26 shlokas
- 1
वसुमना उवाच
पृच्छामि त्वां वसुमना रौशदश्विर्यद्यस्ति लोको दिवि मह्यं नरेन्द्र
यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन्क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
vasumanā uvāca
pṛcchāmi tvāṃ vasumanā rauśadaśviryadyasti loko divi mahyaṃ narendra
yadyantarikṣe prathito mahātmankṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye
- 2
ययातिर् उवाच
यद् अन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च यत्तेजसा तपते भानुमांश्च
लोकास्तावन्तो दिवि संस्थिता वै ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति
yayātir uvāca
yad antarikṣaṃ pṛthivī diśaśca yattejasā tapate bhānumāṃśca
lokāstāvanto divi saṃsthitā vai te nāntavantaḥ pratipālayanti
- 3
वसुमना उवाच
तांस्ते ददामि पत मा प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु
क्रीणीष्वैनांस्तृणकेनापि राजन्प्रतिग्रहस्ते यदि सम्यक्प्रदुष्टः
vasumanā uvāca
tāṃste dadāmi pata mā prapātaṃ ye me lokāstava te vai bhavantu
krīṇīṣvaināṃstṛṇakenāpi rājanpratigrahaste yadi samyakpraduṣṭaḥ
- 4
ययातिर् उवाच
न मिथ्याहं विक्रयं वै स्मरामि वृथा गृहीतं शिशुकाच्छङ्कमानः
कुर्यां न चैवाकृतपूर्वम् अन्यैर्विवित्समानः किम् उ तत्र साधु
yayātir uvāca
na mithyāhaṃ vikrayaṃ vai smarāmi vṛthā gṛhītaṃ śiśukācchaṅkamānaḥ
kuryāṃ na caivākṛtapūrvam anyairvivitsamānaḥ kim u tatra sādhu
- 5
वसुमना उवाच
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राजन्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते
अहं न तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु
vasumanā uvāca
tāṃstvaṃ lokānpratipadyasva rājanmayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste
ahaṃ na tānvai pratigantā narendra sarve lokāstava te vai bhavantu
- 6
शिबिर् उवाच
पृच्छामि त्वां शिबिर् औशीनरो ऽहं ममापि लोका यदि सन्तीह तात
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये
śibir uvāca
pṛcchāmi tvāṃ śibir auśīnaro 'haṃ mamāpi lokā yadi santīha tāta
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye
- 7
ययातिर् उवाच
न त्वं वाचा हृदयेनापि विद्वन्परीप्समानान्नावमंस्था नरेन्द्र
तेनानन्ता दिवि लोकाः श्रितास्ते विद्युद्रूपाः स्वनवन्तो महान्तः
yayātir uvāca
na tvaṃ vācā hṛdayenāpi vidvanparīpsamānānnāvamaṃsthā narendra
tenānantā divi lokāḥ śritāste vidyudrūpāḥ svanavanto mahāntaḥ
- 8
शिबिर् उवाच
तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राजन्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते
न चाहं तान्प्रतिपत्स्ये ह दत्त्वा यत्र गत्वा त्वम् उपास्से ह लोकान्
śibir uvāca
tāṃstvaṃ lokānpratipadyasva rājanmayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste
na cāhaṃ tānpratipatsye ha dattvā yatra gatvā tvam upāsse ha lokān
