23 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
यदा निवृत्ता राजानो धनुषः सज्यकर्मणि
तदा युधिष्ठिरो राजा संज्ञयार्जुनम् अन्वशात्
गुरोर् इङ्गितम् आज्ञाय धर्मराजस्य धीमतः
अथोदतिष्ठद्विप्राणां मध्याज्जिष्णुर् उदारधीः
ततो ऽवतीर्णं रङ्गस्य मध्यं पाण्डवमध्यमम्
vaiśaṃpāyana uvāca
yadā nivṛttā rājāno dhanuṣaḥ sajyakarmaṇi
tadā yudhiṣṭhiro rājā saṃjñayārjunam anvaśāt
guror iṅgitam ājñāya dharmarājasya dhīmataḥ
athodatiṣṭhadviprāṇāṃ madhyājjiṣṇur udāradhīḥ
tato 'vatīrṇaṃ raṅgasya madhyaṃ pāṇḍavamadhyamam
- 2
उदक्रोशन्विप्रमुख्या विधुन्वन्तो ऽजिनानि च
दृष्ट्वा सम्प्रस्थितं पार्थम् इन्द्रकेतुसमप्रभम्
udakrośanvipramukhyā vidhunvanto 'jināni ca
dṛṣṭvā samprasthitaṃ pārtham indraketusamaprabham
- 3
केचिद् आसन्विमनसः केचिद् आसन्मुदा युताः
आहुः परस्परं केचिन्निपुणा बुद्धिजीविनः
kecid āsanvimanasaḥ kecid āsanmudā yutāḥ
āhuḥ parasparaṃ kecinnipuṇā buddhijīvinaḥ
- 4
यत्कर्णशल्यप्रमुखैः पार्थिवैर्लोकविश्रुतैः
नानतं बलवद्भिर्हि धनुर्वेदपरायणैः
yatkarṇaśalyapramukhaiḥ pārthivairlokaviśrutaiḥ
nānataṃ balavadbhirhi dhanurvedaparāyaṇaiḥ
- 5
तत्कथं त्वकृतास्त्रेण प्राणतो दुर्बलीयसा
बटुमात्रेण शक्यं हि सज्यं कर्तुं धनुर्द्विजाः
सज्यं चेत्कृतवान् एष वेद्धुं लक्ष्यं कथं भवेत्
tatkathaṃ tvakṛtāstreṇa prāṇato durbalīyasā
baṭumātreṇa śakyaṃ hi sajyaṃ kartuṃ dhanurdvijāḥ
sajyaṃ cetkṛtavān eṣa veddhuṃ lakṣyaṃ kathaṃ bhavet
- 6
अवहास्या भविष्यन्ति ब्राह्मणाः सर्वराजसु
कर्मण्यस्मिन्न् असंसिद्धे चापलाद् अपरीक्षिते
avahāsyā bhaviṣyanti brāhmaṇāḥ sarvarājasu
karmaṇyasminn asaṃsiddhe cāpalād aparīkṣite
- 7
यद्येष दर्पाद्धर्षाद्वा यदि वा ब्रह्मचापलात्
प्रस्थितो धनुर् आयन्तुं वार्यतां साधु मा गमत्
yadyeṣa darpāddharṣādvā yadi vā brahmacāpalāt
prasthito dhanur āyantuṃ vāryatāṃ sādhu mā gamat
- 8
नावहास्या भविष्यामो न च लाघवम् आस्थिताः
न च विद्विष्टतां लोके गमिष्यामो महीक्षिताम्
केचिद् आहुर्जयो ऽस्माकं जयो नास्ति पराजयः
पराजयो जयो वा स्यात्कुर्यात्सज्यं धनुर्द्विजाः
nāvahāsyā bhaviṣyāmo na ca lāghavam āsthitāḥ
na ca vidviṣṭatāṃ loke gamiṣyāmo mahīkṣitām
kecid āhurjayo 'smākaṃ jayo nāsti parājayaḥ
parājayo jayo vā syātkuryātsajyaṃ dhanurdvijāḥ
- 9
केचिद् आहुर्युवा श्रीमान्नागराजकरोपमः
पीनस्कन्धोरुबाहुश्च धैर्येण हिमवान् इव
सिंहखेलगतिः श्रीमान्मत्तनागेन्द्रविक्रमः
kecid āhuryuvā śrīmānnāgarājakaropamaḥ
pīnaskandhorubāhuśca dhairyeṇa himavān iva
