26 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततः सत्यवती दीना कृपणा पुत्रगृद्धिनी
पुत्रस्य कृत्वा कार्याणि स्नुषाभ्यां सह भारत
समाश्वास्य स्नुषे ते च भीष्मं धर्मभृतां वरम्
माता सत्यवती भीष्मम् उवाच वदतां वरम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ satyavatī dīnā kṛpaṇā putragṛddhinī
putrasya kṛtvā kāryāṇi snuṣābhyāṃ saha bhārata
samāśvāsya snuṣe te ca bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam
mātā satyavatī bhīṣmam uvāca vadatāṃ varam
- 2
धर्मं च पितृवंशं च मातृवंशं च मानिनी
प्रसमीक्ष्य महाभागा गाङ्गेयं वाक्यम् अब्रवीत्
दुःखार्दिता तु शोकेन मज्जन्तीव च सागरे
dharmaṃ ca pitṛvaṃśaṃ ca mātṛvaṃśaṃ ca māninī
prasamīkṣya mahābhāgā gāṅgeyaṃ vākyam abravīt
duḥkhārditā tu śokena majjantīva ca sāgare
- 3
शंतनोर्धर्मनित्यस्य कौरव्यस्य यशस्विनः
त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च संतानं च प्रतिष्ठितम्
भ्राता विचित्रवीर्यस्ते भूतानाम् अन्तम् एयिवान्
śaṃtanordharmanityasya kauravyasya yaśasvinaḥ
tvayi piṇḍaśca kīrtiśca saṃtānaṃ ca pratiṣṭhitam
bhrātā vicitravīryaste bhūtānām antam eyivān
- 4
यथा कर्म शुभं कृत्वा स्वर्गोपगमनं ध्रुवम्
यथा चायुर्ध्रुवं सत्ये त्वयि धर्मस्तथा ध्रुवः
yathā karma śubhaṃ kṛtvā svargopagamanaṃ dhruvam
yathā cāyurdhruvaṃ satye tvayi dharmastathā dhruvaḥ
- 5
वेत्थ धर्मांश्च धर्मज्ञ समासेनेतरेण च
विविधास्त्वं श्रुतीर्वेत्थ वेत्थ वेदांश्च सर्वशः
vettha dharmāṃśca dharmajña samāsenetareṇa ca
vividhāstvaṃ śrutīrvettha vettha vedāṃśca sarvaśaḥ
- 6
व्यवस्थानं च ते धर्मे कुलाचारं च लक्षये
प्रतिपत्तिं च कृच्छ्रेषु शुक्राङ्गिरसयोर् इव
vyavasthānaṃ ca te dharme kulācāraṃ ca lakṣaye
pratipattiṃ ca kṛcchreṣu śukrāṅgirasayor iva
- 7
तस्मात्सुभृशम् आश्वस्य त्वयि धर्मभृतां वर
कार्ये त्वां विनियोक्ष्यामि तच्छ्रुत्वा कर्तुम् अर्हसि
tasmātsubhṛśam āśvasya tvayi dharmabhṛtāṃ vara
kārye tvāṃ viniyokṣyāmi tacchrutvā kartum arhasi
- 8
मम पुत्रस्तव भ्राता वीर्यवान्सुप्रियश्च ते
बाल एव गतः स्वर्गम् अपुत्रः पुरुषर्षभ
mama putrastava bhrātā vīryavānsupriyaśca te
bāla eva gataḥ svargam aputraḥ puruṣarṣabha
- 9
इमे महिष्यौ भ्रातुस्ते काशिराजसुते शुभे
रूपयौवनसम्पन्ने पुत्रकामे च भारत
धर्म्यम् एतत्परं ज्ञात्वा
ime mahiṣyau bhrātuste kāśirājasute śubhe
rūpayauvanasampanne putrakāme ca bhārata
dharmyam etatparaṃ jñātvā
- 10
तयोर् उत्पादयापत्यं संतानाय कुलस्य नः
संतानकुलवर्धनम्
मन्नियोगान्महाभाग धर्मं कर्तुम् इहार्हसि
tayor utpādayāpatyaṃ saṃtānāya kulasya naḥ
saṃtānakulavardhanam
manniyogānmahābhāga dharmaṃ kartum ihārhasi
- 11
राज्ये चैवाभिषिच्यस्व भारतान् अनुशाधि च
दारांश्च कुरु धर्मेण मा निमज्जीः पितामहान्
अग्निहोत्रं त्रयो वेदाः संतानम् अपि चाक्षयम्
एषा त्रयी तु सम्प्रोक्ता स्वर्गमोक्षफलप्रदा
rājye caivābhiṣicyasva bhāratān anuśādhi ca
dārāṃśca kuru dharmeṇa mā nimajjīḥ pitāmahān
agnihotraṃ trayo vedāḥ saṃtānam api cākṣayam
eṣā trayī tu samproktā svargamokṣaphalapradā
- 12
तथोच्यमानो मात्रा च सुहृद्भिश्च परंतपः
प्रत्युवाच स धर्मात्मा धर्म्यम् एवोत्तरं वचः
tathocyamāno mātrā ca suhṛdbhiśca paraṃtapaḥ
pratyuvāca sa dharmātmā dharmyam evottaraṃ vacaḥ
- 13
असंशयं परो धर्मस्त्वया मातर् उदाहृतः
