33 shlokas
- 1
तक्षक उवाच
दष्टं यदि मयेह त्वं शक्तः किंचिच्चिकित्सितुम्
ततो वृक्षं मया दष्टम् इमं जीवय काश्यप
takṣaka uvāca
daṣṭaṃ yadi mayeha tvaṃ śaktaḥ kiṃciccikitsitum
tato vṛkṣaṃ mayā daṣṭam imaṃ jīvaya kāśyapa
- 2
परं मन्त्रबलं यत्ते तद्दर्शय यतस्व च
न्यग्रोधम् एनं धक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम
सूतः
एवम् उक्तस्तक्षकेण काश्यपः पुनर् अब्रवीत्
paraṃ mantrabalaṃ yatte taddarśaya yatasva ca
nyagrodham enaṃ dhakṣyāmi paśyataste dvijottama
sūtaḥ
evam uktastakṣakeṇa kāśyapaḥ punar abravīt
- 3
काश्यप उवाच
दश नागेन्द्र वृक्षं त्वं यम् एनम् अभिमन्यसे
अहम् एनं त्वया दष्टं जीवयिष्ये भुजंगम
पश्य मन्त्रबलं मे ऽद्य न्यग्रोधं दश पन्नग
kāśyapa uvāca
daśa nāgendra vṛkṣaṃ tvaṃ yam enam abhimanyase
aham enaṃ tvayā daṣṭaṃ jīvayiṣye bhujaṃgama
paśya mantrabalaṃ me 'dya nyagrodhaṃ daśa pannaga
- 4
सूत उवाच
एवम् उक्तः स नागेन्द्रः काश्यपेन महात्मना
अदशद्वृक्षम् अभ्येत्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तमः
sūta uvāca
evam uktaḥ sa nāgendraḥ kāśyapena mahātmanā
adaśadvṛkṣam abhyetya nyagrodhaṃ pannagottamaḥ
- 5
स वृक्षस्तेन दष्टः सन्सद्य एव महाद्युते
आशीविषविषोपेतः प्रजज्वाल समन्ततः
sa vṛkṣastena daṣṭaḥ sansadya eva mahādyute
āśīviṣaviṣopetaḥ prajajvāla samantataḥ
- 6
तं दग्ध्वा स नगं नागः काश्यपं पुनर् अब्रवीत्
कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ जीवयैनं वनस्पतिम्
taṃ dagdhvā sa nagaṃ nāgaḥ kāśyapaṃ punar abravīt
kuru yatnaṃ dvijaśreṣṭha jīvayainaṃ vanaspatim
- 7
भस्मीभूतं ततो वृक्षं पन्नगेन्द्रस्य तेजसा
भस्म सर्वं समाहृत्य काश्यपो वाक्यम् अब्रवीत्
bhasmībhūtaṃ tato vṛkṣaṃ pannagendrasya tejasā
bhasma sarvaṃ samāhṛtya kāśyapo vākyam abravīt
- 8
विद्याबलं पन्नगेन्द्र पश्य मे ऽस्मिन्वनस्पतौ
अहं संजीवयाम्येनं पश्यतस्ते भुजंगम
vidyābalaṃ pannagendra paśya me 'sminvanaspatau
ahaṃ saṃjīvayāmyenaṃ paśyataste bhujaṃgama
- 9
ततः स भगवान्विद्वान्काश्यपो द्विजसत्तमः
भस्मराशीकृतं वृक्षं विद्यया समजीवयत्
tataḥ sa bhagavānvidvānkāśyapo dvijasattamaḥ
bhasmarāśīkṛtaṃ vṛkṣaṃ vidyayā samajīvayat
- 10
अङ्कुरं तं स कृतवांस्ततः पर्णद्वयान्वितम्
पलाशिनं शाखिनं च तथा विटपिनं पुनः
aṅkuraṃ taṃ sa kṛtavāṃstataḥ parṇadvayānvitam
palāśinaṃ śākhinaṃ ca tathā viṭapinaṃ punaḥ
- 11
तं दृष्ट्वा जीवितं वृक्षं काश्यपेन महात्मना
उवाच तक्षको ब्रह्मन्न् एतद् अत्यद्भुतं त्वयि
taṃ dṛṣṭvā jīvitaṃ vṛkṣaṃ kāśyapena mahātmanā
