49 shlokas
- 1
व्यास उवाच
पुरा वै नैमिषारण्ये देवाः सत्रम् उपासते
तत्र वैवस्वतो राजञ्शामित्रम् अकरोत्तदा
vyāsa uvāca
purā vai naimiṣāraṇye devāḥ satram upāsate
tatra vaivasvato rājañśāmitram akarottadā
- 2
ततो यमो दीक्षितस्तत्र राजन्नामारयत्किंचिद् अपि प्रजाभ्यः
ततः प्रजास्ता बहुला बभूवुः कालातिपातान्मरणात्प्रहीणाः
स तत्र दीक्षितस्तात यमो नामारयत्प्रजाः
प्राणिनो ऽथ न मृताश्च
tato yamo dīkṣitastatra rājannāmārayatkiṃcid api prajābhyaḥ
tataḥ prajāstā bahulā babhūvuḥ kālātipātānmaraṇātprahīṇāḥ
sa tatra dīkṣitastāta yamo nāmārayatprajāḥ
prāṇino 'tha na mṛtāśca
- 3
ततस्तु शक्रो वरुणः कुबेरः साध्या रुद्रा वसवश्चाश्विनौ च
प्रणेतारं भुवनस्य प्रजापतिं समाजग्मुस्तत्र देवास्तथान्ये
tatastu śakro varuṇaḥ kuberaḥ sādhyā rudrā vasavaścāśvinau ca
praṇetāraṃ bhuvanasya prajāpatiṃ samājagmustatra devāstathānye
- 4
ततो ऽब्रुवंल्लोकगुरुं समेता भयं नस्तीव्रं मानुषाणां विवृद्ध्या
तस्माद्भयाद् उद्विजन्तः सुखेप्सवः प्रयाम सर्वे शरणं भवन्तम्
tato 'bruvaṃllokaguruṃ sametā bhayaṃ nastīvraṃ mānuṣāṇāṃ vivṛddhyā
tasmādbhayād udvijantaḥ sukhepsavaḥ prayāma sarve śaraṇaṃ bhavantam
- 5
ब्रह्मोवाच
किं वो भयं मानुषेभ्यो यूयं सर्वे यदामराः
मा वो मर्त्यसकाशाद्वै भयं भवतु कर्हिचित्
brahmovāca
kiṃ vo bhayaṃ mānuṣebhyo yūyaṃ sarve yadāmarāḥ
mā vo martyasakāśādvai bhayaṃ bhavatu karhicit
- 6
देवा ऊचुः
मर्त्या ह्यमर्त्याः संवृत्ता न विशेषो ऽस्ति कश्चन
अविशेषाद् उद्विजन्तो विशेषार्थम् इहागताः
devā ūcuḥ
martyā hyamartyāḥ saṃvṛttā na viśeṣo 'sti kaścana
aviśeṣād udvijanto viśeṣārtham ihāgatāḥ
- 7
ब्रह्मोवाच
वैवस्वतो व्यापृतः सत्रहेतोस्तेन त्विमे न म्रियन्ते मनुष्याः
तस्मिन्न् एकाग्रे कृतसर्वकार्ये तत एषां भवितैवान्तकालः
brahmovāca
vaivasvato vyāpṛtaḥ satrahetostena tvime na mriyante manuṣyāḥ
tasminn ekāgre kṛtasarvakārye tata eṣāṃ bhavitaivāntakālaḥ
- 8
वैवस्वतस्यापि तनुर्विभूता वीर्येण युष्माकम् उत प्रयुक्ता
सैषाम् अन्तो भविता ह्यन्तकाले तनुर्हि वीर्यं भविता नरेषु
vaivasvatasyāpi tanurvibhūtā vīryeṇa yuṣmākam uta prayuktā
saiṣām anto bhavitā hyantakāle tanurhi vīryaṃ bhavitā nareṣu
- 9
व्यास उवाच
ततस्तु ते पूर्वजदेववाक्यं श्रुत्वा देवा यत्र देवा यजन्ते
समासीनास्ते समेता महाबला भागीरथ्यां ददृशुः पुण्डरीकम्
vyāsa uvāca
