30 shlokas
- 1
नारद उवाच
ततो देवर्षयः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः
जग्मुस्तदा पराम् आर्तिं दृष्ट्वा तत्कदनं महत्
nārada uvāca
tato devarṣayaḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ
jagmustadā parām ārtiṃ dṛṣṭvā tatkadanaṃ mahat
- 2
ते ऽभिजग्मुर्जितक्रोधा जितात्मानो जितेन्द्रियाः
पितामहस्य भवनं जगतः कृपया तदा
te 'bhijagmurjitakrodhā jitātmāno jitendriyāḥ
pitāmahasya bhavanaṃ jagataḥ kṛpayā tadā
- 3
ततो ददृशुर् आसीनं सह देवैः पितामहम्
सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव समन्तात्परिवारितम्
tato dadṛśur āsīnaṃ saha devaiḥ pitāmaham
siddhairbrahmarṣibhiścaiva samantātparivāritam
- 4
तत्र देवो महादेवस्तत्राग्निर्वायुना सह
चन्द्रादित्यौ च धर्मश्च परमेष्ठी तथा बुधः
tatra devo mahādevastatrāgnirvāyunā saha
candrādityau ca dharmaśca parameṣṭhī tathā budhaḥ
- 5
वैखानसा वालखिल्या वानप्रस्था मरीचिपाः
अजाश्चैवाविमूढाश्च तेजोगर्भास्तपस्विनः
ऋषयः सर्व एवैते पितामहम् उपासते
vaikhānasā vālakhilyā vānaprasthā marīcipāḥ
ajāścaivāvimūḍhāśca tejogarbhāstapasvinaḥ
ṛṣayaḥ sarva evaite pitāmaham upāsate
- 6
ततो ऽभिगम्य सहिताः सर्व एव महर्षयः
सुन्दोपसुन्दयोः कर्म सर्वम् एव शशंसिरे
tato 'bhigamya sahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ
sundopasundayoḥ karma sarvam eva śaśaṃsire
- 7
यथाकृतं यथा चैव कृतं येन क्रमेण च
न्यवेदयंस्ततः सर्वम् अखिलेन पितामहे
yathākṛtaṃ yathā caiva kṛtaṃ yena krameṇa ca
nyavedayaṃstataḥ sarvam akhilena pitāmahe
- 8
ततो देवगणाः सर्वे ते चैव परमर्षयः
तम् एवार्थं पुरस्कृत्य पितामहम् अचोदयन्
tato devagaṇāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ
tam evārthaṃ puraskṛtya pitāmaham acodayan
- 9
ततः पितामहः श्रुत्वा सर्वेषां तद्वचस्तदा
मुहूर्तम् इव संचिन्त्य कर्तव्यस्य विनिश्चयम्
tataḥ pitāmahaḥ śrutvā sarveṣāṃ tadvacastadā
muhūrtam iva saṃcintya kartavyasya viniścayam
- 10
तयोर्वधं समुद्दिश्य विश्वकर्माणम् आह्वयत्
दृष्ट्वा च विश्वकर्माणं व्यादिदेश पितामहः
सृज्यतां प्रार्थनीयेह प्रमदेति महातपाः
tayorvadhaṃ samuddiśya viśvakarmāṇam āhvayat
dṛṣṭvā ca viśvakarmāṇaṃ vyādideśa pitāmahaḥ
sṛjyatāṃ prārthanīyeha pramadeti mahātapāḥ
- 11
पितामहं नमस्कृत्य तद्वाक्यम् अभिनन्द्य च
निर्ममे योषितं दिव्यां चिन्तयित्वा प्रयत्नतः
pitāmahaṃ namaskṛtya tadvākyam abhinandya ca
nirmame yoṣitaṃ divyāṃ cintayitvā prayatnataḥ
- 12
