23 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
एवं सम्प्राप्य राज्यं तद् इन्द्रप्रस्थे तपोधन
अत ऊर्ध्वं महात्मानः किम् अकुर्वन्त पाण्डवाः
janamejaya uvāca
evaṃ samprāpya rājyaṃ tad indraprasthe tapodhana
ata ūrdhvaṃ mahātmānaḥ kim akurvanta pāṇḍavāḥ
- 2
सर्व एव महात्मानः पूर्वे मम पितामहाः
द्रौपदी धर्मपत्नी च कथं तान् अन्ववर्तत
sarva eva mahātmānaḥ pūrve mama pitāmahāḥ
draupadī dharmapatnī ca kathaṃ tān anvavartata
- 3
कथं वा पञ्च कृष्णायाम् एकस्यां ते नराधिपाः
वर्तमाना महाभागा नाभिद्यन्त परस्परम्
kathaṃ vā pañca kṛṣṇāyām ekasyāṃ te narādhipāḥ
vartamānā mahābhāgā nābhidyanta parasparam
- 4
श्रोतुम् इच्छाम्यहं सर्वं विस्तरेण तपोधन
तेषां चेष्टितम् अन्योन्यं युक्तानां कृष्णया तया
śrotum icchāmyahaṃ sarvaṃ vistareṇa tapodhana
teṣāṃ ceṣṭitam anyonyaṃ yuktānāṃ kṛṣṇayā tayā
- 5
वैशंपायन उवाच
धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाताः कृष्णया सह पाण्डवाः
रेमिरे पुरुषव्याघ्राः प्राप्तराज्याः परंतपाः
vaiśaṃpāyana uvāca
dhṛtarāṣṭrābhyanujñātāḥ kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ
remire puruṣavyāghrāḥ prāptarājyāḥ paraṃtapāḥ
- 6
प्राप्य राज्यं महातेजाः सत्यसंधो युधिष्ठिरः
पालयामास धर्मेण पृथिवीं भ्रातृभिः सह
prāpya rājyaṃ mahātejāḥ satyasaṃdho yudhiṣṭhiraḥ
pālayāmāsa dharmeṇa pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha
- 7
जितारयो महाप्राज्ञाः सत्यधर्मपरायणाः
मुदं परमिकां प्राप्तास्तत्रोषुः पाण्डुनन्दनाः
jitārayo mahāprājñāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ
mudaṃ paramikāṃ prāptāstatroṣuḥ pāṇḍunandanāḥ
- 8
कुर्वाणाः पौरकार्याणि सर्वाणि पुरुषर्षभाः
आसांचक्रुर्महार्हेषु पार्थिवेष्वासनेषु च
kurvāṇāḥ paurakāryāṇi sarvāṇi puruṣarṣabhāḥ
āsāṃcakrurmahārheṣu pārthiveṣvāsaneṣu ca
- 9
अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव महात्मसु
आययौ धर्मराजं तु द्रष्टुकामो ऽथ नारदः
तथा नक्षत्रजुष्टेन सुपर्णचरितेन च
चन्द्रसूर्यप्रकाशेन सेवितेन महर्षिभिः
नभःस्थलेन दिव्येन दुर्लभेनातपस्विनाम्
भूतार्चितो भूतधरां राष्ट्रं नगरमालिनीम्
अवेक्षमाणो द्युतिमान् आजगाम महातपाः
सर्ववेदान्तगो विप्रः सर्वविद्यासु पारगः
परेण तपसा युक्तो ब्राह्मेण तपसा वृतः
नये नीतौ च नियतो विश्रुतश्च महामुनिः
परात्परतरं प्राप्तो धर्मात्समभिजग्मिवान्
भावितात्मा गतरजाः शान्तो मृदुऋजुर्द्विजः
धर्मेणाभिगतः सर्वैर्देवदानवमानवैः
क्षीणकर्मसु पापेषु भूतेषु विविधेषु च
सर्वथा कृतमर्यादो देवेषु विविधेषु च
शतशः सोमपा यज्ञे पुण्यकर्मकृद् अग्निचित्
ऋक्सामयजुषां वेत्ता न्यायवृत्तान्तकोविदः
ऋजुर् आरोहवाञ्शुक्लो भूयिष्ठपथिको ऽनघः
श्लक्ष्णया शिखयोपेतः सम्पन्नः परमत्विषा
