30 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
एवं ते समयं कृत्वा न्यवसंस्तत्र पाण्डवाः
वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तो ऽन्यान्महीक्षितः
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ te samayaṃ kṛtvā nyavasaṃstatra pāṇḍavāḥ
vaśe śastrapratāpena kurvanto 'nyānmahīkṣitaḥ
- 2
तेषां मनुजसिंहानां पञ्चानाम् अमितौजसाम्
बभूव कृष्णा सर्वेषां पार्थानां वशवर्तिनी
teṣāṃ manujasiṃhānāṃ pañcānām amitaujasām
babhūva kṛṣṇā sarveṣāṃ pārthānāṃ vaśavartinī
- 3
ते तया तैश्च सा वीरैः पतिभिः सह पञ्चभिः
बभूव परमप्रीता नागैर् इव सरस्वती
te tayā taiśca sā vīraiḥ patibhiḥ saha pañcabhiḥ
babhūva paramaprītā nāgair iva sarasvatī
- 4
वर्तमानेषु धर्मेण पाण्डवेषु महात्मसु
व्यवर्धन्कुरवः सर्वे हीनदोषाः सुखान्विताः
vartamāneṣu dharmeṇa pāṇḍaveṣu mahātmasu
vyavardhankuravaḥ sarve hīnadoṣāḥ sukhānvitāḥ
- 5
अथ दीर्घेण कालेन ब्राह्मणस्य विशां पते
कस्यचित्तस्कराः केचिज्जह्रुर्गा नृपसत्तम
atha dīrgheṇa kālena brāhmaṇasya viśāṃ pate
kasyacittaskarāḥ kecijjahrurgā nṛpasattama
- 6
ह्रियमाणे धने तस्मिन्ब्राह्मणः क्रोधमूर्छितः
आगम्य खाण्डवप्रस्थम् उदक्रोशत पाण्डवान्
hriyamāṇe dhane tasminbrāhmaṇaḥ krodhamūrchitaḥ
āgamya khāṇḍavaprastham udakrośata pāṇḍavān
- 7
ह्रियते गोधनं क्षुद्रैर्नृशंसैर् अकृतात्मभिः
प्रसह्य वो ऽस्माद्विषयाद् अभिधावत पाण्डवाः
hriyate godhanaṃ kṣudrairnṛśaṃsair akṛtātmabhiḥ
prasahya vo 'smādviṣayād abhidhāvata pāṇḍavāḥ
- 8
ब्राह्मणस्य प्रमत्तस्य हविर्ध्वाङ्क्षैर्विलुप्यते
शार्दूलस्य गुहां शून्यां नीचः क्रोष्टाभिमर्शति
अरक्षितारं राजानं बलिषड्भागहारिणम्
तम् आहुः सर्वलोकस्य समग्रं पापचारिणम्
brāhmaṇasya pramattasya havirdhvāṅkṣairvilupyate
śārdūlasya guhāṃ śūnyāṃ nīcaḥ kroṣṭābhimarśati
arakṣitāraṃ rājānaṃ baliṣaḍbhāgahāriṇam
tam āhuḥ sarvalokasya samagraṃ pāpacāriṇam
- 9
ब्राह्मणस्वे हृते चोरैर्धर्मार्थे च विलोपिते
रोरूयमाणे च मयि क्रियताम् अस्त्रधारणम्
brāhmaṇasve hṛte corairdharmārthe ca vilopite
rorūyamāṇe ca mayi kriyatām astradhāraṇam
- 10
रोरूयमाणस्याभ्याशे तस्य विप्रस्य पाण्डवः
तानि वाक्यानि शुश्राव कुन्तीपुत्रो धनंजयः
rorūyamāṇasyābhyāśe tasya viprasya pāṇḍavaḥ
tāni vākyāni śuśrāva kuntīputro dhanaṃjayaḥ
- 11
श्रुत्वा चैव महाबाहुर्मा भैर् इत्याह तं द्विजम्
आयुधानि च यत्रासन्पाण्डवानां महात्मनाम्
कृष्णया सह तत्रासीद्धर्मराजो युधिष्ठिरः
śrutvā caiva mahābāhurmā bhair ityāha taṃ dvijam
āyudhāni ca yatrāsanpāṇḍavānāṃ mahātmanām