त्रिषु लोकेषु यत्किंचिद्भूतं स्थावरजङ्गमम्
समानयद्दर्शनीयं तत्तद्यत्नात्ततस्ततः
triṣu lokeṣu yatkiṃcidbhūtaṃ sthāvarajaṅgamam
samānayaddarśanīyaṃ tattadyatnāttatastataḥ
- 13
कोटिशश्चापि रत्नानि तस्या गात्रे न्यवेशयत्
तां रत्नसंघातमयीम् असृजद्देवरूपिणीम्
koṭiśaścāpi ratnāni tasyā gātre nyaveśayat
tāṃ ratnasaṃghātamayīm asṛjaddevarūpiṇīm
- 14
सा प्रयत्नेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा
त्रिषु लोकेषु नारीणां रूपेणाप्रतिमाभवत्
sā prayatnena mahatā nirmitā viśvakarmaṇā
triṣu lokeṣu nārīṇāṃ rūpeṇāpratimābhavat
- 15
न तस्याः सूक्ष्मम् अप्यस्ति यद्गात्रे रूपसंपदा
न युक्तं यत्र वा दृष्टिर्न सजति निरीक्षताम्
na tasyāḥ sūkṣmam apyasti yadgātre rūpasaṃpadā
na yuktaṃ yatra vā dṛṣṭirna sajati nirīkṣatām
- 16
सा विग्रहवतीव श्रीः कान्तरूपा वपुष्मती
पितामहम् उपातिष्ठत्किं करोमीति चाब्रवीत्
प्रीतो भूत्वा स दृष्ट्वैव प्रीत्या चास्यै ददौ वरम्
कान्तत्वं सर्वभूतानां स्वश्रियानुपमं वपुः
सा तेन वरदानेन कर्तुश्च क्रियया तदा
जहार सर्वभूतानां चक्षूंषि च मनांसि च
sā vigrahavatīva śrīḥ kāntarūpā vapuṣmatī
pitāmaham upātiṣṭhatkiṃ karomīti cābravīt
prīto bhūtvā sa dṛṣṭvaiva prītyā cāsyai dadau varam
kāntatvaṃ sarvabhūtānāṃ svaśriyānupamaṃ vapuḥ
sā tena varadānena kartuśca kriyayā tadā
jahāra sarvabhūtānāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca
- 17
तिलं तिलं समानीय रत्नानां यद्विनिर्मिता
तिलोत्तमेत्यतस्तस्या नाम चक्रे पितामहः
ब्रह्माणं सा नमस्कृत्य प्राञ्जलिर्वाक्यम् अब्रवीत्
किं कार्यं मयि भूतेश येनास्म्यद्येह निर्मिता
नारद उवाच
ततस्तां चारुसर्वाङ्गीं मनःप्रह्लादिनीं शुभाम्
उवाच भगवान्देवः कार्यम् एतत्प्रसाध्यताम्
tilaṃ tilaṃ samānīya ratnānāṃ yadvinirmitā
tilottametyatastasyā nāma cakre pitāmahaḥ
brahmāṇaṃ sā namaskṛtya prāñjalirvākyam abravīt
kiṃ kāryaṃ mayi bhūteśa yenāsmyadyeha nirmitā
nārada uvāca
tatastāṃ cārusarvāṅgīṃ manaḥprahlādinīṃ śubhām
uvāca bhagavāndevaḥ kāryam etatprasādhyatām
- 18
पितामह उवाच
गच्छ सुन्दोपसुन्दाभ्याम् असुराभ्यां तिलोत्तमे
प्रार्थनीयेन रूपेण कुरु भद्रे प्रलोभनम्
pitāmaha uvāca
gaccha sundopasundābhyām asurābhyāṃ tilottame
prārthanīyena rūpeṇa kuru bhadre pralobhanam
- 19
त्वत्कृते दर्शनाद् एव रूपसंपत्कृतेन वै
विरोधः स्याद्यथा ताभ्याम् अन्योन्येन तथा कुरु
tvatkṛte darśanād eva rūpasaṃpatkṛtena vai
virodhaḥ syādyathā tābhyām anyonyena tathā kuru
- 20
नारद उवाच
