66 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
संवत्सराहिते गर्भे गान्धार्या जनमेजय
आह्वयामास वै कुन्ती गर्भार्थं धर्मम् अच्युतम्
vaiśaṃpāyana uvāca
saṃvatsarāhite garbhe gāndhāryā janamejaya
āhvayāmāsa vai kuntī garbhārthaṃ dharmam acyutam
- 2
सा बलिं त्वरिता देवी धर्मायोपजहार ह
जानती धर्मम् अग्र्यं वै मन्त्रैर्वशम् उपानयत्
आहूतो नियमात्कुन्त्या सर्वभूतनमस्कृतः
ददृशे भगवान्धर्मः संतानार्थाय पाण्डवे
तस्मिन्बहुमृगे ऽरण्ये शतशृङ्गे नगोत्तमे
पाण्डोर् अर्थे महाभागा कुन्ती धर्मम् उपागमत्
ऋतुकाले शुचिस्नाता शुक्लवस्त्रा यशस्विनी
शय्यां जग्राह सुश्रोणी सह धर्मेण सुव्रता
जजाप जप्यं विधिवद्दत्तं दुर्वाससा पुरा
आजगाम ततो देवो धर्मो मन्त्रबलात्ततः
विमाने सूर्यसंकाशे कुन्ती यत्र जपस्थिता
विहस्य तां ततो ब्रूयाः कुन्ति किं ते ददाम्यहम्
सा तं विहस्यमानापि पुत्रं देह्यब्रवीद् इदम्
sā baliṃ tvaritā devī dharmāyopajahāra ha
jānatī dharmam agryaṃ vai mantrairvaśam upānayat
āhūto niyamātkuntyā sarvabhūtanamaskṛtaḥ
dadṛśe bhagavāndharmaḥ saṃtānārthāya pāṇḍave
tasminbahumṛge 'raṇye śataśṛṅge nagottame
pāṇḍor arthe mahābhāgā kuntī dharmam upāgamat
ṛtukāle śucisnātā śuklavastrā yaśasvinī
śayyāṃ jagrāha suśroṇī saha dharmeṇa suvratā
jajāpa japyaṃ vidhivaddattaṃ durvāsasā purā
ājagāma tato devo dharmo mantrabalāttataḥ
vimāne sūryasaṃkāśe kuntī yatra japasthitā
vihasya tāṃ tato brūyāḥ kunti kiṃ te dadāmyaham
sā taṃ vihasyamānāpi putraṃ dehyabravīd idam
- 3
संगम्य सा तु धर्मेण योगमूर्तिधरेण वै
लेभे पुत्रं वरारोहा सर्वप्राणभृतां वरम्
saṃgamya sā tu dharmeṇa yogamūrtidhareṇa vai
lebhe putraṃ varārohā sarvaprāṇabhṛtāṃ varam
- 4
ऐन्द्रे चन्द्रसमायुक्ते मुहूर्ते ऽभिजिते ऽष्टमे
दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये ऽभिपूजिते
aindre candrasamāyukte muhūrte 'bhijite 'ṣṭame
divā madhyagate sūrye tithau puṇye 'bhipūjite
- 5
समृद्धयशसं कुन्ती सुषाव समये सुतम्
जातमात्रे सुते तस्मिन्वाग् उवाचाशरीरिणी
samṛddhayaśasaṃ kuntī suṣāva samaye sutam
jātamātre sute tasminvāg uvācāśarīriṇī
- 6
एष धर्मभृतां श्रेष्ठो भविष्यति न संशयः
विक्रान्तः सत्यवाक्चैव राजा पृथ्व्यां भविष्यति
युधिष्ठिर इति ख्यातः पाण्डोः प्रथमजः सुतः
eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭho bhaviṣyati na saṃśayaḥ
vikrāntaḥ satyavākcaiva rājā pṛthvyāṃ bhaviṣyati
yudhiṣṭhira iti khyātaḥ pāṇḍoḥ prathamajaḥ sutaḥ
- 7
भविता प्रथितो राजा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
यशसा तेजसा चैव वृत्तेन च समन्वितः
bhavitā prathito rājā triṣu lokeṣu viśrutaḥ
yaśasā tejasā caiva vṛttena ca samanvitaḥ
- 8
धार्मिकं तं सुतं लब्ध्वा पाण्डुस्तां पुनर् अब्रवीत्
