23 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
अथ रात्र्यां व्यतीतायाम् अशेषो नागरो जनः
तत्राजगाम त्वरितो दिदृक्षुः पाण्डुनन्दनान्
vaiśaṃpāyana uvāca
atha rātryāṃ vyatītāyām aśeṣo nāgaro janaḥ
tatrājagāma tvarito didṛkṣuḥ pāṇḍunandanān
- 2
निर्वापयन्तो ज्वलनं ते जना ददृशुस्ततः
जातुषं तद्गृहं दग्धम् अमात्यं च पुरोचनम्
nirvāpayanto jvalanaṃ te janā dadṛśustataḥ
jātuṣaṃ tadgṛhaṃ dagdham amātyaṃ ca purocanam
- 3
नूनं दुर्योधनेनेदं विहितं पापकर्मणा
पाण्डवानां विनाशाय इत्येवं चुक्रुशुर्जनाः
nūnaṃ duryodhanenedaṃ vihitaṃ pāpakarmaṇā
pāṇḍavānāṃ vināśāya ityevaṃ cukruśurjanāḥ
- 4
विदिते धृतराष्ट्रस्य धार्तराष्ट्रो न संशयः
दग्धवान्पाण्डुदायादान्न ह्येनं प्रतिषिद्धवान्
vidite dhṛtarāṣṭrasya dhārtarāṣṭro na saṃśayaḥ
dagdhavānpāṇḍudāyādānna hyenaṃ pratiṣiddhavān
- 5
नूनं शांतनवो भीष्मो न धर्मम् अनुवर्तते
द्रोणश्च विदुरश्चैव कृपश्चान्ये च कौरवाः
नावेक्षन्ते हतं धर्मं धर्मज्ञा अप्यहो विधे
श्रुतवन्तो ऽपि विद्वांसो धनवद्वशगा अहो
साधून् अनाथान्धर्मिष्ठान्सत्यव्रतपरायणान्
नावेक्षन्ते महान्तो ऽपि दैवं तेषां परायणम्
nūnaṃ śāṃtanavo bhīṣmo na dharmam anuvartate
droṇaśca viduraścaiva kṛpaścānye ca kauravāḥ
nāvekṣante hataṃ dharmaṃ dharmajñā apyaho vidhe
śrutavanto 'pi vidvāṃso dhanavadvaśagā aho
sādhūn anāthāndharmiṣṭhānsatyavrataparāyaṇān
nāvekṣante mahānto 'pi daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam
- 6
ते वयं धृतराष्ट्रस्य प्रेषयामो दुरात्मनः
संवृत्तस्ते परः कामः पाण्डवान्दग्धवान् असि
te vayaṃ dhṛtarāṣṭrasya preṣayāmo durātmanaḥ
saṃvṛttaste paraḥ kāmaḥ pāṇḍavāndagdhavān asi
- 7
ततो व्यपोहमानास्ते पाण्डवार्थे हुताशनम्
निषादीं ददृशुर्दग्धां पञ्चपुत्राम् अनागसम्
इतः पश्यत कुन्तीयं दग्धा शेते यशस्विनी
पुत्रैः सहैव वार्ष्णेयी हन्त पश्यत नागराः
tato vyapohamānāste pāṇḍavārthe hutāśanam
niṣādīṃ dadṛśurdagdhāṃ pañcaputrām anāgasam
itaḥ paśyata kuntīyaṃ dagdhā śete yaśasvinī
putraiḥ sahaiva vārṣṇeyī hanta paśyata nāgarāḥ
- 8
खनकेन तु तेनैव वेश्म शोधयता बिलम्
पांसुभिः प्रत्यपिहितं पुरुषैस्तैर् अलक्षितम्
इत्येव सर्वे शोचन्तः पृथक्चैव तथाब्रुवन्
khanakena tu tenaiva veśma śodhayatā bilam
pāṃsubhiḥ pratyapihitaṃ puruṣaistair alakṣitam
ityeva sarve śocantaḥ pṛthakcaiva tathābruvan
- 9
ततस्ते प्रेषयामासुर्धृतराष्ट्रस्य नागराः
पाण्डवान् अग्निना दग्धान् अमात्यं च पुरोचनम्
tataste preṣayāmāsurdhṛtarāṣṭrasya nāgarāḥ
pāṇḍavān agninā dagdhān amātyaṃ ca purocanam
- 10
श्रुत्वा तु धृतराष्ट्रस्तद्राजा सुमहद् अप्रियम्
