुत्रा मदविह्वला
सह सर्वैः सुतै राजंस्तस्मिन्न् एव निवेशने
सुष्वाप विगतज्ञाना मृतकल्पा नराधिप
sā pītvā madirāṃ mattā saputrā madavihvalā
saha sarvaiḥ sutai rājaṃstasminn eva niveśane
suṣvāpa vigatajñānā mṛtakalpā narādhipa
- 9
अथ प्रवाते तुमुले निशि सुप्ते जने विभो
तद् उपादीपयद्भीमः शेते यत्र पुरोचनः
ततो जतुगृहद्वारं दीपयामास पाण्डवः
समन्ततो ददौ पश्चाद् अग्निं तत्र निवेशने
ज्ञात्वा तु तद्गृहं सर्वम् आदीप्तं पाण्डुनन्दनाः
सुरङ्गां विविशुस्तूर्णं मात्रा सार्धम् अरिंदमाः
पूर्वम् एव बिलं शोध्य भीमसेनो महामतिः
पाण्डवैः सहितां कुन्तीं प्रावेशयत तद्बिलम्
दत्त्वाग्निं सहसा भीमो निर्जगाम बिलेन सः
गृहे तत्परितः सुधीः
गृहस्थं द्रव्यसंजातं
atha pravāte tumule niśi supte jane vibho
tad upādīpayadbhīmaḥ śete yatra purocanaḥ
tato jatugṛhadvāraṃ dīpayāmāsa pāṇḍavaḥ
samantato dadau paścād agniṃ tatra niveśane
jñātvā tu tadgṛhaṃ sarvam ādīptaṃ pāṇḍunandanāḥ
suraṅgāṃ viviśustūrṇaṃ mātrā sārdham ariṃdamāḥ
pūrvam eva bilaṃ śodhya bhīmaseno mahāmatiḥ
pāṇḍavaiḥ sahitāṃ kuntīṃ prāveśayata tadbilam
dattvāgniṃ sahasā bhīmo nirjagāma bilena saḥ
gṛhe tatparitaḥ sudhīḥ
gṛhasthaṃ dravyasaṃjātaṃ
- 10
ततः प्रतापः सुमहाञ्शब्दश्चैव विभावसोः
प्रादुरासीत्तदा तेन बुबुधे स जनव्रजः
तद् अवेक्ष्य गृहं दीप्तम् आहुः पौराः कृशाननाः
tataḥ pratāpaḥ sumahāñśabdaścaiva vibhāvasoḥ
prādurāsīttadā tena bubudhe sa janavrajaḥ
tad avekṣya gṛhaṃ dīptam āhuḥ paurāḥ kṛśānanāḥ
- 11
पौरा ऊचुः
दुर्योधनप्रयुक्तेन पापेनाकृतबुद्धिना
गृहम् आत्मविनाशाय कारितं दाहितं च यत्
अहो धिक्पाण्डवाः सर्वे दह्यन्त इति चुक्रुशुः
चक्रुश्च परमं यत्नं नरास्तेषां प्रमोक्षणे
ततस्ते जातुषं वेश्म ददृशू रोमहर्षणम्
पाण्डवानां विनाशाय विहितं क्रूरकर्मणा
पुरोचनेन पापेन दुर्योधनहितेप्सया
paurā ūcuḥ
duryodhanaprayuktena pāpenākṛtabuddhinā
gṛham ātmavināśāya kāritaṃ dāhitaṃ ca yat
aho dhikpāṇḍavāḥ sarve dahyanta iti cukruśuḥ
cakruśca paramaṃ yatnaṃ narāsteṣāṃ pramokṣaṇe
tataste jātuṣaṃ veśma dadṛśū romaharṣaṇam
pāṇḍavānāṃ vināśāya vihitaṃ krūrakarmaṇā
purocanena pāpena duryodhanahitepsayā
- 12
अहो धिग्धृतराष्ट्रस्य बुद्धिर्नातिसमञ्जसी
यः शुचीन्पाण्डवान्बालान्दाहयामास मन्त्रिणा
aho dhigdhṛtarāṣṭrasya buddhirnātisamañjasī
yaḥ śucīnpāṇḍavānbālāndāhayāmāsa mantriṇā
- 13
दिष्ट्या त्विदानीं पापात्मा दग्धो ऽयम् अतिदुर्मतिः