प्राहुः क्षत्रं बलज्येष्ठं बलज्येष्ठं सुतं वृणु
प्राहुः पुत्रा बहुतराः कर्तव्याः कर्मविद्द्विजाः
ततः कुन्तीम् अभिक्रम्य शशासातीव भारत
वायुम् आवाहयस्वेति स देवो बलवत्तरः
अश्वमेधः क्रतुश्रेष्ठो ज्योतिःश्रेष्ठो दिवाकरः
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो देवश्रेष्ठश्च मारुतः
मारुतं मरुतां श्रेष्ठं सर्वप्राणिभिर् ईडितम्
आवाहय त्वं नियमात्पुत्रार्थं वरवर्णिनि
स नो यं दास्यति सुतं स प्राणबलवान्नृषु
भविष्यति वरारोहे बलज्येष्ठा हि भूमिपाः
dhārmikaṃ taṃ sutaṃ labdhvā pāṇḍustāṃ punar abravīt
prāhuḥ kṣatraṃ balajyeṣṭhaṃ balajyeṣṭhaṃ sutaṃ vṛṇu
prāhuḥ putrā bahutarāḥ kartavyāḥ karmaviddvijāḥ
tataḥ kuntīm abhikramya śaśāsātīva bhārata
vāyum āvāhayasveti sa devo balavattaraḥ
aśvamedhaḥ kratuśreṣṭho jyotiḥśreṣṭho divākaraḥ
brāhmaṇo dvipadāṃ śreṣṭho devaśreṣṭhaśca mārutaḥ
mārutaṃ marutāṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇibhir īḍitam
āvāhaya tvaṃ niyamātputrārthaṃ varavarṇini
sa no yaṃ dāsyati sutaṃ sa prāṇabalavānnṛṣu
bhaviṣyati varārohe balajyeṣṭhā hi bhūmipāḥ
- 9
ततस्तथोक्ता पत्या तु वायुम् एवाजुहाव सा
ततस्ताम् आगतो वायुर्मृगारूढो महाबलः
किं ते कुन्ति ददाम्यद्य ब्रूहि यत्ते हृदि स्थितम्
सा सलज्जा विहस्याह पुत्रं देहि सुरोत्तम
बलवन्तं महाकायं सर्वदर्पप्रभञ्जनम्
द्वितीयेनोपहारेण तेनोक्तविधिना पुनः
तैर् एव नियमैः स्थित्वा मन्त्रग्रामम् उदैरयत्
आजगाम ततो वायुः किं करोमीति चाब्रवीत्
लज्जान्विता ततः कुन्ती पुत्रम् ऐच्छन्महाबलम्
तथास्त्विति च तां वायुः समालभ्य दिवं गतः
तस्माज्जज्ञे महाबाहुर्भीमो भीमपराक्रमः
tatastathoktā patyā tu vāyum evājuhāva sā
tatastām āgato vāyurmṛgārūḍho mahābalaḥ
kiṃ te kunti dadāmyadya brūhi yatte hṛdi sthitam
sā salajjā vihasyāha putraṃ dehi surottama
balavantaṃ mahākāyaṃ sarvadarpaprabhañjanam
dvitīyenopahāreṇa tenoktavidhinā punaḥ
tair eva niyamaiḥ sthitvā mantragrāmam udairayat
ājagāma tato vāyuḥ kiṃ karomīti cābravīt
lajjānvitā tataḥ kuntī putram aicchanmahābalam
tathāstviti ca tāṃ vāyuḥ samālabhya divaṃ gataḥ
tasmājjajñe mahābāhurbhīmo bhīmaparākramaḥ
- 10
तम् अप्यतिबलं जातं वाग् अभ्यवदद् अच्युतम्
सर्वेषां बलिनां श्रेष्ठो जातो ऽयम् इति भारत
जातमात्रे कुमारे तु सर्वलोकस्य पार्थिवाः
मूत्रं प्रसुस्रुवुः सर्वे व्यथिताश्च प्रपेदिरे
वाहनानि व्यशीर्यन्त विमुञ्चन्त्यश्रुबिन्दवः
यथानिलः समुद्धूतः समर्थः कम्पने भुवः
तथा मन्युपरीताङ्गो भीमो भीमपराक्रमः
tam apyatibalaṃ jātaṃ vāg abhyavadad acyutam
sarveṣāṃ balināṃ śreṣṭho jāto 'yam iti bhārata
jātamātre kumāre tu sarvalokasya pārthivāḥ
mūtraṃ prasusruvuḥ sarve vyathitāśca prapedire
vāhanāni vyaśīryanta vimuñcantyaśrubindavaḥ
yathānilaḥ samuddhūtaḥ samarthaḥ kampane bhuvaḥ