kṛṣṇayā saha tatrāsīddharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
- 12
स प्रवेशाय चाशक्तो गमनाय च पाण्डवः
तस्य चार्तस्य तैर्वाक्यैश्चोद्यमानः पुनः पुनः
आक्रन्दे तत्र कौन्तेयश्चिन्तयामास दुःखितः
sa praveśāya cāśakto gamanāya ca pāṇḍavaḥ
tasya cārtasya tairvākyaiścodyamānaḥ punaḥ punaḥ
ākrande tatra kaunteyaścintayāmāsa duḥkhitaḥ
- 13
ह्रियमाणे धने तस्मिन्ब्राह्मणस्य तपस्विनः
अश्रुप्रमार्जनं तस्य कर्तव्यम् इति निश्चितः
hriyamāṇe dhane tasminbrāhmaṇasya tapasvinaḥ
aśrupramārjanaṃ tasya kartavyam iti niścitaḥ
- 14
उपप्रेक्षणजो ऽधर्मः सुमहान्स्यान्महीपतेः
यद्यस्य रुदतो द्वारि न करोम्यद्य रक्षणम्
upaprekṣaṇajo 'dharmaḥ sumahānsyānmahīpateḥ
yadyasya rudato dvāri na karomyadya rakṣaṇam
- 15
अनास्तिक्यं च सर्वेषाम् अस्माकम् अपि रक्षणे
प्रतितिष्ठेत लोके ऽस्मिन्न् अधर्मश्चैव नो भवेत्
anāstikyaṃ ca sarveṣām asmākam api rakṣaṇe
pratitiṣṭheta loke 'sminn adharmaścaiva no bhavet
- 16
अनापृच्छ्य च राजानं गते मयि न संशयः
अजातशत्रोर्नृपतेर्मम चैवाप्रियं भवेत्
anāpṛcchya ca rājānaṃ gate mayi na saṃśayaḥ
ajātaśatrornṛpatermama caivāpriyaṃ bhavet
- 17
अनुप्रवेशे राज्ञस्तु वनवासो भवेन्मम
सर्वम् अन्यत्परिहृतं धर्षणात्तु महीपतेः
अधर्मो वा महान् अस्तु वने वा मरणं मम
शरीरस्यापि नाशेन धर्म एव विशिष्यते
anupraveśe rājñastu vanavāso bhavenmama
sarvam anyatparihṛtaṃ dharṣaṇāttu mahīpateḥ
adharmo vā mahān astu vane vā maraṇaṃ mama
śarīrasyāpi nāśena dharma eva viśiṣyate
- 18
एवं विनिश्चित्य ततः कुन्तीपुत्रो धनंजयः
मुखम् आच्छाद्य निबिडम् उत्तरीयेण वाससा
अनुप्रविश्य राजानम् आपृच्छ्य च विशां पते
evaṃ viniścitya tataḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ
mukham ācchādya nibiḍam uttarīyeṇa vāsasā
anupraviśya rājānam āpṛcchya ca viśāṃ pate
- 19
धनुर् आदाय संहृष्टो ब्राह्मणं प्रत्यभाषत
ब्राह्मणागम्यतां शीघ्रं यावत्परधनैषिणः
dhanur ādāya saṃhṛṣṭo brāhmaṇaṃ pratyabhāṣata
brāhmaṇāgamyatāṃ śīghraṃ yāvatparadhanaiṣiṇaḥ
- 20
न दूरे ते गताः क्षुद्रास्तावद्गच्छामहे सह
यावद् आवर्तयाम्यद्य चोरहस्ताद्धनं तव
na dūre te gatāḥ kṣudrāstāvadgacchāmahe saha
yāvad āvartayāmyadya corahastāddhanaṃ tava
- 21
सो ऽनुसृत्य महाबाहुर्धन्वी वर्मी रथी ध्वजी
शरैर्विध्वंसितांश्चोरान् अवजित्य च तद्धनम्
so 'nusṛtya mahābāhurdhanvī varmī rathī dhvajī
śarairvidhvaṃsitāṃścorān avajitya ca taddhanam
- 22
ब्राह्मणस्य उपाहृत्य यशः पीत्वा च पाण्डवः