- 9
ययातिर् उवाच
यथा त्वम् इन्द्रप्रतिमप्रभावस्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोकाः
तथाद्य लोके न रमे ऽन्यदत्ते तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि दायम्
yayātir uvāca
yathā tvam indrapratimaprabhāvaste cāpyanantā naradeva lokāḥ
tathādya loke na rame 'nyadatte tasmācchibe nābhinandāmi dāyam
- 10
अष्टक उवाच
न चेद् एकैकशो राजंल्लोकान्नः प्रतिनन्दसि
सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम्
aṣṭaka uvāca
na ced ekaikaśo rājaṃllokānnaḥ pratinandasi
sarve pradāya bhavate gantāro narakaṃ vayam
- 11
ययातिर् उवाच
यद् अर्हाय ददध्वं तत्सन्तः सत्यानृशंस्यतः
अहं तु नाभिधृष्णोमि यत्कृतं न मया पुरा
अलिप्समानस्य तु मे यद् उक्तं न तत्तथास्तीह नरेन्द्रसिंह
अस्य प्रदानस्य यद् एतद् उक्तं तस्यैव दानस्य फलं भविष्यति
yayātir uvāca
yad arhāya dadadhvaṃ tatsantaḥ satyānṛśaṃsyataḥ
ahaṃ tu nābhidhṛṣṇomi yatkṛtaṃ na mayā purā
alipsamānasya tu me yad uktaṃ na tattathāstīha narendrasiṃha
asya pradānasya yad etad uktaṃ tasyaiva dānasya phalaṃ bhaviṣyati
- 12
अष्टक उवाच
कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः
उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तो ऽग्निशिखा इव
वैशंपायनः
वसुमनाः
माधवी
वैशंपायनः
माधवी
ययातिः
वैशंपायनः
अश्वमेधे महायज्ञे स्वयंभुविहिते पुरा
हयस्य यानि चाङ्गानि संनिकृत्य यथाक्रमम्
होताध्वर्युर् अथोद्गाता ब्रह्मणा सह भारत
अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः षोडशर्त्विजः
धूमगन्धं च पापिष्ठा ये जिघ्रन्ति नरा भुवि
विमुक्तपापाः पूतास्ते तत्क्षणेनाभवन्नराः
एतस्मिन्न् अन्तरे चैव माधवी सा तपोधना
मृगचर्मपरीताङ्गी परिधाय मृगत्वचम्
मृगैः परिचरन्ती सा मृगाहारविचेष्टिता
यज्ञवाटं मृगगणैः प्रविश्य भृशविस्मिता
आघ्रायन्ती धूमगन्धं मृगैर् एव चचार सा
यज्ञवाटम् अटन्ती सा पुत्रांस्तान् अपराजितान्
पश्यन्ती यज्ञमाहात्म्यं मुदं लेभे च माधवी
असंस्पृशन्तं वसुधां ययातिं नाहुषं तदा
दिविष्ठं प्राप्तम् आज्ञाय ववन्दे पितरं तदा
तदा वसुमनापृच्छन्मातरं वै तपस्विनीम्
भवत्या यत्कृतम् इदं वन्दनं पादयोर् इह
को ऽयं देवोपमो राजा याभिवन्दसि मे वद
शृणुध्वं सहिताः पुत्रा नाहुषो ऽयं पिता मम
ययातिर्मम पुत्राणां मातामह इति स्मृतः
पूरुं मे भ्रातरं राज्ये समावेश्य दिवं गतः
केन वा कारणेनैवम् इह प्राप्तो महायशाः
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्वर्गाद्भ्रष्टेति चाब्रवीत्
सा पुत्रस्य वचः श्रुत्वा संभ्रमाविष्टचेतना
माधवी पितरं प्राह दौहित्रपरिवारितम्
तपसा निर्जितांल्लोकान्प्रतिगृह्णीष्व मामकान्
पुत्राणाम् इव पौत्राणां धर्माद् अधिगतं धनम्
स्वार्थम् एव वदन्तीह ऋषयो धर्मपाठकाः
तस्माद्दानेन तपसा चास्माकं दिवम् आव्रज
यदि धर्मफलं ह्येतच्छोभनं भविता तव
दुहित्रा चैव दौहित्रैस्तारितो ऽहं महात्मभिः
तस्मात्पवित्रं दौहित्रम् अद्य प्रभृति पैतृके