tathā manyuparītāṅgo bhīmo bhīmaparākramaḥ
- 11
इदम् अत्यद्भुतं चासीज्जातमात्रे वृकोदरे
यद् अङ्कात्पतितो मातुः शिलां गात्रैर् अचूर्णयत्
जनमेजय उवाच
वैशंपायन उवाच
कथं स वज्रसंघातः कुमारो न्यपतद्गिरौ
कथं तु तेन पतता शिला गात्रैर्विचूर्णिता
एतद् इच्छामि भगवंस्त्वत्तः श्रोतुं द्विजोत्तम
यथावद् इह विप्रर्षे परं मे ऽत्र कुतूहलम्
साध्वयं प्रश्नम् उद्दिष्टः पाण्डवेय ब्रवीमि ते
कुन्ती तु सह पुत्रेण यात्वा सुरुचिरं सरः
स्नात्वा तु सुतम् आदाय दशमे ऽहनि यादवी
दैवतान्यर्चयिष्यन्ती निर्जगामाश्रमात्पृथा
शैलाभ्याशेन गच्छन्त्यास्तदा भरतसत्तम
निश्चक्राम महाव्याघ्रो जिघांसुर्गिरिगह्वरात्
तम् आपतन्तं शार्दूलं विकृष्य धनुर् उत्तमम्
निर्बिभेद शरैः पाण्डुस्त्रिभिस्त्रिदशविक्रमः
नादेन महता तां तु पूरयन्तं गिरेर्गुहाम्
दृष्ट्वा शैलम् उपारोढुम् ऐच्छत्कुन्ती भयात्तदा
त्रासात्तस्याः सुतस्त्वङ्कात्पपात भरतर्षभ
पर्वतस्योपरिस्थायाम् अधस्ताद् अपतच्छिशुः
स शिलां चूर्णयामास वज्रवद्वज्रिचोदितः
पुत्रस्नेहात्ततः पाण्डुर् अभ्यधावद्गिरेस्तटम्
idam atyadbhutaṃ cāsījjātamātre vṛkodare
yad aṅkātpatito mātuḥ śilāṃ gātrair acūrṇayat
janamejaya uvāca
vaiśaṃpāyana uvāca
kathaṃ sa vajrasaṃghātaḥ kumāro nyapatadgirau
kathaṃ tu tena patatā śilā gātrairvicūrṇitā
etad icchāmi bhagavaṃstvattaḥ śrotuṃ dvijottama
yathāvad iha viprarṣe paraṃ me 'tra kutūhalam
sādhvayaṃ praśnam uddiṣṭaḥ pāṇḍaveya bravīmi te
kuntī tu saha putreṇa yātvā suruciraṃ saraḥ
snātvā tu sutam ādāya daśame 'hani yādavī
daivatānyarcayiṣyantī nirjagāmāśramātpṛthā
śailābhyāśena gacchantyāstadā bharatasattama
niścakrāma mahāvyāghro jighāṃsurgirigahvarāt
tam āpatantaṃ śārdūlaṃ vikṛṣya dhanur uttamam
nirbibheda śaraiḥ pāṇḍustribhistridaśavikramaḥ
nādena mahatā tāṃ tu pūrayantaṃ girerguhām
dṛṣṭvā śailam upāroḍhum aicchatkuntī bhayāttadā
trāsāttasyāḥ sutastvaṅkātpapāta bharatarṣabha
parvatasyoparisthāyām adhastād apatacchiśuḥ
sa śilāṃ cūrṇayāmāsa vajravadvajricoditaḥ
putrasnehāttataḥ pāṇḍur abhyadhāvadgirestaṭam
- 12
कुन्ती व्याघ्रभयोद्विग्ना सहसोत्पतिता किल
नान्वबुध्यत संसुप्तम् उत्सङ्गे स्वे वृकोदरम्
kuntī vyāghrabhayodvignā sahasotpatitā kila
nānvabudhyata saṃsuptam utsaṅge sve vṛkodaram
- 13
ततः स वज्रसंघातः कुमारो ऽभ्यपतद्गिरौ
पतता तेन शतधा शिला गात्रैर्विचूर्णिता
तां शिलां चूर्णितां दृष्ट्वा पाण्डुर्विस्मयम् आगमत्
स तु जन्मनि भीमस्य विनदन्तं महास्वनम्
ददर्श गिरिशृङ्गस्थं व्याघ्रं व्याघ्रपराक्रमः
दारसंरक्षणार्थाय पुत्रसंरक्षणाय च
सदा बाणधनुष्पाणिर् अभवत्कुरुनन्दनः
मघे चन्द्रमसा युक्ते सिंहे चाभ्युदिते गुरौ
दिवा मध्यगते सूर्ये तिथौ पुण्ये त्रयोदशीम्
मैत्रे मुहूर्ते सा कुन्ती सुषुवे भीमम् अच्युतम्
tataḥ sa vajrasaṃghātaḥ kumāro 'bhyapatadgirau