uvāca takṣako brahmann etad atyadbhutaṃ tvayi
- 12
विप्रेन्द्र यद्विषं हन्या मम वा मद्विधस्य वा
कं त्वम् अर्थम् अभिप्रेप्सुर्यासि तत्र तपोधन
viprendra yadviṣaṃ hanyā mama vā madvidhasya vā
kaṃ tvam artham abhiprepsuryāsi tatra tapodhana
- 13
यत्ते ऽभिलषितं प्राप्तुं फलं तस्मान्नृपोत्तमात्
अहम् एव प्रदास्यामि तत्ते यद्यपि दुर्लभम्
yatte 'bhilaṣitaṃ prāptuṃ phalaṃ tasmānnṛpottamāt
aham eva pradāsyāmi tatte yadyapi durlabham
- 14
विप्रशापाभिभूते च क्षीणायुषि नराधिपे
घटमानस्य ते विप्र सिद्धिः संशयिता भवेत्
vipraśāpābhibhūte ca kṣīṇāyuṣi narādhipe
ghaṭamānasya te vipra siddhiḥ saṃśayitā bhavet
- 15
ततो यशः प्रदीप्तं ते त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
विरश्मिर् इव घर्मांशुर् अन्तर्धानम् इतो व्रजेत्
tato yaśaḥ pradīptaṃ te triṣu lokeṣu viśrutam
viraśmir iva gharmāṃśur antardhānam ito vrajet
- 16
काश्यप उवाच
धनार्थी याम्यहं तत्र तन्मे दित्स भुजंगम
ततो ऽहं विनिवर्तिष्ये गृहायोरगसत्तम
यत्तेयं च प्रगृह्य वै विनिवर्ते भुजंगम
kāśyapa uvāca
dhanārthī yāmyahaṃ tatra tanme ditsa bhujaṃgama
tato 'haṃ vinivartiṣye gṛhāyoragasattama
yatteyaṃ ca pragṛhya vai vinivarte bhujaṃgama
- 17
तक्षक उवाच
यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततो ऽधिकम्
अहं ते ऽद्य प्रदास्यामि निवर्तस्व द्विजोत्तम
तद्धनं तस्य वो राजा न ग्रहीष्यति किंचन
इमे नागा वहिष्यन्ति दत्तं हेम मया बहु
takṣaka uvāca
yāvaddhanaṃ prārthayase tasmādrājñastato 'dhikam
ahaṃ te 'dya pradāsyāmi nivartasva dvijottama
taddhanaṃ tasya vo rājā na grahīṣyati kiṃcana
ime nāgā vahiṣyanti dattaṃ hema mayā bahu
- 18
सूत उवाच
तक्षकस्य वचः श्रुत्वा काश्यपो द्विजसत्तमः
प्रदध्यौ सुमहातेजा राजानं प्रति बुद्धिमान्
sūta uvāca
takṣakasya vacaḥ śrutvā kāśyapo dvijasattamaḥ
pradadhyau sumahātejā rājānaṃ prati buddhimān
- 19
दिव्यज्ञानः स तेजस्वी ज्ञात्वा तं नृपतिं तदा
क्षीणायुषं पाण्डवेयम् अपावर्तत काश्यपः
दशको प्रस्तं मे देहि धनं पन्नगसत्तम
न राजानं गमिष्यामि किं तेन नृपसूनुना
इत्युक्तस्तक्षकस्तेन विंशत्कोटीर्धनं ददौ
स जगाम ततो विप्रो धनं लब्ध्वा यथासुखम्
लब्ध्वा वित्तं मुनिवरस्तक्षकाद्यावद् ईप्सितम्
divyajñānaḥ sa tejasvī jñātvā taṃ nṛpatiṃ tadā
kṣīṇāyuṣaṃ pāṇḍaveyam apāvartata kāśyapaḥ
daśako prastaṃ me dehi dhanaṃ pannagasattama
na rājānaṃ gamiṣyāmi kiṃ tena nṛpasūnunā
ityuktastakṣakastena viṃśatkoṭīrdhanaṃ dadau
sa jagāma tato vipro dhanaṃ labdhvā yathāsukham