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः
त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचम् अक्रोधम् अत्वराम्
भोक्तारः परिवेष्टारः श्रावितारः पवित्रकाः
दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करे
स कालः कुतपो नाम पितॄणां दत्तम् अक्षयम्
तिलाः पिशाचाद्रक्षन्ति दर्भा रक्षन्ति राक्षसात्
रक्षन्ति श्रोत्रियाः पङ्क्तिं यतिभिर्भुक्तम् अक्षयम्
लब्ध्वा पात्रं तु विद्वांसं श्रोत्रियं सुव्रतं शुचिम्
स कालः कालतो दत्तं नान्यथा काल इष्यते
एवम् उक्त्वा ययातिस्तु पुनः प्रोवाच बुद्धिमान्
सर्वे ह्यवभृथस्नातास्त्वरध्वं कार्यगौरवात्
aṣṭaka uvāca
kasyaite pratidṛśyante rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ
uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto 'gniśikhā iva
vaiśaṃpāyanaḥ
vasumanāḥ
mādhavī
vaiśaṃpāyanaḥ
mādhavī
yayātiḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
aśvamedhe mahāyajñe svayaṃbhuvihite purā
hayasya yāni cāṅgāni saṃnikṛtya yathākramam
hotādhvaryur athodgātā brahmaṇā saha bhārata
agnau prāsyanti vidhivatsamastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ
dhūmagandhaṃ ca pāpiṣṭhā ye jighranti narā bhuvi
vimuktapāpāḥ pūtāste tatkṣaṇenābhavannarāḥ
etasminn antare caiva mādhavī sā tapodhanā
mṛgacarmaparītāṅgī paridhāya mṛgatvacam
mṛgaiḥ paricarantī sā mṛgāhāraviceṣṭitā
yajñavāṭaṃ mṛgagaṇaiḥ praviśya bhṛśavismitā
āghrāyantī dhūmagandhaṃ mṛgair eva cacāra sā
yajñavāṭam aṭantī sā putrāṃstān aparājitān
paśyantī yajñamāhātmyaṃ mudaṃ lebhe ca mādhavī
asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ yayātiṃ nāhuṣaṃ tadā
diviṣṭhaṃ prāptam ājñāya vavande pitaraṃ tadā
tadā vasumanāpṛcchanmātaraṃ vai tapasvinīm
bhavatyā yatkṛtam idaṃ vandanaṃ pādayor iha
ko 'yaṃ devopamo rājā yābhivandasi me vada
śṛṇudhvaṃ sahitāḥ putrā nāhuṣo 'yaṃ pitā mama
yayātirmama putrāṇāṃ mātāmaha iti smṛtaḥ
pūruṃ me bhrātaraṃ rājye samāveśya divaṃ gataḥ
kena vā kāraṇenaivam iha prāpto mahāyaśāḥ
tasyāstadvacanaṃ śrutvā svargādbhraṣṭeti cābravīt
sā putrasya vacaḥ śrutvā saṃbhramāviṣṭacetanā
mādhavī pitaraṃ prāha dauhitraparivāritam
tapasā nirjitāṃllokānpratigṛhṇīṣva māmakān
putrāṇām iva pautrāṇāṃ dharmād adhigataṃ dhanam
svārtham eva vadantīha ṛṣayo dharmapāṭhakāḥ
tasmāddānena tapasā cāsmākaṃ divam āvraja
yadi dharmaphalaṃ hyetacchobhanaṃ bhavitā tava
duhitrā caiva dauhitraistārito 'haṃ mahātmabhiḥ
tasmātpavitraṃ dauhitram adya prabhṛti paitṛke
trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ
trīṇi cātra praśaṃsanti śaucam akrodham atvarām
bhoktāraḥ pariveṣṭāraḥ śrāvitāraḥ pavitrakāḥ
divasasyāṣṭame bhāge mandībhavati bhāskare
sa kālaḥ kutapo nāma pitṝṇāṃ dattam akṣayam
