32 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
किमर्थं शार्ङ्गकान् अग्निर्न ददाह तथागते
तस्मिन्वने दह्यमाने ब्रह्मन्न् एतद्वदाशु मे
janamejaya uvāca
kimarthaṃ śārṅgakān agnirna dadāha tathāgate
tasminvane dahyamāne brahmann etadvadāśu me
- 2
अदाहे ह्यश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च
कारणं कीर्तितं ब्रह्मञ्शार्ङ्गकानां न कीर्तितम्
adāhe hyaśvasenasya dānavasya mayasya ca
kāraṇaṃ kīrtitaṃ brahmañśārṅgakānāṃ na kīrtitam
- 3
तद् एतद् अद्भुतं ब्रह्मञ्शार्ङ्गानाम् अविनाशनम्
कीर्तयस्वाग्निसंमर्दे कथं ते न विनाशिताः
tad etad adbhutaṃ brahmañśārṅgānām avināśanam
kīrtayasvāgnisaṃmarde kathaṃ te na vināśitāḥ
- 4
वैशंपायन उवाच
यदर्थं शार्ङ्गकान् अग्निर्न ददाह तथागते
तस्मिन्वने दह्यमाने सर्वभूतभयंकरः
तत्ते सर्वं यथावृत्तं कथयिष्यामि भारत
vaiśaṃpāyana uvāca
yadarthaṃ śārṅgakān agnirna dadāha tathāgate
tasminvane dahyamāne sarvabhūtabhayaṃkaraḥ
tatte sarvaṃ yathāvṛttaṃ kathayiṣyāmi bhārata
- 5
धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रतः
आसीन्महर्षिः श्रुतवान्मन्दपाल इति श्रुतः
dharmajñānāṃ mukhyatamastapasvī saṃśitavrataḥ
āsīnmaharṣiḥ śrutavānmandapāla iti śrutaḥ
- 6
स मार्गम् आस्थितो राजन्न् ऋषीणाम् ऊर्ध्वरेतसाम्
स्वाध्यायवान्धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रियः
sa mārgam āsthito rājann ṛṣīṇām ūrdhvaretasām
svādhyāyavāndharmaratastapasvī vijitendriyaḥ
- 7
स गत्वा तपसः पारं देहम् उत्सृज्य भारत
जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम्
sa gatvā tapasaḥ pāraṃ deham utsṛjya bhārata
jagāma pitṛlokāya na lebhe tatra tatphalam
- 8
स लोकान् अफलान्दृष्ट्वा तपसा निर्जितान् अपि
पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान्दिवौकसः
sa lokān aphalāndṛṣṭvā tapasā nirjitān api
papraccha dharmarājasya samīpasthāndivaukasaḥ
- 9
किमर्थम् आवृता लोका ममैते तपसार्जिताः
किं मया न कृतं तत्र यस्येदं कर्मणः फलम्
kimartham āvṛtā lokā mamaite tapasārjitāḥ
kiṃ mayā na kṛtaṃ tatra yasyedaṃ karmaṇaḥ phalam
- 10
तत्राहं तत्करिष्यामि यदर्थम् इदम् आवृतम्
आप्नोमि सफलांल्लोकांस्तत्कर्म ब्रूत माचिरम्
फलम् एतस्य तपसः कथयध्वं दिवौकसः
tatrāhaṃ tatkariṣyāmi yadartham idam āvṛtam
āpnomi saphalāṃllokāṃstatkarma brūta māciram
phalam etasya tapasaḥ kathayadhvaṃ divaukasaḥ
- 11
देवा ऊचुः
ऋणिनो मानवा ब्रह्मञ्जायन्ते येन तच्छृणु
क्रियाभिर्ब्रह्मचर्येण प्रजया च न संशयः
devā ūcuḥ
ṛṇino mānavā brahmañjāyante yena tacchṛṇu
kriyābhirbrahmacaryeṇa prajayā ca na saṃśayaḥ
- 12
तद् अपाक्रियते सर्वं यज्ञेन तपसा सुतैः