ततस्तद्गोधनं पार्थो दत्त्वा तस्मै द्विजातये
आजगाम पुरं वीरः सव्यसाची परंतपः
brāhmaṇasya upāhṛtya yaśaḥ pītvā ca pāṇḍavaḥ
tatastadgodhanaṃ pārtho dattvā tasmai dvijātaye
ājagāma puraṃ vīraḥ savyasācī paraṃtapaḥ
- 23
सो ऽभिवाद्य गुरून्सर्वांस्तैश्चापि प्रतिनन्दितः
धर्मराजम् उवाचेदं व्रतम् आदिश्यतां मम
so 'bhivādya gurūnsarvāṃstaiścāpi pratinanditaḥ
dharmarājam uvācedaṃ vratam ādiśyatāṃ mama
- 24
समयः समतिक्रान्तो भवत्संदर्शनान्मया
वनवासं गमिष्यामि समयो ह्येष नः कृतः
samayaḥ samatikrānto bhavatsaṃdarśanānmayā
vanavāsaṃ gamiṣyāmi samayo hyeṣa naḥ kṛtaḥ
- 25
इत्युक्तो धर्मराजस्तु सहसा वाक्यम् अप्रियम्
कथम् इत्यब्रवीद्वाचा शोकार्तः सज्जमानया
युधिष्ठिरो गुडाकेशं भ्राता भ्रातरम् अच्युतम्
उवाच दीनो राजा च धनंजयम् इदं वचः
ityukto dharmarājastu sahasā vākyam apriyam
katham ityabravīdvācā śokārtaḥ sajjamānayā
yudhiṣṭhiro guḍākeśaṃ bhrātā bhrātaram acyutam
uvāca dīno rājā ca dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ
- 26
प्रमाणम् अस्मि यदि ते मत्तः शृणु वचो ऽनघ
अनुप्रवेशे यद्वीर कृतवांस्त्वं ममाप्रियम्
सर्वं तद् अनुजानामि व्यलीकं न च मे हृदि
pramāṇam asmi yadi te mattaḥ śṛṇu vaco 'nagha
anupraveśe yadvīra kṛtavāṃstvaṃ mamāpriyam
sarvaṃ tad anujānāmi vyalīkaṃ na ca me hṛdi
- 27
गुरोर् अनुप्रवेशो हि नोपघातो यवीयसः
यवीयसो ऽनुप्रवेशो ज्येष्ठस्य विधिलोपकः
guror anupraveśo hi nopaghāto yavīyasaḥ
yavīyaso 'nupraveśo jyeṣṭhasya vidhilopakaḥ
- 28
निवर्तस्व महाबाहो कुरुष्व वचनं मम
न हि ते धर्मलोपो ऽस्ति न च मे धर्षणा कृता
nivartasva mahābāho kuruṣva vacanaṃ mama
na hi te dharmalopo 'sti na ca me dharṣaṇā kṛtā
- 29
अर्जुन उवाच
न व्याजेन चरेद्धर्मम् इति मे भवतः श्रुतम्
न सत्याद्विचलिष्यामि सत्येनायुधम् आलभे
क्रियते स्वीकृते राजन्न हि चेद् आत्मना व्रतम्
भिद्येत सेतुश्चाधर्मो ऽप्य् अयशः प्राप्नुयां महत्
आज्ञा तु मम दातव्या भवता कीर्तिवर्धन
भवदाज्ञाम् ऋते किंचिन्न कार्यम् इति निश्चयः
arjuna uvāca
na vyājena careddharmam iti me bhavataḥ śrutam
na satyādvicaliṣyāmi satyenāyudham ālabhe
kriyate svīkṛte rājanna hi ced ātmanā vratam
bhidyeta setuścādharmo 'py ayaśaḥ prāpnuyāṃ mahat
ājñā tu mama dātavyā bhavatā kīrtivardhana
bhavadājñām ṛte kiṃcinna kāryam iti niścayaḥ
- 30
वैशंपायन उवाच
सो ऽभ्यनुज्ञाप्य राजानं ब्रह्मचर्याय दीक्षितः
वने द्वादश वर्षाणि वासायोपजगाम ह
vaiśaṃpāyana uvāca
so 'bhyanujñāpya rājānaṃ brahmacaryāya dīkṣitaḥ
vane dvādaśa varṣāṇi vāsāyopajagāma ha