अवदाते च सूक्ष्मे च दिव्ये च रुचिरे शुभे
महेन्द्रदत्ते महती बिभ्रत्परमवाससी
जाम्बूनदमये दिव्ये गण्डूपदमुखेन वै
अग्न्यर्कसदृशे दिव्ये धारयन्कुण्डले शुभे
राजतच्छत्रम् उच्छ्रित्य चित्रं परमवर्चसम्
प्राप्य दुष्प्रापम् अन्येन ब्रह्मवर्चसम् उत्तमम्
भवने भूमिपालस्य बृहस्पतिर् इवाप्लुतः
संहितायां च सर्वेषां स्थितस्योपस्थितस्य च
द्विपदस्य च धर्मस्य क्रमधर्मस्य पारगः
गाथासामानुसामज्ञः साम्नां परमवल्गुनाम्
आत्मना सर्वमोक्षिभ्यः कृतिमान्कृत्यवित्तथा
योक्ता धर्मे बहुविधे मनो मतिमतां वरः
विदितार्थः स्वसमयच्छेत्ता निगमसंशयान्
अर्थनिर्वचने नित्यं संशयच्छिद् असंशयः
प्रकृत्या धर्मकुशलो नानाधर्मविशारदः
लोपेनागमधर्मेण संक्रमेण च वृत्तिषु
एकशब्दांश्च नानार्थान् एकार्थांश्च पृथक्श्रुतीन्
पृथग् अर्थाभिधानं च प्रयोगाणाम् अवेक्षिता
प्रमाणभूतो लोकस्य सर्वाधिकरणेषु च
सर्ववर्णविकारेषु नित्यं सकलपूजितः
स्वरे स्वरे च विविधे वृत्तेषु विविधेषु च
समस्थानेषु सर्वेषु समाम्नायेषु धातुषु
उद्देश्यानां समाख्याता सर्वम् आख्यातम् उद्दिशन्
अभिसंधिषु तत्त्वज्ञः पदान्यङ्गान्यनुस्मरन्
कालधर्मेण निर्दिष्टं यथार्थं च विचारयन्
चिकीर्षितं च यो वेत्ता यथा लोकेन संवृतम्
विभाषितं च समयं भाषितं हृदयंगमम्
आत्मने च परस्मै च स्वरसंस्कारयोगवान्
एषां स्वराणां ज्ञाता च बोद्धा प्रवचनस्वरान्
विज्ञाता उक्तवाक्यानाम् एकतां बहुतां तथा
बोद्धा च परमार्थांश्च विविधांश्च व्यतिक्रमान्
अभेदतश्च बहुशो बहुशश्चापि भेदतः
वचनानां च विविधान् आदेशांश्च समीक्षिता
नानार्थकुशलस्तत्र तद्धितेषु च कृत्स्नशः
परिभूषयिता वाचां वर्णतः स्वरतो ऽर्थतः
प्रत्ययांश्च समाख्याता नियतं प्रतिधातुकम्
पञ्च चाक्षरजातानि स्वरसंज्ञानि यानि च
नारदस्त्वथ देवर्षिर् आजगाम यदृच्छया
तम् आगतम् ऋषिं दृष्ट्वा प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च
आसनं रुचिरं तस्मै प्रददौ स्वं युधिष्ठिरः
कृष्णाजिनोत्तरे तस्मिन्न् उपविष्टो महान् ऋषिः
atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣveva mahātmasu
āyayau dharmarājaṃ tu draṣṭukāmo 'tha nāradaḥ
tathā nakṣatrajuṣṭena suparṇacaritena ca
candrasūryaprakāśena sevitena maharṣibhiḥ
nabhaḥsthalena divyena durlabhenātapasvinām
bhūtārcito bhūtadharāṃ rāṣṭraṃ nagaramālinīm
avekṣamāṇo dyutimān ājagāma mahātapāḥ
sarvavedāntago vipraḥ sarvavidyāsu pāragaḥ
pareṇa tapasā yukto brāhmeṇa tapasā vṛtaḥ
naye nītau ca niyato viśrutaśca mahāmuniḥ
parātparataraṃ prāpto dharmātsamabhijagmivān
bhāvitātmā gatarajāḥ śānto mṛduṛjurdvijaḥ
dharmeṇābhigataḥ sarvairdevadānavamānavaiḥ
kṣīṇakarmasu pāpeṣu bhūteṣu vividheṣu ca
sarvathā kṛtamaryādo deveṣu vividheṣu ca
śataśaḥ somapā yajñe puṇyakarmakṛd agnicit
ṛksāmayajuṣāṃ vettā nyāyavṛttāntakovidaḥ
ṛjur ārohavāñśuklo bhūyiṣṭhapathiko 'naghaḥ
