40 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तथा शैलनिपातेन भीषिताः खाण्डवालयाः
दानवा राक्षसा नागास्तरक्ष्वृक्षवनौकसः
द्विपाः प्रभिन्नाः शार्दूलाः सिंहाः केसरिणस्तथा
vaiśaṃpāyana uvāca
tathā śailanipātena bhīṣitāḥ khāṇḍavālayāḥ
dānavā rākṣasā nāgāstarakṣvṛkṣavanaukasaḥ
dvipāḥ prabhinnāḥ śārdūlāḥ siṃhāḥ kesariṇastathā
- 2
मृगाश्च महिषाश्चैव शतशः पक्षिणस्तथा
समुद्विग्ना विससृपुस्तथान्या भूतजातयः
mṛgāśca mahiṣāścaiva śataśaḥ pakṣiṇastathā
samudvignā visasṛpustathānyā bhūtajātayaḥ
- 3
तं दावं समुदीक्षन्तः कृष्णौ चाभ्युद्यतायुधौ
उत्पातनादशब्देन संत्रासित इवाभवन्
ते वनं प्रसमीक्ष्याथ दह्यमानम् अनेकधा
कृष्णम् अभ्युद्यतास्त्रं च नादं मुमुचुर् उल्बणम्
तेन नादेन रौद्रेण नादेन च विभावसोः
ररास गगनं कृत्स्नम् उत्पातजलदैर् इव
ततः कृष्णो महाबाहुः स्वतेजो भास्वरं महत्
taṃ dāvaṃ samudīkṣantaḥ kṛṣṇau cābhyudyatāyudhau
utpātanādaśabdena saṃtrāsita ivābhavan
te vanaṃ prasamīkṣyātha dahyamānam anekadhā
kṛṣṇam abhyudyatāstraṃ ca nādaṃ mumucur ulbaṇam
tena nādena raudreṇa nādena ca vibhāvasoḥ
rarāsa gaganaṃ kṛtsnam utpātajaladair iva
tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ svatejo bhāsvaraṃ mahat
- 4
स्वतेजोभास्वरं चक्रम् उत्ससर्ज जनार्दनः
तेन ता जातयः क्षुद्राः सदानवनिशाचराः
निकृत्ताः शतशः सर्वा निपेतुर् अनलं क्षणात्
svatejobhāsvaraṃ cakram utsasarja janārdanaḥ
tena tā jātayaḥ kṣudrāḥ sadānavaniśācarāḥ
nikṛttāḥ śataśaḥ sarvā nipetur analaṃ kṣaṇāt
- 5
अदृश्यन्राक्षसास्तत्र कृष्णचक्रविदारिताः
वसारुधिरसंपृक्ताः संध्यायाम् इव तोयदाः
adṛśyanrākṣasāstatra kṛṣṇacakravidāritāḥ
vasārudhirasaṃpṛktāḥ saṃdhyāyām iva toyadāḥ
- 6
पिशाचान्पक्षिणो नागान्पशूंश्चापि सहस्रशः
निघ्नंश्चरति वार्ष्णेयः कालवत्तत्र भारत
piśācānpakṣiṇo nāgānpaśūṃścāpi sahasraśaḥ
nighnaṃścarati vārṣṇeyaḥ kālavattatra bhārata
- 7
क्षिप्तं क्षिप्तं हि तच्चक्रं कृष्णस्यामित्रघातिनः
हत्वानेकानि सत्त्वानि पाणिम् एति पुनः पुनः
kṣiptaṃ kṣiptaṃ hi taccakraṃ kṛṣṇasyāmitraghātinaḥ
hatvānekāni sattvāni pāṇim eti punaḥ punaḥ
- 8
तथा तु निघ्नतस्तस्य सर्वसत्त्वानि भारत
बभूव रूपम् अत्युग्रं सर्वभूतात्मनस्तदा
tathā tu nighnatastasya sarvasattvāni bhārata