tilāḥ piśācādrakṣanti darbhā rakṣanti rākṣasāt
rakṣanti śrotriyāḥ paṅktiṃ yatibhirbhuktam akṣayam
labdhvā pātraṃ tu vidvāṃsaṃ śrotriyaṃ suvrataṃ śucim
sa kālaḥ kālato dattaṃ nānyathā kāla iṣyate
evam uktvā yayātistu punaḥ provāca buddhimān
sarve hyavabhṛthasnātāstvaradhvaṃ kāryagauravāt
- 13
ययातिर् उवाच
युष्मान् एते हि वक्ष्यन्ति रथाः पञ्च हिरण्मयाः
उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तो ऽग्निशिखा इव
yayātir uvāca
yuṣmān ete hi vakṣyanti rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ
uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto 'gniśikhā iva
- 14
अष्टक उवाच
आतिष्ठस्व रथं राजन्विक्रमस्व विहायसा
वयम् अप्यनुयास्यामो यदा कालो भविष्यति
aṣṭaka uvāca
ātiṣṭhasva rathaṃ rājanvikramasva vihāyasā
vayam apyanuyāsyāmo yadā kālo bhaviṣyati
- 15
ययातिर् उवाच
सर्वैर् इदानीं गन्तव्यं सहस्वर्गजितो वयम्
एष नो विरजाः पन्था दृश्यते देवसद्मनः
yayātir uvāca
sarvair idānīṃ gantavyaṃ sahasvargajito vayam
eṣa no virajāḥ panthā dṛśyate devasadmanaḥ
- 16
वैशंपायन उवाच
ते ऽधिरुह्य रथान्सर्वे प्रयाता नृपसत्तमाः
आक्रमन्तो दिवं भाभिर्धर्मेणावृत्य रोदसी
अष्टकश्च शिबिश्चैव काशेयश्च प्रतर्दनः
ऐक्ष्वाकवो वसुमनाश्चत्वारो भूमिपास्तदा
सर्वे त्ववभृथस्नाताः स्वर्गताः साधवः सह
vaiśaṃpāyana uvāca
te 'dhiruhya rathānsarve prayātā nṛpasattamāḥ
ākramanto divaṃ bhābhirdharmeṇāvṛtya rodasī
aṣṭakaśca śibiścaiva kāśeyaśca pratardanaḥ
aikṣvākavo vasumanāścatvāro bhūmipāstadā
sarve tvavabhṛthasnātāḥ svargatāḥ sādhavaḥ saha
- 17
अष्टक उवाच
अहं मन्ये पूर्वम् एको ऽस्मि गन्ता सखा चेन्द्रः सर्वथा मे महात्मा
कस्माद् एवं शिबिर् औशीनरो ऽयम् एको ऽत्यगात्सर्ववेगेन वाहान्
aṣṭaka uvāca
ahaṃ manye pūrvam eko 'smi gantā sakhā cendraḥ sarvathā me mahātmā
kasmād evaṃ śibir auśīnaro 'yam eko 'tyagātsarvavegena vāhān
- 18
ययातिर् उवाच
अददाद्देवयानाय यावद्वित्तम् अविन्दत
उशीनरस्य पुत्रो ऽयं तस्माच्छ्रेष्ठो हि नः शिबिः
yayātir uvāca
adadāddevayānāya yāvadvittam avindata
uśīnarasya putro 'yaṃ tasmācchreṣṭho hi naḥ śibiḥ
- 19
दानं तपः सत्यम् अथापि धर्मो ह्रीः श्रीः क्षमा सौम्य तथा तितिक्षा
राजन्न् एतान्यप्रतिमस्य राज्ञः शिबेः स्थितान्य् अनृशंसस्य बुद्ध्या
एवंवृत्तो ह्रीनिषेधश्च यस्मात्तस्माच्छिबिर् अत्यगाद्वै रथेन
dānaṃ tapaḥ satyam athāpi dharmo hrīḥ śrīḥ kṣamā saumya tathā titikṣā
rājann etānyapratimasya rājñaḥ śibeḥ sthitāny anṛśaṃsasya buddhyā
evaṃvṛtto hrīniṣedhaśca yasmāttasmācchibir atyagādvai rathena
- 20
वैशंपायन उवाच
अथाष्टकः पुनर् एवान्वपृच्छन्मातामहं कौतुकाद् इन्द्रकल्पम्
पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं कुतश्च कस्यासि सुतश्च कस्य
कृतं त्वया यद्धि न तस्य कर्ता लोके त्वद् अन्यः क्षत्रियो ब्राह्मणो वा