siṃhakhelagatiḥ śrīmānmattanāgendravikramaḥ
- 10
संभाव्यम् अस्मिन्कर्मेदम् उत्साहाच्चानुमीयते
शक्तिर् अस्य महोत्साहा न ह्यशक्तः स्वयं व्रजेत्
saṃbhāvyam asminkarmedam utsāhāccānumīyate
śaktir asya mahotsāhā na hyaśaktaḥ svayaṃ vrajet
- 11
न च तद्विद्यते किंचित्कर्म लोकेषु यद्भवेत्
ब्राह्मणानाम् असाध्यं च त्रिषु संस्थानचारिषु
na ca tadvidyate kiṃcitkarma lokeṣu yadbhavet
brāhmaṇānām asādhyaṃ ca triṣu saṃsthānacāriṣu
- 12
अब्भक्षा वायुभक्षाश्च फलाहारा दृढव्रताः
दुर्बला हि बलीयांसो विप्रा हि ब्रह्मतेजसा
abbhakṣā vāyubhakṣāśca phalāhārā dṛḍhavratāḥ
durbalā hi balīyāṃso viprā hi brahmatejasā
- 13
ब्राह्मणो नावमन्तव्यः सद्वासद्वा समाचरन्
सुखं दुःखं महद्ध्रस्वं कर्म यत्समुपागतम्
जामदग्न्येन रामेण निर्जिताः क्षत्रिया भुवि
पीतः समुद्रो ऽगस्त्येन अगाधो ब्रह्मतेजसा
तस्माद्ब्रुवन्तु सर्वे ऽत्र बटुर् एष धनुर्महान्
आरोपयतु शीघ्रं वै तथेत्यूचुर्द्विजर्षभाः
वन्ध्यवृद्धिक्षयकरो वातापी भक्षितः पुरा
सर्वभक्षकृतो वह्निर्भृगुणा च महात्मना
धनुर्वेदे च वेदे च योगेषु विविधेषु च
न तं पश्यामि मेदिन्यां ब्राह्मणाद्यो ऽधिको भवेत्
मन्त्रयोगबलेनापि महतात्मबलेन वा
जृम्भयेयुर् इमं लोकम् अमुं वा द्विजसत्तमाः
brāhmaṇo nāvamantavyaḥ sadvāsadvā samācaran
sukhaṃ duḥkhaṃ mahaddhrasvaṃ karma yatsamupāgatam
jāmadagnyena rāmeṇa nirjitāḥ kṣatriyā bhuvi
pītaḥ samudro 'gastyena agādho brahmatejasā
tasmādbruvantu sarve 'tra baṭur eṣa dhanurmahān
āropayatu śīghraṃ vai tathetyūcurdvijarṣabhāḥ
vandhyavṛddhikṣayakaro vātāpī bhakṣitaḥ purā
sarvabhakṣakṛto vahnirbhṛguṇā ca mahātmanā
dhanurvede ca vede ca yogeṣu vividheṣu ca
na taṃ paśyāmi medinyāṃ brāhmaṇādyo 'dhiko bhavet
mantrayogabalenāpi mahatātmabalena vā
jṛmbhayeyur imaṃ lokam amuṃ vā dvijasattamāḥ
- 14
एवं तेषां विलपतां विप्राणां विविधा गिरः
अर्जुनो धनुषो ऽभ्याशे तस्थौ गिरिर् इवाचलः
समवर्तत तान्सर्वाञ्शृण्वन्देवेन्द्रनन्दनः
अर्जुनः पाण्डवश्रेष्ठो धृष्टद्युम्नम् अथाब्रवीत्
एतद्धनुर्ब्राह्मणानां सज्यं कर्तुम् अलं नु किम्
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नो ऽब्रवीद्वचः
ब्राह्मणो वाथ राजन्यो वैश्यो वा शूद्र एव वा
एतेषां यो धनुःश्रेष्ठं सज्यं कुर्याद्द्विजोत्तम
तस्मै प्रदेया भगिनी सत्यम् उक्तं मया वचः
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रययौ ब्राह्मणैर्वृतः
ततः पश्चान्महातेजाः पाण्डवो रणदुर्जयः
evaṃ teṣāṃ vilapatāṃ viprāṇāṃ vividhā giraḥ