tatastu te pūrvajadevavākyaṃ śrutvā devā yatra devā yajante
samāsīnāste sametā mahābalā bhāgīrathyāṃ dadṛśuḥ puṇḍarīkam
- 10
दृष्ट्वा च तद्विस्मितास्ते बभूवुस्तेषाम् इन्द्रस्तत्र शूरो जगाम
सो ऽपश्यद्योषाम् अथ पावकप्रभां यत्र गङ्गा सततं सम्प्रसूता
dṛṣṭvā ca tadvismitāste babhūvusteṣām indrastatra śūro jagāma
so 'paśyadyoṣām atha pāvakaprabhāṃ yatra gaṅgā satataṃ samprasūtā
- 11
सा तत्र योषा रुदती जलार्थिनी गङ्गां देवीं व्यवगाह्यावतिष्ठत्
तस्याश्रुबिन्दुः पतितो जले वै तत्पद्मम् आसीद् अथ तत्र काञ्चनम्
sā tatra yoṣā rudatī jalārthinī gaṅgāṃ devīṃ vyavagāhyāvatiṣṭhat
tasyāśrubinduḥ patito jale vai tatpadmam āsīd atha tatra kāñcanam
- 12
तद् अद्भुतं प्रेक्ष्य वज्री तदानीम् अपृच्छत्तां योषितम् अन्तिकाद्वै
का त्वं कथं रोदिषि कस्य हेतोर्वाक्यं तथ्यं कामयेह ब्रवीहि
tad adbhutaṃ prekṣya vajrī tadānīm apṛcchattāṃ yoṣitam antikādvai
kā tvaṃ kathaṃ rodiṣi kasya hetorvākyaṃ tathyaṃ kāmayeha bravīhi
- 13
स्त्र्युवाच
त्वं वेत्स्यसे माम् इह यास्मि शक्र यदर्थं चाहं रोदिमि मन्दभाग्या
आगच्छ राजन्पुरतो ऽहं गमिष्ये द्रष्टासि तद्रोदिमि यत्कृते ऽहम्
stryuvāca
tvaṃ vetsyase mām iha yāsmi śakra yadarthaṃ cāhaṃ rodimi mandabhāgyā
āgaccha rājanpurato 'haṃ gamiṣye draṣṭāsi tadrodimi yatkṛte 'ham
- 14
व्यास उवाच
तां गच्छन्तीम् अन्वगच्छत्तदानीं सो ऽपश्यद् आरात्तरुणं दर्शनीयम्
सिंहासनस्थं युवतीसहायं क्रीडन्तम् अक्षैर्गिरिराजमूर्ध्नि
vyāsa uvāca
tāṃ gacchantīm anvagacchattadānīṃ so 'paśyad ārāttaruṇaṃ darśanīyam
siṃhāsanasthaṃ yuvatīsahāyaṃ krīḍantam akṣairgirirājamūrdhni
- 15
तम् अब्रवीद्देवराजो ममेदं त्वं विद्धि विश्वं भुवनं वशे स्थितम्
ईशो ऽहम् अस्मीति समन्युर् अब्रवीद्दृष्ट्वा तम् अक्षैः सुभृशं प्रमत्तम्
tam abravīddevarājo mamedaṃ tvaṃ viddhi viśvaṃ bhuvanaṃ vaśe sthitam
īśo 'ham asmīti samanyur abravīddṛṣṭvā tam akṣaiḥ subhṛśaṃ pramattam
- 16
क्रुद्धं तु शक्रं प्रसमीक्ष्य देवो जहास शक्रं च शनैर् उदैक्षत
संस्तम्भितो ऽभूद् अथ देवराजस्तेनेक्षितः स्थाणुर् इवावतस्थे
kruddhaṃ tu śakraṃ prasamīkṣya devo jahāsa śakraṃ ca śanair udaikṣata
saṃstambhito 'bhūd atha devarājastenekṣitaḥ sthāṇur ivāvatasthe
- 17
यदा तु पर्याप्तम् इहास्य क्रीडया तदा देवीं रुदतीं ताम् उवाच
आनीयताम् एष यतो ऽहम् आरान्मैनं दर्पः पुनर् अप्याविशेत
