30 shlokas
- 1
सूत उवाच
एतस्मिन्न् एव काले तु जरत्कारुर्महातपाः
चचार पृथिवीं कृत्स्नां यत्रसायंगृहो मुनिः
sūta uvāca
etasminn eva kāle tu jaratkārurmahātapāḥ
cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yatrasāyaṃgṛho muniḥ
- 2
चरन्दीक्षां महातेजा दुश्चराम् अकृतात्मभिः
तीर्थेष्वाप्लवनं कुर्वन्पुण्येषु विचचार ह
carandīkṣāṃ mahātejā duścarām akṛtātmabhiḥ
tīrtheṣvāplavanaṃ kurvanpuṇyeṣu vicacāra ha
- 3
वायुभक्षो निराहारः शुष्यन्न् अहरहर्मुनिः
स ददर्श पितॄन्गर्ते लम्बमानान् अधोमुखान्
vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuṣyann aharaharmuniḥ
sa dadarśa pitṝngarte lambamānān adhomukhān
- 4
एकतन्त्ववशिष्टं वै वीरणस्तम्बम् आश्रितान्
तं च तन्तुं शनैर् आखुम् आददानं बिलाश्रयम्
ekatantvavaśiṣṭaṃ vai vīraṇastambam āśritān
taṃ ca tantuṃ śanair ākhum ādadānaṃ bilāśrayam
- 5
निराहारान्कृशान्दीनान्गर्त आर्तांस्त्राणम् इच्छतः
उपसृत्य स तान्दीनान्दीनरूपो ऽभ्यभाषत
nirāhārānkṛśāndīnāngarta ārtāṃstrāṇam icchataḥ
upasṛtya sa tāndīnāndīnarūpo 'bhyabhāṣata
- 6
के भवन्तो ऽवलम्बन्ते वीरणस्तम्बम् आश्रिताः
दुर्बलं खादितैर्मूलैर् आखुना बिलवासिना
ke bhavanto 'valambante vīraṇastambam āśritāḥ
durbalaṃ khāditairmūlair ākhunā bilavāsinā
- 7
वीरणस्तम्बके मूलं यद् अप्येकम् इह स्थितम्
तद् अप्ययं शनैर् आखुर् आदत्ते दशनैः शितैः
vīraṇastambake mūlaṃ yad apyekam iha sthitam
tad apyayaṃ śanair ākhur ādatte daśanaiḥ śitaiḥ
- 8
छेत्स्यते ऽल्पावशिष्टत्वाद् एतद् अप्यचिराद् इव
ततः स्थ पतितारो ऽत्र गर्ते अस्मिन्न् अधोमुखाः
chetsyate 'lpāvaśiṣṭatvād etad apyacirād iva
tataḥ stha patitāro 'tra garte asminn adhomukhāḥ
- 9
ततो मे दुःखम् उत्पन्नं दृष्ट्वा युष्मान् अधोमुखान्
कृच्छ्राम् आपदम् आपन्नान्प्रियं किं करवाणि वः
tato me duḥkham utpannaṃ dṛṣṭvā yuṣmān adhomukhān
kṛcchrām āpadam āpannānpriyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ
- 10
तपसो ऽस्य चतुर्थेन तृतीयेनापि वा पुनः
अर्धेन वापि निस्तर्तुम् आपदं ब्रूत माचिरम्
tapaso 'sya caturthena tṛtīyenāpi vā punaḥ
ardhena vāpi nistartum āpadaṃ brūta māciram
- 11
अथवापि समग्रेण तरन्तु तपसा मम
भवन्तः सर्व एवास्मात्कामम् एवं विधीयताम्
athavāpi samagreṇa tarantu tapasā mama
bhavantaḥ sarva evāsmātkāmam evaṃ vidhīyatām
- 12
पितर ऊचुः
ऋद्धो भवान्ब्रह्मचारी यो नस्त्रातुम् इहेच्छति
न तु विप्राग्र्य तपसा शक्यम् एतद्व्यपोहितुम्
pitara ūcuḥ
ṛddho bhavānbrahmacārī yo nastrātum ihecchati
na tu viprāgrya tapasā śakyam etadvyapohitum
- 13