विनाशं पाण्डुपुत्राणां विललाप सुदुःखितः
अन्तर्हृष्टमनाश्चासौ बहिर्दुःखसमाकुलः
अन्तः शीतो बहिश्चोष्णो ग्रीष्मे ऽगाधह्रदो यथा
śrutvā tu dhṛtarāṣṭrastadrājā sumahad apriyam
vināśaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ vilalāpa suduḥkhitaḥ
antarhṛṣṭamanāścāsau bahirduḥkhasamākulaḥ
antaḥ śīto bahiścoṣṇo grīṣme 'gādhahrado yathā
- 11
अद्य पाण्डुर्मृतो राजा भ्राता मम सुदुर्लभः
तेषु वीरेषु दग्धेषु मात्रा सह विशेषतः
adya pāṇḍurmṛto rājā bhrātā mama sudurlabhaḥ
teṣu vīreṣu dagdheṣu mātrā saha viśeṣataḥ
- 12
गच्छन्तु पुरुषाः शीघ्रं नगरं वारणावतम्
सत्कारयन्तु तान्वीरान्कुन्तिराजसुतां च ताम्
gacchantu puruṣāḥ śīghraṃ nagaraṃ vāraṇāvatam
satkārayantu tānvīrānkuntirājasutāṃ ca tām
- 13
कारयन्तु च कुल्यानि शुभ्राणि च महान्ति च
ये च तत्र मृतास्तेषां सुहृदो ऽर्चन्तु तान् अपि
मम दग्धा महात्मानः कुलवंशविवर्धनाः
kārayantu ca kulyāni śubhrāṇi ca mahānti ca
ye ca tatra mṛtāsteṣāṃ suhṛdo 'rcantu tān api
mama dagdhā mahātmānaḥ kulavaṃśavivardhanāḥ
- 14
एवंगते मया शक्यं यद्यत्कारयितुं हितम्
पाण्डवानां च कुन्त्याश्च तत्सर्वं क्रियतां धनैः
वैशंपायनः
समेतास्तु ततः सर्वे भीष्मेण सह कौरवाः
धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च गङ्गाम् अभिमुखा ययुः
एकवस्त्रा निरानन्दा निराभरणवेष्टनाः
उदकं कर्तुकामा वै पाण्डवानां महात्मनाम्
सपुत्रबान्धवामात्यास्त्यक्तमङ्गलवाहनाः
अछत्त्राश्चान्तरा राजन्गङ्गाम् अभिमुखा ययुः
evaṃgate mayā śakyaṃ yadyatkārayituṃ hitam
pāṇḍavānāṃ ca kuntyāśca tatsarvaṃ kriyatāṃ dhanaiḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
sametāstu tataḥ sarve bhīṣmeṇa saha kauravāḥ
dhṛtarāṣṭraḥ saputraśca gaṅgām abhimukhā yayuḥ
ekavastrā nirānandā nirābharaṇaveṣṭanāḥ
udakaṃ kartukāmā vai pāṇḍavānāṃ mahātmanām
saputrabāndhavāmātyāstyaktamaṅgalavāhanāḥ
achattrāścāntarā rājangaṅgām abhimukhā yayuḥ
- 15
एवम् उक्त्वा ततश्चक्रे ज्ञातिभिः परिवारितः
उदकं पाण्डुपुत्राणां धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः
evam uktvā tataścakre jñātibhiḥ parivāritaḥ
udakaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
- 16
चुक्रुशुः कौरवाः सर्वे भृशं शोकपरायणाः
हा युधिष्ठिर कौरव्य हा भीम इति चापरे
हा फाल्गुनेति चाप्यन्ये हा यमाविति चापरे
कुन्तीम् आर्ताश्च शोचन्त उदकं चक्रिरे जनाः
अन्ये पौरजनाश्चैवम् अन्वशोचन्त पाण्डवान्
अहो रूपं तु लावण्यम् अथ विद्याबलं मुहुः
औचित्यम् अथवा प्रेम किं किं शोचामहे वयम्
इत्येवं बहु भाषन्तो रुरुदुर्नागरा भृशम्
विदुरस्त्वल्पशश्चक्रे शोकं वेद परं हि सः