yadā tu paryāptam ihāsya krīḍayā tadā devīṃ rudatīṃ tām uvāca
ānīyatām eṣa yato 'ham ārānmainaṃ darpaḥ punar apyāviśeta
- 18
ततः शक्रः स्पृष्टमात्रस्तया तु स्रस्तैर् अङ्गैः पतितो ऽभूद्धरण्याम्
तम् अब्रवीद्भगवान् उग्रतेजा मैवं पुनः शक्र कृथाः कथंचित्
tataḥ śakraḥ spṛṣṭamātrastayā tu srastair aṅgaiḥ patito 'bhūddharaṇyām
tam abravīdbhagavān ugratejā maivaṃ punaḥ śakra kṛthāḥ kathaṃcit
- 19
विवर्तयैनं च महाद्रिराजं बलं च वीर्यं च तवाप्रमेयम्
विवृत्य चैवाविश मध्यम् अस्य यत्रासते त्वद्विधाः सूर्यभासः
vivartayainaṃ ca mahādrirājaṃ balaṃ ca vīryaṃ ca tavāprameyam
vivṛtya caivāviśa madhyam asya yatrāsate tvadvidhāḥ sūryabhāsaḥ
- 20
स तद्विवृत्य शिखरं महागिरेस्तुल्यद्युतींश्चतुरो ऽन्यान्ददर्श
स तान् अभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः कच्चिन्नाहं भविता वै यथेमे
sa tadvivṛtya śikharaṃ mahāgirestulyadyutīṃścaturo 'nyāndadarśa
sa tān abhiprekṣya babhūva duḥkhitaḥ kaccinnāhaṃ bhavitā vai yatheme
- 21
ततो देवो गिरिशो वज्रपाणिं विवृत्य नेत्रे कुपितो ऽभ्युवाच
दरीम् एतां प्रविश त्वं शतक्रतो यन्मां बाल्याद् अवमंस्थाः पुरस्तात्
tato devo giriśo vajrapāṇiṃ vivṛtya netre kupito 'bhyuvāca
darīm etāṃ praviśa tvaṃ śatakrato yanmāṃ bālyād avamaṃsthāḥ purastāt
- 22
उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः प्रवेपमानो भृशम् एवाभिषङ्गात्
स्रस्तैर् अङ्गैर् अनिलेनेव नुन्नम् अश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि
uktastvevaṃ vibhunā devarājaḥ pravepamāno bhṛśam evābhiṣaṅgāt
srastair aṅgair anileneva nunnam aśvatthapatraṃ girirājamūrdhni
- 23
स प्राञ्जलिर्विनतेनाननेन प्रवेपमानः सहसैवम् उक्तः
उवाच चेदं बहुरूपम् उग्रं द्रष्टा शेषस्य भगवंस्त्वं भवाद्य
sa prāñjalirvinatenānanena pravepamānaḥ sahasaivam uktaḥ
uvāca cedaṃ bahurūpam ugraṃ draṣṭā śeṣasya bhagavaṃstvaṃ bhavādya
- 24
तम् अब्रवीद् उग्रधन्वा प्रहस्य नैवंशीलाः शेषम् इहाप्नुवन्ति
एते ऽप्येवं भवितारः पुरस्तात्तस्माद् एतां दरीम् आविश्य शेध्वम्
tam abravīd ugradhanvā prahasya naivaṃśīlāḥ śeṣam ihāpnuvanti
ete 'pyevaṃ bhavitāraḥ purastāttasmād etāṃ darīm āviśya śedhvam
- 25
शेषो ऽप्येवं भविता वो न संशयो योनिं सर्वे मानुषीम् आविशध्वम्
तत्र यूयं कर्म कृत्वाविषह्यं बहून् अन्यान्निधनं प्रापयित्वा