अस्ति नस्तात तपसः फलं प्रवदतां वर
संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्पतामो निरये ऽशुचौ
संतानं हि परो धर्म एवम् आह पितामहः
asti nastāta tapasaḥ phalaṃ pravadatāṃ vara
saṃtānaprakṣayādbrahmanpatāmo niraye 'śucau
saṃtānaṃ hi paro dharma evam āha pitāmahaḥ
- 14
लम्बताम् इह नस्तात न ज्ञानं प्रतिभाति वै
येन त्वां नाभिजानीमो लोके विख्यातपौरुषम्
lambatām iha nastāta na jñānaṃ pratibhāti vai
yena tvāṃ nābhijānīmo loke vikhyātapauruṣam
- 15
ऋद्धो भवान्महाभागो यो नः शोच्यान्सुदुःखितान्
शोच्यान्सुदुःखितान् अस्मान्कस्माद्वेदविदां वर
शोचस्युपेत्य कारुण्याच्छृणु ये वै वयं द्विज
ṛddho bhavānmahābhāgo yo naḥ śocyānsuduḥkhitān
śocyānsuduḥkhitān asmānkasmādvedavidāṃ vara
śocasyupetya kāruṇyācchṛṇu ye vai vayaṃ dvija
- 16
यायावरा नाम वयम् ऋषयः संशितव्रताः
लोकात्पुण्याद् इह भ्रष्टाः संतानप्रक्षयाद्विभो
yāyāvarā nāma vayam ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
lokātpuṇyād iha bhraṣṭāḥ saṃtānaprakṣayādvibho
- 17
प्रनष्टं नस्तपः पुण्यं न हि नस्तन्तुर् अस्ति वै
अस्ति त्वेको ऽद्य नस्तन्तुः सो ऽपि नास्ति यथा तथा
pranaṣṭaṃ nastapaḥ puṇyaṃ na hi nastantur asti vai
asti tveko 'dya nastantuḥ so 'pi nāsti yathā tathā
- 18
मन्दभाग्यो ऽल्पभाग्यानां बन्धुः स किल नः कुले
जरत्कारुर् इति ख्यातो वेदवेदाङ्गपारगः
नियतात्मा महात्मा च सुव्रतः सुमहातपाः
mandabhāgyo 'lpabhāgyānāṃ bandhuḥ sa kila naḥ kule
jaratkārur iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ
niyatātmā mahātmā ca suvrataḥ sumahātapāḥ
- 19
तेन स्म तपसो लोभात्कृच्छ्रम् आपादिता वयम्
न तस्य भार्या पुत्रो वा बान्धवो वास्ति कश्चन
tena sma tapaso lobhātkṛcchram āpāditā vayam
na tasya bhāryā putro vā bāndhavo vāsti kaścana
- 20
तस्माल्लम्बामहे गर्ते नष्टसंज्ञा ह्यनाथवत्
स वक्तव्यस्त्वया दृष्ट्वा अस्माकं नाथवत्तया
tasmāllambāmahe garte naṣṭasaṃjñā hyanāthavat
sa vaktavyastvayā dṛṣṭvā asmākaṃ nāthavattayā
- 21
पितरस्ते ऽवलम्बन्ते गर्ते दीना अधोमुखाः
साधु दारान्कुरुष्वेति प्रजायस्वेति चाभिभो
न तच्च कुतपोदानैः प्राप्यते फलम् उत्तमम्
यच्च कुदारसंतानप्राप्तौ सम्प्राप्यते ऽमितम्
क्षालनस्तात जायन्ते सर्व एव हि मानवाः
पितृदेवर्षिमनुजा भर्तव्या आर्यवर्णजैः
अथान्यथा वर्तमाना वार्याः स्युस्त्रिदिवौकसाम्
त्वं तात सम्यग्जानीहि धर्मज्ञः सन्न वेत्सि किम्
कुलतन्तुर्हि नः शिष्टस्त्वम् एवैकस्तपोधन
pitaraste 'valambante garte dīnā adhomukhāḥ
sādhu dārānkuruṣveti prajāyasveti cābhibho
na tacca kutapodānaiḥ prāpyate phalam uttamam