vaiśaṃpāyana uvāca
athāṣṭakaḥ punar evānvapṛcchanmātāmahaṃ kautukād indrakalpam
pṛcchāmi tvāṃ nṛpate brūhi satyaṃ kutaśca kasyāsi sutaśca kasya
kṛtaṃ tvayā yaddhi na tasya kartā loke tvad anyaḥ kṣatriyo brāhmaṇo vā
- 21
ययातिर् उवाच
ययातिर् अस्मि नहुषस्य पुत्रः पूरोः पिता सार्वभौमस्त्विहासम्
गुह्यम् अर्थं मामकेभ्यो ब्रवीमि मातामहो ऽहं भवतां प्रकाशः
yayātir uvāca
yayātir asmi nahuṣasya putraḥ pūroḥ pitā sārvabhaumastvihāsam
guhyam arthaṃ māmakebhyo bravīmi mātāmaho 'haṃ bhavatāṃ prakāśaḥ
- 22
सर्वाम् इमां पृथिवीं निर्जिगाय प्रस्थे बद्ध्वा ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः
मेध्यान् अश्वान् एकशफान्सुरूपांस्तदा देवाः पुण्यभाजो भवन्ति
sarvām imāṃ pṛthivīṃ nirjigāya prasthe baddhvā hyadadaṃ brāhmaṇebhyaḥ
medhyān aśvān ekaśaphānsurūpāṃstadā devāḥ puṇyabhājo bhavanti
- 23
अदाम् अहं पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यः पूर्णाम् इमाम् अखिलां वाहनस्य
गोभिः सुवर्णेन धनैश्च मुख्यैस्तत्रासन्गाः शतम् अर्बुदानि
adām ahaṃ pṛthivīṃ brāhmaṇebhyaḥ pūrṇām imām akhilāṃ vāhanasya
gobhiḥ suvarṇena dhanaiśca mukhyaistatrāsangāḥ śatam arbudāni
- 24
सत्येन मे द्यौश्च वसुंधरा च तथैवाग्निर्ज्वलते मानुषेषु
न मे वृथा व्याहृतम् एव वाक्यं सत्यं हि सन्तः प्रतिपूजयन्ति
साध्वष्टक प्रब्रवीमीह सत्यं प्रतर्दनं चौपदश्विं तथैव
सर्वे च देवा मुनयश्च लोकाः सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम्
satyena me dyauśca vasuṃdharā ca tathaivāgnirjvalate mānuṣeṣu
na me vṛthā vyāhṛtam eva vākyaṃ satyaṃ hi santaḥ pratipūjayanti
sādhvaṣṭaka prabravīmīha satyaṃ pratardanaṃ caupadaśviṃ tathaiva
sarve ca devā munayaśca lokāḥ satyena pūjyā iti me manogatam
- 25
यो नः स्वर्गजितः सर्वान्यथावृत्तं निवेदयेत्
अनसूयुर्द्विजाग्रेभ्यः स लभेन्नः सलोकताम्
yo naḥ svargajitaḥ sarvānyathāvṛttaṃ nivedayet
anasūyurdvijāgrebhyaḥ sa labhennaḥ salokatām
- 26
वैशंपायन उवाच
एवं राजा स महात्मा ह्यतीव स्वैर्दौहित्रैस्तारितो ऽमित्रसाहः
त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा स्वर्गं गतः कर्मभिर्व्याप्य पृथ्वीम्
यतः सर्वं विस्तरतो यथावद् आख्यातं ते चरितं नाहुषस्य
वंशो यस्य प्रथितः कौरवेयो यस्मिञ्जातस्त्वं मनुजेन्द्रकर्मा
एतत्पुण्यतमं राजन्ययातेश्चरितं महत्
यच्छ्रुत्वा श्रावयित्वा च स्वर्गं यातीह मानवः
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ rājā sa mahātmā hyatīva svairdauhitraistārito 'mitrasāhaḥ
tyaktvā mahīṃ paramodārakarmā svargaṃ gataḥ karmabhirvyāpya pṛthvīm
yataḥ sarvaṃ vistarato yathāvad ākhyātaṃ te caritaṃ nāhuṣasya
vaṃśo yasya prathitaḥ kauraveyo yasmiñjātastvaṃ manujendrakarmā
etatpuṇyatamaṃ rājanyayāteścaritaṃ mahat
yacchrutvā śrāvayitvā ca svargaṃ yātīha mānavaḥ