arjuno dhanuṣo 'bhyāśe tasthau girir ivācalaḥ
samavartata tānsarvāñśṛṇvandevendranandanaḥ
arjunaḥ pāṇḍavaśreṣṭho dhṛṣṭadyumnam athābravīt
etaddhanurbrāhmaṇānāṃ sajyaṃ kartum alaṃ nu kim
tasya tadvacanaṃ śrutvā dhṛṣṭadyumno 'bravīdvacaḥ
brāhmaṇo vātha rājanyo vaiśyo vā śūdra eva vā
eteṣāṃ yo dhanuḥśreṣṭhaṃ sajyaṃ kuryāddvijottama
tasmai pradeyā bhaginī satyam uktaṃ mayā vacaḥ
tasya tadvacanaṃ śrutvā prayayau brāhmaṇairvṛtaḥ
tataḥ paścānmahātejāḥ pāṇḍavo raṇadurjayaḥ
- 15
स तद्धनुः परिक्रम्य प्रदक्षिणम् अथाकरोत्
प्रणम्य शिरसा हृष्टो जगृहे च परंतपः
ईशानं वरदं प्रभुं कृष्णं च मनसा कृत्वा
यत्पार्थिवै रुक्मसुनीथवक्रै राधेयदुर्योधनशल्यशाल्वैः
तदा धनुर्वेदपरैर्नृसिंहैः कृतं न सज्यं महतो ऽपि यत्नात्
तद् अर्जुनो वीर्यवतां सदर्पस्तद् ऐन्द्रिर् इन्द्रावरजप्रभावः
sa taddhanuḥ parikramya pradakṣiṇam athākarot
praṇamya śirasā hṛṣṭo jagṛhe ca paraṃtapaḥ
īśānaṃ varadaṃ prabhuṃ kṛṣṇaṃ ca manasā kṛtvā
yatpārthivai rukmasunīthavakrai rādheyaduryodhanaśalyaśālvaiḥ
tadā dhanurvedaparairnṛsiṃhaiḥ kṛtaṃ na sajyaṃ mahato 'pi yatnāt
tad arjuno vīryavatāṃ sadarpastad aindrir indrāvarajaprabhāvaḥ
- 16
सज्यं च चक्रे निमिषान्तरेण शरांश्च जग्राह दशार्धसंख्यान्
विव्याध लक्ष्यं निपपात तच्च छिद्रेण भूमौ सहसातिविद्धम्
sajyaṃ ca cakre nimiṣāntareṇa śarāṃśca jagrāha daśārdhasaṃkhyān
vivyādha lakṣyaṃ nipapāta tacca chidreṇa bhūmau sahasātividdham
- 17
ततो ऽन्तरिक्षे च बभूव नादः समाजमध्ये च महान्निनादः
पुष्पाणि दिव्यानि ववर्ष देवः पार्थस्य मूर्ध्नि द्विषतां निहन्तुः
tato 'ntarikṣe ca babhūva nādaḥ samājamadhye ca mahānninādaḥ
puṣpāṇi divyāni vavarṣa devaḥ pārthasya mūrdhni dviṣatāṃ nihantuḥ
- 18
चेलावेधांस्ततश्चक्रुर्हाहाकारांश्च सर्वशः
ननन्दुर्ननृतुश्चात्र धून्वन्तो व्यजनानि च
नृत्यन्तो ऽभिमुखा राज्ञां दर्शयन्तो द्विजावलिम्
क्ष्वेडन्तश्च हसन्तश्च विद्युत्पिङ्गजटाधराः
न्यपतंश्चात्र नभसः समन्तात्पुष्पवृष्टयः
celāvedhāṃstataścakrurhāhākārāṃśca sarvaśaḥ
nanandurnanṛtuścātra dhūnvanto vyajanāni ca
nṛtyanto 'bhimukhā rājñāṃ darśayanto dvijāvalim
kṣveḍantaśca hasantaśca vidyutpiṅgajaṭādharāḥ
nyapataṃścātra nabhasaḥ samantātpuṣpavṛṣṭayaḥ
- 19
शताङ्गानि च तूर्याणि वादकाश्चाप्यवादयन्
सूतमागधसंघाश्च अस्तुवंस्तत्र सुस्वनाः
śatāṅgāni ca tūryāṇi vādakāścāpyavādayan
sūtamāgadhasaṃghāśca astuvaṃstatra susvanāḥ
- 20
तं दृष्ट्वा द्रुपदः प्रीतो बभूवारिनिषूदनः