शस्त्रैर्दिव्यैर्मानुषान्योधयित्वा शूरान्सर्वान् आहवे तान्विजित्य
śeṣo 'pyevaṃ bhavitā vo na saṃśayo yoniṃ sarve mānuṣīm āviśadhvam
tatra yūyaṃ karma kṛtvāviṣahyaṃ bahūn anyānnidhanaṃ prāpayitvā
śastrairdivyairmānuṣānyodhayitvā śūrānsarvān āhave tānvijitya
- 26
आगन्तारः पुनर् एवेन्द्रलोकं स्वकर्मणा पूर्वजितं महार्हम्
सर्वं मया भाषितम् एतद् एवं कर्तव्यम् अन्यद्विविधार्थवच्च
āgantāraḥ punar evendralokaṃ svakarmaṇā pūrvajitaṃ mahārham
sarvaṃ mayā bhāṣitam etad evaṃ kartavyam anyadvividhārthavacca
- 27
पूर्वेन्द्रा ऊचुः
गमिष्यामो मानुषं देवलोकाद्दुराधरो विहितो यत्र मोक्षः
देवास्त्वस्मान् आदधीरञ्जनन्यां धर्मो वायुर्मघवान् अश्विनौ च
अस्त्रैर्दिव्यैर्मानुषान्योधयित्वा आगन्तारः पुनर् एवेन्द्रलोकम्
pūrvendrā ūcuḥ
gamiṣyāmo mānuṣaṃ devalokāddurādharo vihito yatra mokṣaḥ
devāstvasmān ādadhīrañjananyāṃ dharmo vāyurmaghavān aśvinau ca
astrairdivyairmānuṣānyodhayitvā āgantāraḥ punar evendralokam
- 28
व्यास उवाच
एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर्वचस्तु देवश्रेष्ठं पुनर् एवेदम् आह
वीर्येणाहं पुरुषं कार्यहेतोर्दद्याम् एषां पञ्चमं मत्प्रसूतम्
विश्वभुग् ऋतधामा च शिबिर् इन्द्रः प्रतापवान्
शान्तिश्चतुर्थस्तेषां वै तेजस्वी पञ्चमः स्मृतः
vyāsa uvāca
etacchrutvā vajrapāṇirvacastu devaśreṣṭhaṃ punar evedam āha
vīryeṇāhaṃ puruṣaṃ kāryahetordadyām eṣāṃ pañcamaṃ matprasūtam
viśvabhug ṛtadhāmā ca śibir indraḥ pratāpavān
śāntiścaturthasteṣāṃ vai tejasvī pañcamaḥ smṛtaḥ
- 29
तेषां कामं भगवान् उग्रधन्वा प्रादाद् इष्टं सन्निसर्गाद्यथोक्तम्
तां चाप्येषां योषितं लोककान्तां श्रियं भार्यां व्यदधान्मानुषेषु
teṣāṃ kāmaṃ bhagavān ugradhanvā prādād iṣṭaṃ sannisargādyathoktam
tāṃ cāpyeṣāṃ yoṣitaṃ lokakāntāṃ śriyaṃ bhāryāṃ vyadadhānmānuṣeṣu
- 30
तैर् एव सार्धं तु ततः स देवो जगाम नारायणम् अप्रमेयम्
अनन्तम् अव्यक्तम् अजं पुराणं सनातनं विश्वम् अनन्तरूपम्
स चापि तद्व्यदधात्सर्वम् एव ततः सर्वे संबभूवुर्धरण्याम्
नरं तु देवं विबुधप्रधानम् इन्द्रो जिष्णुं पञ्चमं कल्पयित्वा
tair eva sārdhaṃ tu tataḥ sa devo jagāma nārāyaṇam aprameyam
anantam avyaktam ajaṃ purāṇaṃ sanātanaṃ viśvam anantarūpam
sa cāpi tadvyadadhātsarvam eva tataḥ sarve saṃbabhūvurdharaṇyām
naraṃ tu devaṃ vibudhapradhānam indro jiṣṇuṃ pañcamaṃ kalpayitvā