yacca kudārasaṃtānaprāptau samprāpyate 'mitam
kṣālanastāta jāyante sarva eva hi mānavāḥ
pitṛdevarṣimanujā bhartavyā āryavarṇajaiḥ
athānyathā vartamānā vāryāḥ syustridivaukasām
tvaṃ tāta samyagjānīhi dharmajñaḥ sanna vetsi kim
kulatanturhi naḥ śiṣṭastvam evaikastapodhana
- 22
यं तु पश्यसि नो ब्रह्मन्वीरणस्तम्बम् आश्रितान्
एषो ऽस्माकं कुलस्तम्ब आसीत्स्वकुलवर्धनः
yaṃ tu paśyasi no brahmanvīraṇastambam āśritān
eṣo 'smākaṃ kulastamba āsītsvakulavardhanaḥ
- 23
यानि पश्यसि वै ब्रह्मन्मूलानीहास्य वीरुधः
एते नस्तन्तवस्तात कालेन परिभक्षिताः
yāni paśyasi vai brahmanmūlānīhāsya vīrudhaḥ
ete nastantavastāta kālena paribhakṣitāḥ
- 24
यत्त्वेतत्पश्यसि ब्रह्मन्मूलम् अस्यार्धभक्षितम्
तत्र लम्बामहे सर्वे सो ऽप्येकस्तप आस्थितः
yattvetatpaśyasi brahmanmūlam asyārdhabhakṣitam
tatra lambāmahe sarve so 'pyekastapa āsthitaḥ
- 25
यम् आखुं पश्यसि ब्रह्मन्काल एष महाबलः
स तं तपोरतं मन्दं शनैः क्षपयते तुदन्
जरत्कारुं तपोलुब्धं मन्दात्मानम् अचेतसम्
yam ākhuṃ paśyasi brahmankāla eṣa mahābalaḥ
sa taṃ taporataṃ mandaṃ śanaiḥ kṣapayate tudan
jaratkāruṃ tapolubdhaṃ mandātmānam acetasam
- 26
न हि नस्तत्तपस्तस्य तारयिष्यति सत्तम
छिन्नमूलान्परिभ्रष्टान्कालोपहतचेतसः
नरकप्रतिष्ठान्पश्यास्मान्यथा दुष्कृतिनस्तथा
na hi nastattapastasya tārayiṣyati sattama
chinnamūlānparibhraṣṭānkālopahatacetasaḥ
narakapratiṣṭhānpaśyāsmānyathā duṣkṛtinastathā
- 27
अस्मासु पतितेष्वत्र सह पूर्वैः पितामहैः
छिन्नः कालेन सो ऽप्यत्र गन्ता वै नरकं ततः
asmāsu patiteṣvatra saha pūrvaiḥ pitāmahaiḥ
chinnaḥ kālena so 'pyatra gantā vai narakaṃ tataḥ
- 28
तपो वाप्यथवा यज्ञो यच्चान्यत्पावनं महत्
तत्सर्वं न समं तात संतत्येति सतां मतम्
tapo vāpyathavā yajño yaccānyatpāvanaṃ mahat
tatsarvaṃ na samaṃ tāta saṃtatyeti satāṃ matam
- 29
स तात दृष्ट्वा ब्रूयास्त्वं जरत्कारुं तपस्विनम्
यथादृष्टम् इदं चास्मै त्वयाख्येयम् अशेषतः
sa tāta dṛṣṭvā brūyāstvaṃ jaratkāruṃ tapasvinam
yathādṛṣṭam idaṃ cāsmai tvayākhyeyam aśeṣataḥ
- 30
यथा दारान्प्रकुर्यात्स पुत्रांश्चोत्पादयेद्यथा
तथा ब्रह्मंस्त्वया वाच्यः सो ऽस्माकं नाथवत्तया
बान्धवानां हितस्येह यथा चात्मकुलं तथा
कस्त्वं बन्धुम् इवास्माकम् अनुशोचसि सत्तम
श्रोतुम् इच्छाम सर्वेषां को भवान् इह तिष्ठति
yathā dārānprakuryātsa putrāṃścotpādayedyathā
tathā brahmaṃstvayā vācyaḥ so 'smākaṃ nāthavattayā
bāndhavānāṃ hitasyeha yathā cātmakulaṃ tathā
kastvaṃ bandhum ivāsmākam anuśocasi sattama
śrotum icchāma sarveṣāṃ ko bhavān iha tiṣṭhati