ślakṣṇayā śikhayopetaḥ sampannaḥ paramatviṣā
avadāte ca sūkṣme ca divye ca rucire śubhe
mahendradatte mahatī bibhratparamavāsasī
jāmbūnadamaye divye gaṇḍūpadamukhena vai
agnyarkasadṛśe divye dhārayankuṇḍale śubhe
rājatacchatram ucchritya citraṃ paramavarcasam
prāpya duṣprāpam anyena brahmavarcasam uttamam
bhavane bhūmipālasya bṛhaspatir ivāplutaḥ
saṃhitāyāṃ ca sarveṣāṃ sthitasyopasthitasya ca
dvipadasya ca dharmasya kramadharmasya pāragaḥ
gāthāsāmānusāmajñaḥ sāmnāṃ paramavalgunām
ātmanā sarvamokṣibhyaḥ kṛtimānkṛtyavittathā
yoktā dharme bahuvidhe mano matimatāṃ varaḥ
viditārthaḥ svasamayacchettā nigamasaṃśayān
arthanirvacane nityaṃ saṃśayacchid asaṃśayaḥ
prakṛtyā dharmakuśalo nānādharmaviśāradaḥ
lopenāgamadharmeṇa saṃkrameṇa ca vṛttiṣu
ekaśabdāṃśca nānārthān ekārthāṃśca pṛthakśrutīn
pṛthag arthābhidhānaṃ ca prayogāṇām avekṣitā
pramāṇabhūto lokasya sarvādhikaraṇeṣu ca
sarvavarṇavikāreṣu nityaṃ sakalapūjitaḥ
svare svare ca vividhe vṛtteṣu vividheṣu ca
samasthāneṣu sarveṣu samāmnāyeṣu dhātuṣu
uddeśyānāṃ samākhyātā sarvam ākhyātam uddiśan
abhisaṃdhiṣu tattvajñaḥ padānyaṅgānyanusmaran
kāladharmeṇa nirdiṣṭaṃ yathārthaṃ ca vicārayan
cikīrṣitaṃ ca yo vettā yathā lokena saṃvṛtam
vibhāṣitaṃ ca samayaṃ bhāṣitaṃ hṛdayaṃgamam
ātmane ca parasmai ca svarasaṃskārayogavān
eṣāṃ svarāṇāṃ jñātā ca boddhā pravacanasvarān
vijñātā uktavākyānām ekatāṃ bahutāṃ tathā
boddhā ca paramārthāṃśca vividhāṃśca vyatikramān
abhedataśca bahuśo bahuśaścāpi bhedataḥ
vacanānāṃ ca vividhān ādeśāṃśca samīkṣitā
nānārthakuśalastatra taddhiteṣu ca kṛtsnaśaḥ
paribhūṣayitā vācāṃ varṇataḥ svarato 'rthataḥ
pratyayāṃśca samākhyātā niyataṃ pratidhātukam
pañca cākṣarajātāni svarasaṃjñāni yāni ca
nāradastvatha devarṣir ājagāma yadṛcchayā
tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā pratyudgamyābhivādya ca
āsanaṃ ruciraṃ tasmai pradadau svaṃ yudhiṣṭhiraḥ
kṛṣṇājinottare tasminn upaviṣṭo mahān ṛṣiḥ
- 10
देवर्षेर् उपविष्टस्य स्वयम् अर्घ्यं यथाविधि
प्रादाद्युधिष्ठिरो धीमान्राज्यं चास्मै न्यवेदयत्
devarṣer upaviṣṭasya svayam arghyaṃ yathāvidhi
prādādyudhiṣṭhiro dhīmānrājyaṃ cāsmai nyavedayat
- 11
प्रतिगृह्य तु तां पूजाम् ऋषिः प्रीतमनाभवत्
आशीर्भिर्वर्धयित्वा तु तम् उवाचास्यताम् इति
pratigṛhya tu tāṃ pūjām ṛṣiḥ prītamanābhavat
āśīrbhirvardhayitvā tu tam uvācāsyatām iti
- 12
निषसादाभ्यनुज्ञातस्ततो राजा युधिष्ठिरः
प्रेषयामास कृष्णायै भगवन्तम् उपस्थितम्
niṣasādābhyanujñātastato rājā yudhiṣṭhiraḥ
preṣayāmāsa kṛṣṇāyai bhagavantam upasthitam