त्वम् अपत्यं प्रति च मे प्रतिज्ञां वेत्थ वै पराम्
राज्यार्थे नाभिषिच्येयं नोपेयां जातु मैथुनम्
भवत्या मतम् आज्ञाय कृतम् एतद्व्रतं मया
asaṃśayaṃ paro dharmastvayā mātar udāhṛtaḥ
tvam apatyaṃ prati ca me pratijñāṃ vettha vai parām
rājyārthe nābhiṣicyeyaṃ nopeyāṃ jātu maithunam
bhavatyā matam ājñāya kṛtam etadvrataṃ mayā
- 14
जानासि च यथावृत्तं शुल्कहेतोस्त्वदन्तरे
स सत्यवति सत्यं ते प्रतिजानाम्यहं पुनः
jānāsi ca yathāvṛttaṃ śulkahetostvadantare
sa satyavati satyaṃ te pratijānāmyahaṃ punaḥ
- 15
परित्यजेयं त्रैलोक्यं राज्यं देवेषु वा पुनः
यद्वाप्यधिकम् एताभ्यां न तु सत्यं कथंचन
parityajeyaṃ trailokyaṃ rājyaṃ deveṣu vā punaḥ
yadvāpyadhikam etābhyāṃ na tu satyaṃ kathaṃcana
- 16
त्यजेच्च पृथिवी गन्धम् आपश्च रसम् आत्मनः
ज्योतिस्तथा त्यजेद्रूपं वायुः स्पर्शगुणं त्यजेत्
tyajecca pṛthivī gandham āpaśca rasam ātmanaḥ
jyotistathā tyajedrūpaṃ vāyuḥ sparśaguṇaṃ tyajet
- 17
प्रभां समुत्सृजेद् अर्को धूमकेतुस्तथोष्णताम्
त्यजेच्छब्दं तथाकाशः सोमः शीतांशुतां त्यजेत्
prabhāṃ samutsṛjed arko dhūmaketustathoṣṇatām
tyajecchabdaṃ tathākāśaḥ somaḥ śītāṃśutāṃ tyajet
- 18
विक्रमं वृत्रहा जह्याद्धर्मं जह्याच्च धर्मराट्
न त्वहं सत्यम् उत्स्रष्टुं व्यवसेयं कथंचन
तन्न जात्वन्यथा कार्यं लोकानाम् अपि संक्षये
अमरत्वस्य वा हेतोस्त्रैलोक्यसदनस्य वा
vikramaṃ vṛtrahā jahyāddharmaṃ jahyācca dharmarāṭ
na tvahaṃ satyam utsraṣṭuṃ vyavaseyaṃ kathaṃcana
tanna jātvanyathā kāryaṃ lokānām api saṃkṣaye
amaratvasya vā hetostrailokyasadanasya vā
- 19
एवम् उक्ता तु पुत्रेण भूरिद्रविणतेजसा
माता सत्यवती भीष्मम् उवाच तदनन्तरम्
evam uktā tu putreṇa bhūridraviṇatejasā
mātā satyavatī bhīṣmam uvāca tadanantaram
- 20
जानामि ते स्थितिं सत्ये परां सत्यपराक्रम
इच्छन्सृजेथास्त्रींल्लोकान् अन्यांस्त्वं स्वेन तेजसा
jānāmi te sthitiṃ satye parāṃ satyaparākrama
icchansṛjethāstrīṃllokān anyāṃstvaṃ svena tejasā
- 21
जानामि चैव सत्यं तन्मदर्थं यद् अभाषथाः
आपद्धर्मम् अवेक्षस्व वह पैतामहीं धुरम्
jānāmi caiva satyaṃ tanmadarthaṃ yad abhāṣathāḥ
āpaddharmam avekṣasva vaha paitāmahīṃ dhuram
- 22
यथा ते कुलतन्तुश्च धर्मश्च न पराभवेत्
सुहृदश्च प्रहृष्येरंस्तथा कुरु परंतप
आत्मनश्च हितं तात प्रियं च मम भारत
yathā te kulatantuśca dharmaśca na parābhavet
suhṛdaśca prahṛṣyeraṃstathā kuru paraṃtapa
ātmanaśca hitaṃ tāta priyaṃ ca mama bhārata
- 23
लालप्यमानां ताम् एवं कृपणां पुत्रगृद्धिनीम्
धर्माद् अपेतं ब्रुवतीं भीष्मो भूयो ऽब्रवीद् इदम्
lālapyamānāṃ tām evaṃ kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm
dharmād apetaṃ bruvatīṃ bhīṣmo bhūyo 'bravīd idam
- 24
राज्ञि धर्मान् अवेक्षस्व मा नः सर्वान्व्यनीनशः
सत्याच्च्युतिः क्षत्रियस्य न धर्मेषु प्रशस्यते
rājñi dharmān avekṣasva mā naḥ sarvānvyanīnaśaḥ
satyāccyutiḥ kṣatriyasya na dharmeṣu praśasyate
- 25
शंतनोर् अपि संतानं यथा स्याद् अक्षयं भुवि
तत्ते धर्मं प्रवक्ष्यामि क्षात्रं राज्ञि सनातनम्
śaṃtanor api saṃtānaṃ yathā syād akṣayaṃ bhuvi
tatte dharmaṃ pravakṣyāmi kṣātraṃ rājñi sanātanam
- 26
श्रुत्वा तं प्रतिपद्येथाः प्राज्ञैः सह पुरोहितैः
आपद्धर्मार्थकुशलैर्लोकतन्त्रम् अवेक्ष्य च
śrutvā taṃ pratipadyethāḥ prājñaiḥ saha purohitaiḥ
āpaddharmārthakuśalairlokatantram avekṣya ca