अनागसः सुविश्वस्तान्यो ददाह नरोत्तमान्
diṣṭyā tvidānīṃ pāpātmā dagdho 'yam atidurmatiḥ
anāgasaḥ suviśvastānyo dadāha narottamān
- 14
वैशंपायन उवाच
एवं ते विलपन्ति स्म वारणावतका जनाः
परिवार्य गृहं तच्च तस्थू रात्रौ समन्ततः
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ te vilapanti sma vāraṇāvatakā janāḥ
parivārya gṛhaṃ tacca tasthū rātrau samantataḥ
- 15
पाण्डवाश्चापि ते राजन्मात्रा सह सुदुःखिताः
बिलेन तेन निर्गत्य जग्मुर्गूढम् अलक्षिताः
pāṇḍavāścāpi te rājanmātrā saha suduḥkhitāḥ
bilena tena nirgatya jagmurgūḍham alakṣitāḥ
- 16
तेन निद्रोपरोधेन साध्वसेन च पाण्डवाः
न शेकुः सहसा गन्तुं सह मात्रा परंतपाः
tena nidroparodhena sādhvasena ca pāṇḍavāḥ
na śekuḥ sahasā gantuṃ saha mātrā paraṃtapāḥ
- 17
भीमसेनस्तु राजेन्द्र भीमवेगपराक्रमः
जगाम भ्रातॄन् आदाय सर्वान्मातरम् एव च
bhīmasenastu rājendra bhīmavegaparākramaḥ
jagāma bhrātṝn ādāya sarvānmātaram eva ca
- 18
स्कन्धम् आरोप्य जननीं यमावङ्केन वीर्यवान्
पार्थौ गृहीत्वा पाणिभ्यां भ्रातरौ सुमहाबलौ
बिलेन योजनं दूरं गत्वा सिद्धपदे शुभे
निश्चेरुर्वटमूले ते निद्रामुद्रितलोचनाः
बिलान्निर्गत्य सहसा भ्रातॄन्मातरम् एव च
गङ्गातीरवनं प्राप्य वहन्प्रायात्स मारुतिः
skandham āropya jananīṃ yamāvaṅkena vīryavān
pārthau gṛhītvā pāṇibhyāṃ bhrātarau sumahābalau
bilena yojanaṃ dūraṃ gatvā siddhapade śubhe
niścerurvaṭamūle te nidrāmudritalocanāḥ
bilānnirgatya sahasā bhrātṝnmātaram eva ca
gaṅgātīravanaṃ prāpya vahanprāyātsa mārutiḥ
- 19
तरसा पादपान्भञ्जन्महीं पद्भ्यां विदारयन्
स जगामाशु तेजस्वी वातरंहा वृकोदरः
अव्यक्तवनमार्गः सन्भञ्जन्गुल्मलतागुरून्
वैशंपायन उवाच
एतस्मिन्न् एव काले तु यथासंप्रत्ययं कविः
विदुरः प्रेषयामास तद्वनं पुरुषं शुचिम्
स गत्वा तु यथोद्देशं पाण्डवान्ददृशे वने
जनन्या सह कौरव्य मापयानान्नदीजलम्
विदितं तन्महाबुद्धेर्विदुरस्य महात्मनः
ततस्तस्यापि चारेण चेष्टितं पापचेतसः
ततः संप्रेषितो विद्वान्विदुरेण नरस्तदा
पार्थानां दर्शयामास मनोमारुतगामिनीम्
सर्ववातसहां नावं यन्त्रयुक्तां पताकिनीम्
शिवे भागीरथीतीरे नरैर्विस्रम्भिभिः कृताम्
ततः पुनर् अथोवाच ज्ञापकं पूर्वचोदितम्
युधिष्ठिर निबोधेदं संज्ञार्थं वचनं कवेः
कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः
न हन्तीत्येवम् आत्मानं यो रक्षति स जीवति
तेन मां प्रेषितं विद्धि विश्वस्तं संज्ञयानया