patatā tena śatadhā śilā gātrairvicūrṇitā
tāṃ śilāṃ cūrṇitāṃ dṛṣṭvā pāṇḍurvismayam āgamat
sa tu janmani bhīmasya vinadantaṃ mahāsvanam
dadarśa giriśṛṅgasthaṃ vyāghraṃ vyāghraparākramaḥ
dārasaṃrakṣaṇārthāya putrasaṃrakṣaṇāya ca
sadā bāṇadhanuṣpāṇir abhavatkurunandanaḥ
maghe candramasā yukte siṃhe cābhyudite gurau
divā madhyagate sūrye tithau puṇye trayodaśīm
maitre muhūrte sā kuntī suṣuve bhīmam acyutam
- 14
यस्मिन्न् अहनि भीमस्तु जज्ञे भरतसत्तम
दुर्योधनो ऽपि तत्रैव प्रजज्ञे वसुधाधिप
yasminn ahani bhīmastu jajñe bharatasattama
duryodhano 'pi tatraiva prajajñe vasudhādhipa
- 15
जाते वृकोदरे पाण्डुर् इदं भूयो ऽन्वचिन्तयत्
कथं नु मे वरः पुत्रो लोकश्रेष्ठो भवेद् इति
jāte vṛkodare pāṇḍur idaṃ bhūyo 'nvacintayat
kathaṃ nu me varaḥ putro lokaśreṣṭho bhaved iti
- 16
दैवे पुरुषकारे च लोको ऽयं हि प्रतिष्ठितः
तत्र दैवं तु विधिना कालयुक्तेन लभ्यते
daive puruṣakāre ca loko 'yaṃ hi pratiṣṭhitaḥ
tatra daivaṃ tu vidhinā kālayuktena labhyate
- 17
इन्द्रो हि राजा देवानां प्रधान इति नः श्रुतम्
अप्रमेयबलोत्साहो वीर्यवान् अमितद्युतिः
indro hi rājā devānāṃ pradhāna iti naḥ śrutam
aprameyabalotsāho vīryavān amitadyutiḥ
- 18
तं तोषयित्वा तपसा पुत्रं लप्स्ये महाबलम्
यं दास्यति स मे पुत्रं स वरीयान्भविष्यति
अमानुषान्मानुषांश्च स संग्रामे हनिष्यति
कर्मणा मनसा वाचा तस्मात्तप्स्ये महत्तपः
taṃ toṣayitvā tapasā putraṃ lapsye mahābalam
yaṃ dāsyati sa me putraṃ sa varīyānbhaviṣyati
amānuṣānmānuṣāṃśca sa saṃgrāme haniṣyati
karmaṇā manasā vācā tasmāttapsye mahattapaḥ
- 19
ततः पाण्डुर्महातेजा मन्त्रयित्वा महर्षिभिः
दिदेश कुन्त्याः कौरव्यो व्रतं सांवत्सरं शुभम्
tataḥ pāṇḍurmahātejā mantrayitvā maharṣibhiḥ
dideśa kuntyāḥ kauravyo vrataṃ sāṃvatsaraṃ śubham
- 20
आत्मना च महाबाहुर् एकपादस्थितो ऽभवत्
उग्रं स तप आतस्थे परमेण समाधिना
ātmanā ca mahābāhur ekapādasthito 'bhavat
ugraṃ sa tapa ātasthe parameṇa samādhinā
- 21
आरिराधयिषुर्देवं त्रिदशानां तम् ईश्वरम्
सूर्येण सह धर्मात्मा पर्यवर्तत भारत
ārirādhayiṣurdevaṃ tridaśānāṃ tam īśvaram
sūryeṇa saha dharmātmā paryavartata bhārata
- 22
तं तु कालेन महता वासवः प्रत्यभाषत
पुत्रं तव प्रदास्यामि त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
taṃ tu kālena mahatā vāsavaḥ pratyabhāṣata
putraṃ tava pradāsyāmi triṣu lokeṣu viśrutam
- 23
देवानां ब्राह्मणानां च सुहृदां चार्थसाधकम्
दुर्हृदां शोकजननं सर्वबान्धवनन्दनम्
सुतं ते ऽग्र्यं प्रदास्यामि सर्वामित्रविनाशनम्
devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca suhṛdāṃ cārthasādhakam
durhṛdāṃ śokajananaṃ sarvabāndhavanandanam
sutaṃ te 'gryaṃ pradāsyāmi sarvāmitravināśanam