तपस्वी यज्ञकृच्चासि न तु ते विद्यते प्रजा
tad apākriyate sarvaṃ yajñena tapasā sutaiḥ
tapasvī yajñakṛccāsi na tu te vidyate prajā
- 13
त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोकाः समावृताः
प्रजायस्व ततो लोकान् उपभोक्तासि शाश्वतान्
ta ime prasavasyārthe tava lokāḥ samāvṛtāḥ
prajāyasva tato lokān upabhoktāsi śāśvatān
- 14
पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रस्त्रातीति पितरं मुने
तस्माद् अपत्यसंताने यतस्व द्विजसत्तम
punnāmno narakātputrastrātīti pitaraṃ mune
tasmād apatyasaṃtāne yatasva dvijasattama
- 15
वैशंपायन उवाच
तच्छ्रुत्वा मन्दपालस्तु तेषां वाक्यं दिवौकसाम्
क्व नु शीघ्रम् अपत्यं स्याद्बहुलं चेत्यचिन्तयत्
vaiśaṃpāyana uvāca
tacchrutvā mandapālastu teṣāṃ vākyaṃ divaukasām
kva nu śīghram apatyaṃ syādbahulaṃ cetyacintayat
- 16
स चिन्तयन्न् अभ्यगच्छद्बहुलप्रसवान्खगान्
शार्ङ्गिकां शार्ङ्गको भूत्वा जरितां समुपेयिवान्
sa cintayann abhyagacchadbahulaprasavānkhagān
śārṅgikāṃ śārṅgako bhūtvā jaritāṃ samupeyivān
- 17
तस्यां पुत्रान् अजनयच्चतुरो ब्रह्मवादिनः
तान् अपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति
बालान्सुतान् अण्डगतान्मात्रा सह मुनिर्वने
tasyāṃ putrān ajanayaccaturo brahmavādinaḥ
tān apāsya sa tatraiva jagāma lapitāṃ prati
bālānsutān aṇḍagatānmātrā saha munirvane
- 18
तस्मिन्गते महाभागे लपितां प्रति भारत
अपत्यस्नेहसंविग्ना जरिता बह्वचिन्तयत्
tasmingate mahābhāge lapitāṃ prati bhārata
apatyasnehasaṃvignā jaritā bahvacintayat
- 19
तेन त्यक्तान् असंत्याज्यान् ऋषीन् अण्डगतान्वने
नाजहत्पुत्रकान् आर्ता जरिता खाण्डवे नृप
बभार चैतान्संजातान्स्ववृत्त्या स्नेहविक्लवा
tena tyaktān asaṃtyājyān ṛṣīn aṇḍagatānvane
nājahatputrakān ārtā jaritā khāṇḍave nṛpa
babhāra caitānsaṃjātānsvavṛttyā snehaviklavā
- 20
ततो ऽग्निं खाण्डवं दग्धुम् आयान्तं दृष्टवान् ऋषिः
मन्दपालश्चरंस्तस्मिन्वने लपितया सह
tato 'gniṃ khāṇḍavaṃ dagdhum āyāntaṃ dṛṣṭavān ṛṣiḥ
mandapālaścaraṃstasminvane lapitayā saha
- 21
तं संकल्पं विदित्वास्य ज्ञात्वा पुत्रांश्च बालकान्
महर्षिर्मन्दपालो ऽसौ वधात्स्तोतुं प्रचक्रमे
सो ऽभितुष्टाव विप्रर्षिर्ब्राह्मणो जातवेदसम्
पुत्रान्परिददद्भीतो लोकपालं महौजसम्
taṃ saṃkalpaṃ viditvāsya jñātvā putrāṃśca bālakān
maharṣirmandapālo 'sau vadhātstotuṃ pracakrame
so 'bhituṣṭāva viprarṣirbrāhmaṇo jātavedasam
putrānparidadadbhīto lokapālaṃ mahaujasam
- 22
मन्दपाल उवाच
त्वम् अग्ने सर्वदेवानां मुखं त्वम् असि हव्यवाट्
त्वम् अन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि पावक
mandapāla uvāca
tvam agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvam asi havyavāṭ
tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaścarasi pāvaka
- 23
त्वाम् एकम् आहुः कवयस्त्वाम् आहुस्त्रिविधं पुनः
त्वाम् अष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहम् अकल्पयन्
tvām ekam āhuḥ kavayastvām āhustrividhaṃ punaḥ
tvām aṣṭadhā kalpayitvā yajñavāham akalpayan
- 24
त्वया सृष्टम् इदं विश्वं वदन्ति परमर्षयः
त्वद् ऋते हि जगत्कृत्स्नं सद्यो न स्याद्धुताशन
tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ vadanti paramarṣayaḥ
tvad ṛte hi jagatkṛtsnaṃ sadyo na syāddhutāśana
- 25
तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम्
गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैर् अपि च शाश्वतीम्
tubhyaṃ kṛtvā namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim
gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm
- 26
त्वाम् अग्ने जलदान् आहुः खे विषक्तान्सविद्युतः
दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हायनाः
tvām agne jaladān āhuḥ khe viṣaktānsavidyutaḥ
dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ
- 27
जातवेदस्तवैवेयं विश्वसृष्टिर्महाद्युते
तवैव कर्म विहितं भूतं सर्वं चराचरम्
jātavedastavaiveyaṃ viśvasṛṣṭirmahādyute
tavaiva karma vihitaṃ bhūtaṃ sarvaṃ carācaram
- 28
त्वयापो विहिताः पूर्वं त्वयि सर्वम् इदं जगत्
त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत्सम्प्रतिष्ठितम्
tvayāpo vihitāḥ pūrvaṃ tvayi sarvam idaṃ jagat
tvayi havyaṃ ca kavyaṃ ca yathāvatsampratiṣṭhitam
- 29
अग्ने त्वम् एव ज्वलनस्त्वं धाता त्वं बृहस्पतिः
त्वम् अश्विनौ यमौ मित्रः सोमस्त्वम् असि चानिलः
ब्रह्मा भवान्समुत्तस्थौ स्थितिहेतुर्जनार्दनः
प्रलये चैव कालाग्नी रुद्ररूपी विभावसुः
जरायुणावृतं गर्भं पासि देव जगत्पते
त्वम् आत्मा जगतः स्तुत्यो देवदेव नमो ऽस्तु ते
मम पुत्रांश्च पौत्रांश्च पत्नीं रक्ष हुताशन
गृहं क्षेत्रं पशून्रक्ष रक्ष मां सर्वसर्वदा
agne tvam eva jvalanastvaṃ dhātā tvaṃ bṛhaspatiḥ
tvam aśvinau yamau mitraḥ somastvam asi cānilaḥ
brahmā bhavānsamuttasthau sthitiheturjanārdanaḥ
pralaye caiva kālāgnī rudrarūpī vibhāvasuḥ
jarāyuṇāvṛtaṃ garbhaṃ pāsi deva jagatpate
tvam ātmā jagataḥ stutyo devadeva namo 'stu te
mama putrāṃśca pautrāṃśca patnīṃ rakṣa hutāśana
gṛhaṃ kṣetraṃ paśūnrakṣa rakṣa māṃ sarvasarvadā
- 30
वैशंपायन उवाच
एवं स्तुतस्ततस्तेन मन्दपालेन पावकः
तुतोष तस्य नृपते मुनेर् अमिततेजसः
उवाच चैनं प्रीतात्मा किम् इष्टं करवाणि ते
vaiśaṃpāyana uvāca
evaṃ stutastatastena mandapālena pāvakaḥ
tutoṣa tasya nṛpate muner amitatejasaḥ
uvāca cainaṃ prītātmā kim iṣṭaṃ karavāṇi te