babhūva rūpam atyugraṃ sarvabhūtātmanastadā
- 9
समेतानां च देवानां दानवानां च सर्वशः
विजेता नाभवत्कश्चित्कृष्णपाण्डवयोर्मृधे
sametānāṃ ca devānāṃ dānavānāṃ ca sarvaśaḥ
vijetā nābhavatkaścitkṛṣṇapāṇḍavayormṛdhe
- 10
तयोर्बलात्परित्रातुं तं दावं तु यदा सुराः
नाशक्नुवञ्शमयितुं तदाभूवन्पराङ्मुखाः
tayorbalātparitrātuṃ taṃ dāvaṃ tu yadā surāḥ
nāśaknuvañśamayituṃ tadābhūvanparāṅmukhāḥ
- 11
शतक्रतुश्च सम्प्रेक्ष्य विमुखान्देवतागणान्
बभूवावस्थितः प्रीतः प्रशंसन्कृष्णपाण्डवौ
śatakratuśca samprekṣya vimukhāndevatāgaṇān
babhūvāvasthitaḥ prītaḥ praśaṃsankṛṣṇapāṇḍavau
- 12
निवृत्तेषु तु देवेषु वाग् उवाचाशरीरिणी
शतक्रतुम् अभिप्रेक्ष्य महागम्भीरनिःस्वना
nivṛtteṣu tu deveṣu vāg uvācāśarīriṇī
śatakratum abhiprekṣya mahāgambhīraniḥsvanā
- 13
न ते सखा संनिहितस्तक्षकः पन्नगोत्तमः
दाहकाले खाण्डवस्य कुरुक्षेत्रं गतो ह्यसौ
na te sakhā saṃnihitastakṣakaḥ pannagottamaḥ
dāhakāle khāṇḍavasya kurukṣetraṃ gato hyasau
- 14
न च शक्यौ त्वया जेतुं युद्धे ऽस्मिन्समवस्थितौ
वासुदेवार्जुनौ शक्र निबोधेदं वचो मम
na ca śakyau tvayā jetuṃ yuddhe 'sminsamavasthitau
vāsudevārjunau śakra nibodhedaṃ vaco mama
- 15
नरनारायणौ देवौ तावेतौ विश्रुतौ दिवि
भवान् अप्यभिजानाति यद्वीर्यौ यत्पराक्रमौ
naranārāyaṇau devau tāvetau viśrutau divi
bhavān apyabhijānāti yadvīryau yatparākramau
- 16
नैतौ शक्यौ दुराधर्षौ विजेतुम् अजितौ युधि
अपि सर्वेषु लोकेषु पुराणाव् ऋषिसत्तमौ
naitau śakyau durādharṣau vijetum ajitau yudhi
api sarveṣu lokeṣu purāṇāv ṛṣisattamau
- 17
पूजनीयतमावेतावपि सर्वैः सुरासुरैः
सयक्षरक्षोगन्धर्वनरकिंनरपन्नगैः
pūjanīyatamāvetāvapi sarvaiḥ surāsuraiḥ
sayakṣarakṣogandharvanarakiṃnarapannagaiḥ
- 18
तस्माद् इतः सुरैः सार्धं गन्तुम् अर्हसि वासव
दिष्टं चाप्यनुपश्यैतत्खाण्डवस्य विनाशनम्
tasmād itaḥ suraiḥ sārdhaṃ gantum arhasi vāsava
diṣṭaṃ cāpyanupaśyaitatkhāṇḍavasya vināśanam
- 19
इति वाचम् अभिश्रुत्य तथ्यम् इत्यमरेश्वरः
कोपामर्षौ समुत्सृज्य सम्प्रतस्थे दिवं तदा
iti vācam abhiśrutya tathyam ityamareśvaraḥ
kopāmarṣau samutsṛjya sampratasthe divaṃ tadā
- 20
तं प्रस्थितं महात्मानं समवेक्ष्य दिवौकसः
त्वरिताः सहिता राजन्न् अनुजग्मुः शतक्रतुम्
taṃ prasthitaṃ mahātmānaṃ samavekṣya divaukasaḥ