- 24
इत्युक्तः कौरवो राजा वासवेन महात्मना
कुन्तीं राजसुतां पाण्डुर् अपत्यार्थे ऽभ्यचोदयत्
धर्मं बलं च निश्चित्य यथा स्याद् इति भारत
उवाच कुन्तीं धर्मात्मा देवराजवचः स्मरन्
उदर्कस्तव कल्याणि तुष्टो देवगणेश्वरः
दातुम् इच्छति ते पुत्रं यथा संकल्पितं हृदा
अतिमानुषकर्माणं यशस्विनम् अरिंदमम्
ityuktaḥ kauravo rājā vāsavena mahātmanā
kuntīṃ rājasutāṃ pāṇḍur apatyārthe 'bhyacodayat
dharmaṃ balaṃ ca niścitya yathā syād iti bhārata
uvāca kuntīṃ dharmātmā devarājavacaḥ smaran
udarkastava kalyāṇi tuṣṭo devagaṇeśvaraḥ
dātum icchati te putraṃ yathā saṃkalpitaṃ hṛdā
atimānuṣakarmāṇaṃ yaśasvinam ariṃdamam
- 25
नीतिमन्तं महात्मानम् आदित्यसमतेजसम्
दुराधर्षं क्रियावन्तम् अतीवाद्भुतदर्शनम्
nītimantaṃ mahātmānam ādityasamatejasam
durādharṣaṃ kriyāvantam atīvādbhutadarśanam
- 26
पुत्रं जनय सुश्रोणि धाम क्षत्रियतेजसाम्
लब्धः प्रसादो देवेन्द्रात्तम् आह्वय शुचिस्मिते
वैशंपायनः
जातेषु धृतराष्ट्रस्य कुमारेषु महात्मसु
putraṃ janaya suśroṇi dhāma kṣatriyatejasām
labdhaḥ prasādo devendrāttam āhvaya śucismite
vaiśaṃpāyanaḥ
jāteṣu dhṛtarāṣṭrasya kumāreṣu mahātmasu
- 27
एवम् उक्ता ततः शक्रम् आजुहाव यशस्विनी
ततः पर्यचरत्तेन बलिना भगवान् अपि
अथाजगाम देवेन्द्रो जनयामास चार्जुनम्
उत्तराभ्यां तु पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्यां ततो दिवा
जातस्तु फाल्गुने मासि तेनासौ फल्गुनः स्मृतः
evam uktā tataḥ śakram ājuhāva yaśasvinī
tataḥ paryacarattena balinā bhagavān api
athājagāma devendro janayāmāsa cārjunam
uttarābhyāṃ tu pūrvābhyāṃ phalgunībhyāṃ tato divā
jātastu phālgune māsi tenāsau phalgunaḥ smṛtaḥ
- 28
जातमात्रे कुमारे तु वाग् उवाचाशरीरिणी
सर्वभूतप्रहर्षिणी
सूतके वर्तमानां तां
महागम्भीरनिर्घोषा नभो नादयती तदा
शृण्वतां सर्वभूतानां तेषां चाश्रमवासिनाम्
कुन्तीम् आभाष्य विस्पष्टम् उवाचेदं शुचिस्मिताम्
jātamātre kumāre tu vāg uvācāśarīriṇī
sarvabhūtapraharṣiṇī
sūtake vartamānāṃ tāṃ
mahāgambhīranirghoṣā nabho nādayatī tadā
śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ teṣāṃ cāśramavāsinām
kuntīm ābhāṣya vispaṣṭam uvācedaṃ śucismitām
- 29
कार्तवीर्यसमः कुन्ति शिबितुल्यपराक्रमः
एष वीर्यवतां श्रेष्ठो भविष्यत्यपराजितः
तथा दिव्यानि चास्त्राणि निखिलान्याहरिष्यति
एष शक्र इवाजेयो यशस्ते प्रथयिष्यति
kārtavīryasamaḥ kunti śibitulyaparākramaḥ
eṣa vīryavatāṃ śreṣṭho bhaviṣyatyaparājitaḥ
tathā divyāni cāstrāṇi nikhilānyāhariṣyati
eṣa śakra ivājeyo yaśaste prathayiṣyati
- 30
अदित्या विष्णुना प्रीतिर्यथाभूद् अभिवर्धिता
तथा विष्णुसमः प्रीतिं वर्धयिष्यति ते ऽर्जुनः
adityā viṣṇunā prītiryathābhūd abhivardhitā
tathā viṣṇusamaḥ prītiṃ vardhayiṣyati te 'rjunaḥ

