32 shlokas
- 1
नारद उवाच
शृणु मे विस्तरेणेमम् इतिहासं पुरातनम्
भ्रातृभिः सहितः पार्थ यथावृत्तं युधिष्ठिर
nārada uvāca
śṛṇu me vistareṇemam itihāsaṃ purātanam
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ pārtha yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira
- 2
महासुरस्यान्ववाये हिरण्यकशिपोः पुरा
निकुम्भो नाम दैत्येन्द्रस्तेजस्वी बलवान् अभूत्
mahāsurasyānvavāye hiraṇyakaśipoḥ purā
nikumbho nāma daityendrastejasvī balavān abhūt
- 3
तस्य पुत्रौ महावीर्यौ जातौ भीमपराक्रमौ
सुन्दोपसुन्दौ दैत्येन्द्रौ दारुणौ क्रूरमानसौ
तावेकनिश्चयौ दैत्यावेककार्यार्थसंगतौ
निरन्तरम् अवर्तेतां समदुःखसुखावुभौ
सहान्योन्येन भुञ्जाते विनान्योन्यं न गच्छतः
tasya putrau mahāvīryau jātau bhīmaparākramau
sundopasundau daityendrau dāruṇau krūramānasau
tāvekaniścayau daityāvekakāryārthasaṃgatau
nirantaram avartetāṃ samaduḥkhasukhāvubhau
sahānyonyena bhuñjāte vinānyonyaṃ na gacchataḥ
- 4
अन्योन्यस्य प्रियकरावन्योन्यस्य प्रियंवदौ
एकशीलसमाचारौ द्विधैवैकं यथा कृतौ
anyonyasya priyakarāvanyonyasya priyaṃvadau
ekaśīlasamācārau dvidhaivaikaṃ yathā kṛtau
- 5
तौ विवृद्धौ महावीर्यौ कार्येष्वप्येकनिश्चयौ
त्रैलोक्यविजयार्थाय समास्थायैकनिश्चयम्
tau vivṛddhau mahāvīryau kāryeṣvapyekaniścayau
trailokyavijayārthāya samāsthāyaikaniścayam
- 6
कृत्वा दीक्षां गतौ विन्ध्यं तत्रोग्रं तेपतुस्तपः
तौ तु दीर्घेण कालेन तपोयुक्तौ बभूवतुः
kṛtvā dīkṣāṃ gatau vindhyaṃ tatrograṃ tepatustapaḥ
tau tu dīrgheṇa kālena tapoyuktau babhūvatuḥ
- 7
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ जटावल्कलधारिणौ
मलोपचितसर्वाङ्गौ वायुभक्षौ बभूवतुः
ग्रीष्मे पञ्चाग्निसंयुक्तावेकी उत्थातपारतौ
शयानौ तोयमध्ये तु वर्षाकाले युधिष्ठिर
kṣutpipāsāpariśrāntau jaṭāvalkaladhāriṇau
malopacitasarvāṅgau vāyubhakṣau babhūvatuḥ
grīṣme pañcāgnisaṃyuktāvekī utthātapāratau
śayānau toyamadhye tu varṣākāle yudhiṣṭhira
- 8
आत्ममांसानि जुह्वन्तौ पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठितौ
ऊर्ध्वबाहू चानिमिषौ दीर्घकालं धृतव्रतौ
ātmamāṃsāni juhvantau pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitau
ūrdhvabāhū cānimiṣau dīrghakālaṃ dhṛtavratau
- 9
तयोस्तपःप्रभावेण दीर्घकालं प्रतापितः
धूमं प्रमुमुचे विन्ध्यस्तद् अद्भुतम् इवाभवत्
tayostapaḥprabhāveṇa dīrghakālaṃ pratāpitaḥ
dhūmaṃ pramumuce vindhyastad adbhutam ivābhavat
- 10
ततो देवाभवन्भीता उग्रं दृष्ट्वा तयोस्तपः
तपोविघातार्थम् अथो देवा विघ्नानि चक्रिरे
tato devābhavanbhītā ugraṃ dṛṣṭvā tayostapaḥ
tapovighātārtham atho devā vighnāni cakrire
- 11
रत्नैः प्रलोभयामासुः स्त्रीभिश्चोभौ पुनः पुनः
न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ
ratnaiḥ pralobhayāmāsuḥ strībhiścobhau punaḥ punaḥ
na ca tau cakraturbhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau
- 12
अथ मायां पुनर्देवास्तयोश्चक्रुर्महात्मनोः
भगिन्यो मातरो भार्यास्तयोः परिजनस्तथा
atha māyāṃ punardevāstayoścakrurmahātmanoḥ
bhaginyo mātaro bhāryāstayoḥ parijanastathā
- 13
परिपात्यमाना वित्रस्ताः शूलहस्तेन रक्षसा
स्रस्ताभरणकेशान्ता एकान्तभ्रष्टवाससः
paripātyamānā vitrastāḥ śūlahastena rakṣasā
srastābharaṇakeśāntā ekāntabhraṣṭavāsasaḥ
- 14
अभिधाव्य ततः सर्वास्तौ त्राहीति विचुक्रुशुः
न च तौ चक्रतुर्भङ्गं व्रतस्य सुमहाव्रतौ
abhidhāvya tataḥ sarvāstau trāhīti vicukruśuḥ