- 13
श्रुत्वैव द्रौपदी चापि शुचिर्भूत्वा समाहिता
जगाम तत्र यत्रास्ते नारदः पाण्डवैः सह
śrutvaiva draupadī cāpi śucirbhūtvā samāhitā
jagāma tatra yatrāste nāradaḥ pāṇḍavaiḥ saha
- 14
तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर्धर्मचारिणी
कृताञ्जलिः सुसंवीता स्थिताथ द्रुपदात्मजा
tasyābhivādya caraṇau devarṣerdharmacāriṇī
kṛtāñjaliḥ susaṃvītā sthitātha drupadātmajā
- 15
तस्याश्चापि स धर्मात्मा सत्यवाग् ऋषिसत्तमः
आशिषो विविधाः प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारदः
गम्यताम् इति होवाच भगवांस्ताम् अनिन्दिताम्
tasyāścāpi sa dharmātmā satyavāg ṛṣisattamaḥ
āśiṣo vividhāḥ procya rājaputryāstu nāradaḥ
gamyatām iti hovāca bhagavāṃstām aninditām
- 16
गतायाम् अथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान्
विविक्ते पाण्डवान्सर्वान् उवाच भगवान् ऋषिः
gatāyām atha kṛṣṇāyāṃ yudhiṣṭhirapurogamān
vivikte pāṇḍavānsarvān uvāca bhagavān ṛṣiḥ
- 17
पाञ्चाली भवताम् एका धर्मपत्नी यशस्विनी
यथा वो नात्र भेदः स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम्
pāñcālī bhavatām ekā dharmapatnī yaśasvinī
yathā vo nātra bhedaḥ syāttathā nītirvidhīyatām
- 18
सुन्दोपसुन्दावसुरौ भ्रातरौ सहितावुभौ
आस्ताम् अवध्याव् अन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ
sundopasundāvasurau bhrātarau sahitāvubhau
āstām avadhyāv anyeṣāṃ triṣu lokeṣu viśrutau
- 19
एकराज्यावेकगृहावेकशय्यासनाशनौ
तिलोत्तमायास्तौ हेतोर् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः
ekarājyāvekagṛhāvekaśayyāsanāśanau
tilottamāyāstau hetor anyonyam abhijaghnatuḥ
- 20
रक्ष्यतां सौहृदं तस्माद् अन्योन्यप्रतिभाविकम्
यथा वो नात्र भेदः स्यात्तत्कुरुष्व युधिष्ठिर
यथा च सर्वेषु समं तत्कुरुष्व महारथाः
rakṣyatāṃ sauhṛdaṃ tasmād anyonyapratibhāvikam
yathā vo nātra bhedaḥ syāttatkuruṣva yudhiṣṭhira
yathā ca sarveṣu samaṃ tatkuruṣva mahārathāḥ
- 21
युधिष्ठिर उवाच
सुन्दोपसुन्दावसुरौ कस्य पुत्रौ महामुने
उत्पन्नश्च कथं भेदः कथं चान्योन्यम् अघ्नताम्
yudhiṣṭhira uvāca
sundopasundāvasurau kasya putrau mahāmune
utpannaśca kathaṃ bhedaḥ kathaṃ cānyonyam aghnatām
- 22
अप्सरा देवकन्या वा कस्य चैषा तिलोत्तमा
यस्याः कामेन संमत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्
apsarā devakanyā vā kasya caiṣā tilottamā
yasyāḥ kāmena saṃmattau jaghnatustau parasparam
- 23
एतत्सर्वं यथावृत्तं विस्तरेण तपोधन
श्रोतुम् इच्छामहे विप्र परं कौतूहलं हि नः
etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ vistareṇa tapodhana
śrotum icchāmahe vipra paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