labdhvā vittaṃ munivarastakṣakādyāvad īpsitam
- 20
निवृत्ते काश्यपे तस्मिन्समयेन महात्मनि
जगाम तक्षकस्तूर्णं नगरं नागसाह्वयम्
nivṛtte kāśyape tasminsamayena mahātmani
jagāma takṣakastūrṇaṃ nagaraṃ nāgasāhvayam
- 21
अथ शुश्राव गच्छन्स तक्षको जगतीपतिम्
मन्त्रागदैर्विषहरै रक्ष्यमाणं प्रयत्नतः
atha śuśrāva gacchansa takṣako jagatīpatim
mantrāgadairviṣaharai rakṣyamāṇaṃ prayatnataḥ
- 22
स चिन्तयामास तदा मायायोगेन पार्थिवः
मया वञ्चयितव्यो ऽसौ क उपायो भवेद् इति
sa cintayāmāsa tadā māyāyogena pārthivaḥ
mayā vañcayitavyo 'sau ka upāyo bhaved iti
- 23
ततस्तापसरूपेण प्राहिणोत्स भुजंगमान्
फलपत्रोदकं गृह्य राज्ञे नागो ऽथ तक्षकः
tatastāpasarūpeṇa prāhiṇotsa bhujaṃgamān
phalapatrodakaṃ gṛhya rājñe nāgo 'tha takṣakaḥ
- 24
तक्षक उवाच
गच्छध्वं यूयम् अव्यग्रा राजानं कार्यवत्तया
फलपत्रोदकं नाम प्रतिग्राहयितुं नृपम्
takṣaka uvāca
gacchadhvaṃ yūyam avyagrā rājānaṃ kāryavattayā
phalapatrodakaṃ nāma pratigrāhayituṃ nṛpam
- 25
सूत उवाच
ते तक्षकसमादिष्टास्तथा चक्रुर्भुजंगमाः
उपनिन्युस्तथा राज्ञे दर्भान् आपः फलानि च
sūta uvāca
te takṣakasamādiṣṭāstathā cakrurbhujaṃgamāḥ
upaninyustathā rājñe darbhān āpaḥ phalāni ca
- 26
तच्च सर्वं स राजेन्द्रः प्रतिजग्राह वीर्यवान्
कृत्वा च तेषां कार्याणि गम्यताम् इत्युवाच तान्
tacca sarvaṃ sa rājendraḥ pratijagrāha vīryavān
kṛtvā ca teṣāṃ kāryāṇi gamyatām ityuvāca tān
- 27
गतेषु तेषु नागेषु तापसच्छद्मरूपिषु
अमात्यान्सुहृदश्चैव प्रोवाच स नराधिपः
gateṣu teṣu nāgeṣu tāpasacchadmarūpiṣu
amātyānsuhṛdaścaiva provāca sa narādhipaḥ
- 28
भक्षयन्तु भवन्तो वै स्वादूनीमानि सर्वशः
तापसैर् उपनीतानि फलानि सहिता मया
bhakṣayantu bhavanto vai svādūnīmāni sarvaśaḥ
tāpasair upanītāni phalāni sahitā mayā
- 29
ततो राजा ससचिवः फलान्यादातुम् ऐच्छत
विधिना सम्प्रयुक्तो वै ऋषिवाक्येन तेन तु
यस्मिन्न् एव फले नागस्तम् एवाभक्षयत्स्वयम्
यद्गृहीतं फलं राज्ञा तत्र कृमिर् अभूद् अणुः
ह्रस्वकः कृष्णनयनस्ताम्रो वर्णेन शौनक
tato rājā sasacivaḥ phalānyādātum aicchata
vidhinā samprayukto vai ṛṣivākyena tena tu
yasminn eva phale nāgastam evābhakṣayatsvayam
yadgṛhītaṃ phalaṃ rājñā tatra kṛmir abhūd aṇuḥ
hrasvakaḥ kṛṣṇanayanastāmro varṇena śaunaka
- 30
स तं गृह्य नृपश्रेष्ठः सचिवान् इदम् अब्रवीत्
अस्तम् अभ्येति सविता विषाद् अद्य न मे भयम्
sa taṃ gṛhya nṛpaśreṣṭhaḥ sacivān idam abravīt
astam abhyeti savitā viṣād adya na me bhayam