na ca tau cakraturbhaṅgaṃ vratasya sumahāvratau
- 15
यदा क्षोभं नोपयाति नार्तिम् अन्यतरस्तयोः
ततः स्त्रियस्ता भूतं च सर्वम् अन्तरधीयत
yadā kṣobhaṃ nopayāti nārtim anyatarastayoḥ
tataḥ striyastā bhūtaṃ ca sarvam antaradhīyata
- 16
ततः पितामहः साक्षाद् अभिगम्य महासुरौ
वरेण छन्दयामास सर्वलोकपितामहः
tataḥ pitāmahaḥ sākṣād abhigamya mahāsurau
vareṇa chandayāmāsa sarvalokapitāmahaḥ
- 17
ततः सुन्दोपसुन्दौ तौ भ्रातरौ दृढविक्रमौ
दृष्ट्वा पितामहं देवं तस्थतुः प्राञ्जली तदा
tataḥ sundopasundau tau bhrātarau dṛḍhavikramau
dṛṣṭvā pitāmahaṃ devaṃ tasthatuḥ prāñjalī tadā
- 18
ऊचतुश्च प्रभुं देवं ततस्तौ सहितौ तदा
आवयोस्तपसानेन यदि प्रीतः पितामहः
ūcatuśca prabhuṃ devaṃ tatastau sahitau tadā
āvayostapasānena yadi prītaḥ pitāmahaḥ
- 19
मायाविदावस्त्रविदौ बलिनौ कामरूपिणौ
उभावप्यमरौ स्यावः प्रसन्नो यदि नौ प्रभुः
māyāvidāvastravidau balinau kāmarūpiṇau
ubhāvapyamarau syāvaḥ prasanno yadi nau prabhuḥ
- 20
पितामह उवाच
ऋते ऽमरत्वम् अन्यद्वां सर्वम् उक्तं भविष्यति
अन्यद्वृणीतां मृत्योश्च विधानम् अमरैः समम्
pitāmaha uvāca
ṛte 'maratvam anyadvāṃ sarvam uktaṃ bhaviṣyati
anyadvṛṇītāṃ mṛtyośca vidhānam amaraiḥ samam
- 21
करिष्यावेदम् इति यन्महद् अभ्युत्थितं तपः
युवयोर्हेतुनानेन नामरत्वं विधीयते
kariṣyāvedam iti yanmahad abhyutthitaṃ tapaḥ
yuvayorhetunānena nāmaratvaṃ vidhīyate
- 22
त्रैलोक्यविजयार्थाय भवद्भ्याम् आस्थितं तपः
हेतुनानेन दैत्येन्द्रौ न वां कामं करोम्यहम्
trailokyavijayārthāya bhavadbhyām āsthitaṃ tapaḥ
hetunānena daityendrau na vāṃ kāmaṃ karomyaham
- 23
सुन्दोपसुन्दावूचतुः
त्रिषु लोकेषु यद्भूतं किंचित्स्थावरजङ्गमम्
सर्वस्मान्नौ भयं न स्याद् ऋते ऽन्योन्यं पितामह
sundopasundāvūcatuḥ
triṣu lokeṣu yadbhūtaṃ kiṃcitsthāvarajaṅgamam
sarvasmānnau bhayaṃ na syād ṛte 'nyonyaṃ pitāmaha
- 24
पितामह उवाच
यत्प्रार्थितं यथोक्तं च कामम् एतद्ददानि वाम्
मृत्योर्विधानम् एतच्च यथावद्वां भविष्यति
pitāmaha uvāca
yatprārthitaṃ yathoktaṃ ca kāmam etaddadāni vām
mṛtyorvidhānam etacca yathāvadvāṃ bhaviṣyati
- 25
नारद उवाच
ततः पितामहो दत्त्वा वरम् एतत्तदा तयोः
निवर्त्य तपसस्तौ च ब्रह्मलोकं जगाम ह
nārada uvāca
tataḥ pitāmaho dattvā varam etattadā tayoḥ
nivartya tapasastau ca brahmalokaṃ jagāma ha
- 26
लब्ध्वा वराणि सर्वाणि दैत्येन्द्रावपि तावुभौ
अवध्यौ सर्वलोकस्य स्वम् एव भवनं गतौ
labdhvā varāṇi sarvāṇi daityendrāvapi tāvubhau
avadhyau sarvalokasya svam eva bhavanaṃ gatau
- 27
तौ तु लब्धवरौ दृष्ट्वा कृतकामौ महासुरौ
सर्वः सुहृज्जनस्ताभ्यां प्रमोदम् उपजग्मिवान्
tau tu labdhavarau dṛṣṭvā kṛtakāmau mahāsurau
sarvaḥ suhṛjjanastābhyāṃ pramodam upajagmivān
- 28
ततस्तौ तु जटा हित्वा मौलिनौ संबभूवतुः
महार्हाभरणोपेतौ विरजोऽम्बरधारिणौ
tatastau tu jaṭā hitvā maulinau saṃbabhūvatuḥ
mahārhābharaṇopetau virajo'mbaradhāriṇau
- 29
अकालकौमुदीं चैव चक्रतुः सार्वकामिकीम्
दैत्येन्द्रौ परमप्रीतौ तयोश्चैव सुहृज्जनः
akālakaumudīṃ caiva cakratuḥ sārvakāmikīm
daityendrau paramaprītau tayoścaiva suhṛjjanaḥ
- 30
भक्ष्यतां भुज्यतां नित्यं रम्यतां गीयताम् इति
पीयतां दीयतां चेति वाच आसन्गृहे गृहे
इति वाचः प्रहृष्टानां तत्र तत्र महात्मनाम्
bhakṣyatāṃ bhujyatāṃ nityaṃ ramyatāṃ gīyatām iti
pīyatāṃ dīyatāṃ ceti vāca āsangṛhe gṛhe
iti vācaḥ prahṛṣṭānāṃ tatra tatra mahātmanām