सा तथेति प्रतिज्ञाय नमस्कृत्य पितामहम्
चकार मण्डलं तत्र विबुधानां प्रदक्षिणम्
nārada uvāca
sā tatheti pratijñāya namaskṛtya pitāmaham
cakāra maṇḍalaṃ tatra vibudhānāṃ pradakṣiṇam
- 21
प्राङ्मुखो भगवान् आस्ते दक्षिणेन महेश्वरः
देवाश्चैवोत्तरेणासन्सर्वतस्त्व् ऋषयो ऽभवन्
prāṅmukho bhagavān āste dakṣiṇena maheśvaraḥ
devāścaivottareṇāsansarvatastv ṛṣayo 'bhavan
- 22
कुर्वन्त्या तु तया तत्र मण्डलं तत्प्रदक्षिणम्
ब्रह्मा विष्णुश्च भगवान्तृणीकृत्यावतिष्ठताम्
इन्द्रः स्थाणुश्च भगवान्धैर्येण प्रत्यवस्थितौ
kurvantyā tu tayā tatra maṇḍalaṃ tatpradakṣiṇam
brahmā viṣṇuśca bhagavāntṛṇīkṛtyāvatiṣṭhatām
indraḥ sthāṇuśca bhagavāndhairyeṇa pratyavasthitau
- 23
द्रष्टुकामस्य चात्यर्थं गतायाः पार्श्वतस्तदा
अन्यद् अञ्चितपक्ष्मान्तं दक्षिणं निःसृतं मुखम्
draṣṭukāmasya cātyarthaṃ gatāyāḥ pārśvatastadā
anyad añcitapakṣmāntaṃ dakṣiṇaṃ niḥsṛtaṃ mukham
- 24
पृष्ठतः परिवर्तन्त्याः पश्चिमं निःसृतं मुखम्
गतायाश्चोत्तरं पार्श्वम् उत्तरं निःसृतं मुखम्
pṛṣṭhataḥ parivartantyāḥ paścimaṃ niḥsṛtaṃ mukham
gatāyāścottaraṃ pārśvam uttaraṃ niḥsṛtaṃ mukham
- 25
महेन्द्रस्यापि नेत्राणां पार्श्वतः पृष्ठतो ऽग्रतः
रक्तान्तानां विशालानां सहस्रं सर्वतो ऽभवत्
mahendrasyāpi netrāṇāṃ pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grataḥ
raktāntānāṃ viśālānāṃ sahasraṃ sarvato 'bhavat
- 26
एवं चतुर्मुखः स्थाणुर्महादेवो ऽभवत्पुरा
तथा सहस्रनेत्रश्च बभूव बलसूदनः
evaṃ caturmukhaḥ sthāṇurmahādevo 'bhavatpurā
tathā sahasranetraśca babhūva balasūdanaḥ
- 27
तथा देवनिकायानाम् ऋषीणां चैव सर्वशः
मुखान्यभिप्रवर्तन्ते येन याति तिलोत्तमा
tathā devanikāyānām ṛṣīṇāṃ caiva sarvaśaḥ
mukhānyabhipravartante yena yāti tilottamā
- 28
तस्या गात्रे निपतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम्
सर्वेषाम् एव भूयिष्ठम् ऋते देवं पितामहम्
tasyā gātre nipatitā teṣāṃ dṛṣṭirmahātmanām
sarveṣām eva bhūyiṣṭham ṛte devaṃ pitāmaham
- 29
गच्छन्त्यास्तु तदा देवाः सर्वे च परमर्षयः
कृतम् इत्येव तत्कार्यं मेनिरे रूपसंपदा
gacchantyāstu tadā devāḥ sarve ca paramarṣayaḥ
kṛtam ityeva tatkāryaṃ menire rūpasaṃpadā
- 30
तिलोत्तमायां तु तदा गतायां लोकभावनः
सर्वान्विसर्जयामास देवान् ऋषिगणांश्च तान्
कृतं कार्यम् इति श्रीमान् अब्रवीच्च पितामहः
tilottamāyāṃ tu tadā gatāyāṃ lokabhāvanaḥ
sarvānvisarjayāmāsa devān ṛṣigaṇāṃśca tān
kṛtaṃ kāryam iti śrīmān abravīcca pitāmahaḥ