भूयश्चैवाह मां क्षत्ता विदुरः सर्वतो ऽर्थवित्
कर्णं दुर्योधनं चैव भ्रातृभिः सहितं रणे
शकुनिं चैव कौन्तेय विजेतासि न संशयः
इयं वारिपथे युक्ता नौर् अप्सु सुखगामिनी
मोचयिष्यति वः सर्वान् अस्माद्देशान्न संशयः
अथ तान्व्यथितान्दृष्ट्वा सह मात्रा नरोत्तमान्
नावम् आरोप्य गङ्गायां प्रस्थितान् अब्रवीत्पुनः
विदुरो मूर्ध्न्युपाघ्राय परिष्वज्य च वो मुहुः
अरिष्टं गच्छताव्यग्राः पन्थानम् इति चाब्रवीत्
इत्युक्त्वा स तु तान्वीरान्पुमान्विदुरचोदितः
तारयामास राजेन्द्र गङ्गां नावा नरर्षभान्
तारयित्वा ततो गङ्गां पारं प्राप्तांश्च सर्वशः
जयाशिषः प्रयुज्याथ यथागतम् अगाद्धि सः
पाण्डवाश्च महात्मानः प्रतिसंदिश्य वै कवेः
गङ्गाम् उत्तीर्य वेगेन जग्मुर्गूढम् अलक्षिताः
tarasā pādapānbhañjanmahīṃ padbhyāṃ vidārayan
sa jagāmāśu tejasvī vātaraṃhā vṛkodaraḥ
avyaktavanamārgaḥ sanbhañjangulmalatāgurūn
vaiśaṃpāyana uvāca
etasminn eva kāle tu yathāsaṃpratyayaṃ kaviḥ
viduraḥ preṣayāmāsa tadvanaṃ puruṣaṃ śucim
sa gatvā tu yathoddeśaṃ pāṇḍavāndadṛśe vane
jananyā saha kauravya māpayānānnadījalam
viditaṃ tanmahābuddhervidurasya mahātmanaḥ
tatastasyāpi cāreṇa ceṣṭitaṃ pāpacetasaḥ
tataḥ saṃpreṣito vidvānvidureṇa narastadā
pārthānāṃ darśayāmāsa manomārutagāminīm
sarvavātasahāṃ nāvaṃ yantrayuktāṃ patākinīm
śive bhāgīrathītīre narairvisrambhibhiḥ kṛtām
tataḥ punar athovāca jñāpakaṃ pūrvacoditam
yudhiṣṭhira nibodhedaṃ saṃjñārthaṃ vacanaṃ kaveḥ
kakṣaghnaḥ śiśiraghnaśca mahākakṣe bilaukasaḥ
na hantītyevam ātmānaṃ yo rakṣati sa jīvati
tena māṃ preṣitaṃ viddhi viśvastaṃ saṃjñayānayā
bhūyaścaivāha māṃ kṣattā viduraḥ sarvato 'rthavit
karṇaṃ duryodhanaṃ caiva bhrātṛbhiḥ sahitaṃ raṇe
śakuniṃ caiva kaunteya vijetāsi na saṃśayaḥ
iyaṃ vāripathe yuktā naur apsu sukhagāminī
mocayiṣyati vaḥ sarvān asmāddeśānna saṃśayaḥ
atha tānvyathitāndṛṣṭvā saha mātrā narottamān
nāvam āropya gaṅgāyāṃ prasthitān abravītpunaḥ
viduro mūrdhnyupāghrāya pariṣvajya ca vo muhuḥ
ariṣṭaṃ gacchatāvyagrāḥ panthānam iti cābravīt
ityuktvā sa tu tānvīrānpumānviduracoditaḥ
tārayāmāsa rājendra gaṅgāṃ nāvā nararṣabhān
tārayitvā tato gaṅgāṃ pāraṃ prāptāṃśca sarvaśaḥ
jayāśiṣaḥ prayujyātha yathāgatam agāddhi saḥ
pāṇḍavāśca mahātmānaḥ pratisaṃdiśya vai kaveḥ
gaṅgām uttīrya vegena jagmurgūḍham alakṣitāḥ