tvaritāḥ sahitā rājann anujagmuḥ śatakratum
- 21
देवराजं तदा यान्तं सह देवैर् उदीक्ष्य तु
वासुदेवार्जुनौ वीरौ सिंहनादं विनेदतुः
devarājaṃ tadā yāntaṃ saha devair udīkṣya tu
vāsudevārjunau vīrau siṃhanādaṃ vinedatuḥ
- 22
देवराजे गते राजन्प्रहृष्टौ कृष्णपाण्डवौ
निर्विशङ्कं पुनर्दावं दाहयामासतुस्तदा
devarāje gate rājanprahṛṣṭau kṛṣṇapāṇḍavau
nirviśaṅkaṃ punardāvaṃ dāhayāmāsatustadā
- 23
स मारुत इवाभ्राणि नाशयित्वार्जुनः सुरान्
व्यधमच्छरसंपातैः प्राणिनः खाण्डवालयान्
sa māruta ivābhrāṇi nāśayitvārjunaḥ surān
vyadhamaccharasaṃpātaiḥ prāṇinaḥ khāṇḍavālayān
- 24
न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः
संछिद्यमानम् इषुभिर् अस्यता सव्यसाचिना
na ca sma kiṃcicchaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ
saṃchidyamānam iṣubhir asyatā savyasācinā
- 25
नाशकंस्तत्र भूतानि महान्त्यपि रणे ऽर्जुनम्
निरीक्षितुम् अमोघेषुं करिष्यन्ति कुतो रणम्
nāśakaṃstatra bhūtāni mahāntyapi raṇe 'rjunam
nirīkṣitum amogheṣuṃ kariṣyanti kuto raṇam
- 26
शतेनैकं च विव्याध शतं चैकेन पत्रिणा
व्यसवस्ते ऽपतन्न् अग्नौ साक्षात्कालहता इव
śatenaikaṃ ca vivyādha śataṃ caikena patriṇā
vyasavaste 'patann agnau sākṣātkālahatā iva
- 27
न चालभन्त ते शर्म रोधःसु विषमेषु च
पितृदेवनिवासेषु संतापश्चाप्यजायत
na cālabhanta te śarma rodhaḥsu viṣameṣu ca
pitṛdevanivāseṣu saṃtāpaścāpyajāyata
- 28
भूतसंघसहस्राश्च दीनाश्चक्रुर्महास्वनम्
रुरुवुर्वारणाश्चैव तथैव मृगपक्षिणः
तेन शब्देन वित्रेसुर्गङ्गोदधिचरा झषाः
अप्सु न व्यचरंश्चैव तथान्ये मृगपक्षिणः
विद्याधरगणाश्चैव ये च तत्र वनौकसः
bhūtasaṃghasahasrāśca dīnāścakrurmahāsvanam
ruruvurvāraṇāścaiva tathaiva mṛgapakṣiṇaḥ
tena śabdena vitresurgaṅgodadhicarā jhaṣāḥ
apsu na vyacaraṃścaiva tathānye mṛgapakṣiṇaḥ
vidyādharagaṇāścaiva ye ca tatra vanaukasaḥ
- 29
न ह्यर्जुनं महाबाहुं नापि कृष्णं महाबलम्
निरीक्षितुं वै शक्नोति कश्चिद्योद्धुं कुतः पुनः
na hyarjunaṃ mahābāhuṃ nāpi kṛṣṇaṃ mahābalam
nirīkṣituṃ vai śaknoti kaścidyoddhuṃ kutaḥ punaḥ
- 30
एकायनगता ये ऽपि निष्पतन्त्यत्र केचन
राक्षसान्दानवान्नागाञ्जघ्ने चक्रेण तान्हरिः
ekāyanagatā ye 'pi niṣpatantyatra kecana
rākṣasāndānavānnāgāñjaghne cakreṇa tānhariḥ