सहसैन्यश्च पार्थस्य साहाय्यार्थम् इयेष सः
taṃ dṛṣṭvā drupadaḥ prīto babhūvāriniṣūdanaḥ
sahasainyaśca pārthasya sāhāyyārtham iyeṣa saḥ
- 21
तस्मिंस्तु शब्दे महति प्रवृत्ते युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः
आवासम् एवोपजगाम शीघ्रं सार्धं यमाभ्यां पुरुषोत्तमाभ्याम्
tasmiṃstu śabde mahati pravṛtte yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
āvāsam evopajagāma śīghraṃ sārdhaṃ yamābhyāṃ puruṣottamābhyām
- 22
विद्धं तु लक्ष्यं प्रसमीक्ष्य कृष्णा पार्थं च शक्रप्रतिमं निरीक्ष्य
चिक्षेप कण्ठे मुदितार्जुनस्य तत्पश्यतो ऽनेकजनस्य देवी
स्वभ्यस्तरूपापि नवेव नित्यं विनापि हासं हसतीव कान्त्या
मदाद् ऋते ऽपि स्खलतीव भावैर्वाचं विना व्याहरतीव दृष्ट्या
आदाय शुक्लं वरमाल्यदाम जगाम कुन्तीसुतम् उत्स्मयन्ती
तद्दाम पौष्पं क्षितिपालमध्ये न्यस्तं तया तस्य कण्ठे तदानीम्
गत्वा तु पश्चात्प्रसमीक्ष्य कृष्णा पार्थस्य वक्षस्यविशङ्कमाना
क्षिप्त्वा तु तत्पार्थिवसंघमध्ये वराय वव्रे द्विजवीरमध्ये
शचीव देवेन्द्रम् अथाग्निदेवं स्वाहेव लक्ष्मीश्च यथाप्रमेयम्
उषेव सूर्यं मदनं रतीव महेश्वरं पर्वतराजपुत्री
रामं यथा मैथिलराजपुत्री भैमी यथा राजवरं नलं हि
समेत्य तस्योपरि सोत्ससर्ज समागतानां पुरतो नृपाणाम्
विन्यस्य मालां विनयेन तस्थौ विहाय राज्ञः सहसा नृपात्मजा
viddhaṃ tu lakṣyaṃ prasamīkṣya kṛṣṇā pārthaṃ ca śakrapratimaṃ nirīkṣya
cikṣepa kaṇṭhe muditārjunasya tatpaśyato 'nekajanasya devī
svabhyastarūpāpi naveva nityaṃ vināpi hāsaṃ hasatīva kāntyā
madād ṛte 'pi skhalatīva bhāvairvācaṃ vinā vyāharatīva dṛṣṭyā
ādāya śuklaṃ varamālyadāma jagāma kuntīsutam utsmayantī
taddāma pauṣpaṃ kṣitipālamadhye nyastaṃ tayā tasya kaṇṭhe tadānīm
gatvā tu paścātprasamīkṣya kṛṣṇā pārthasya vakṣasyaviśaṅkamānā
kṣiptvā tu tatpārthivasaṃghamadhye varāya vavre dvijavīramadhye
śacīva devendram athāgnidevaṃ svāheva lakṣmīśca yathāprameyam
uṣeva sūryaṃ madanaṃ ratīva maheśvaraṃ parvatarājaputrī
rāmaṃ yathā maithilarājaputrī bhaimī yathā rājavaraṃ nalaṃ hi
sametya tasyopari sotsasarja samāgatānāṃ purato nṛpāṇām
vinyasya mālāṃ vinayena tasthau vihāya rājñaḥ sahasā nṛpātmajā
- 23
स ताम् उपादाय विजित्य रङ्गे द्विजातिभिस्तैर् अभिपूज्यमानः
रङ्गान्निरक्रामद् अचिन्त्यकर्मा पत्न्या तया चाप्यनुगम्यमानः
sa tām upādāya vijitya raṅge dvijātibhistair abhipūjyamānaḥ
raṅgānnirakrāmad acintyakarmā patnyā tayā cāpyanugamyamānaḥ