वैशंपायनः
भीष्मः
वैशंपायनः
विदुरः
ततः प्रव्यथितो भीष्मः पाण्डुराजसुतान्मृतान्
मात्रा सहेति ताञ्श्रुत्वा विललाप रुरोद च
हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनंजय हा यमौ
हा पृथे सह पुत्रैस्त्वम् एकरात्रेण स्वर्गता
मात्रा सह कुमारास्ते सर्वे तत्रैव संस्थिताः
न हि तौ नोत्सहेयातां भीमसेनधनंजयौ
तरसा वेगितात्मानौ निर्भेत्तुम् अपि मन्दिरम्
परासुत्वं न पश्यामि पृथायाः सह पाण्डवैः
सर्वथा विकृतं तत्तु यदि ते निधनं गताः
धर्मराजः स निर्दिष्टो ननु विप्रैर्युधिष्ठिरः
पृथिव्यां चरतां श्रेष्ठो भविता स धनंजयः
सत्यव्रतो धर्मदत्तः सत्यवाक्शुभलक्षणः
कथं कालवशं प्राप्तः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः
आत्मानम् उपमां कृत्वा परेषां वर्तते तु यः
सह मात्रा तु कौरव्यः कथं कालवशं गतः
परिपालितश्चिरं कालं फलकाले यथा द्रुमः
भग्नः स्याद्वायुवेगेन तथा राजा युधिष्ठिरः
यौवराज्याभिषिक्तेन पितुर्येनाहृतं यशः
आत्मनश्च पितुश्चैव सत्यधर्मार्यवृत्तिभिः
स ब्रह्मण्यः परप्रेक्षी हृदि शोकं निधाय मे
कालेन स हि संभग्नो धिक्कृतान्तम् अनर्थदम्
यच्च सा वनवासेन क्लेशिता दुःखभागिनी
पुत्रगृध्नुतया कुन्ती न भर्तारं मृता त्वनु
अल्पकालं कुले जाता भर्तुः प्रीतिम् अवाप या
दग्धाद्य सह पुत्रैः सा असंपूर्णमनोरथा
एतच्च चिन्तयानस्य बहुधा व्यथितं मनः
अवधूय च मे देहं हृदये ऽग्निर्न दीर्यते
पीनस्कन्धश्चारुबाहुर्मेरुकूटसमो युवा
मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे
अतित्यागी च योगी च क्षिप्रहस्तो दृढायुधः
प्रवृत्तिमांल्लब्धलक्ष्यो रथयानविशारदः
दूरपाती त्व् असंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवित्
अदीनात्मा नरव्याघ्रः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
येन प्राच्यास्तु सौवीरा दाक्षिणात्याश्च निर्जिताः
ख्यापितं येन शूरेण त्रिषु लोकेषु पौरुषम्
यस्मिञ्जाते विशोकाभूत्कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान्
पुरंदरसमो जिष्णुः कथं कालवशं गतः
कथं तौ वृषभस्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौ
मर्त्यधर्मम् अनुप्राप्तौ यमावरिनिबर्हणौ
तस्य विक्रन्दितं श्रुत्वा उदकं च प्रसिञ्चतः
देशकालं समाज्ञाय विदुरः प्रत्यभाषत
मा शोचस्त्वं नरव्याघ्र जहि शोकं महाव्रत
न तेषां विद्यते पापं प्राप्तकालं कृतं मया
तच्च तेभ्यः स उदकं विप्रषिञ्चतु भारत
सो ऽब्रवीत्किंचिद् उच्चार्य कौरवाणाम् अशृण्वताम्
क्षत्तारम् अनुसंगृह्य बाष्पोत्पीडकलस्वरः
कथं ते तात जीवन्ति पाण्डोः पुत्रा महारथाः
कथम् अस्मत्कृते पक्षः पाण्डोर्न हि निपातितः
कथं मत्प्रमुखाः सर्वे प्रमुक्ता महतो भयात्
जननी गरुडेनेव कुमारास्ते समुद्धृताः
एवम् उक्तस्तु कौरव्यः कौरवाणाम् अशृण्वताम्
आचचक्षे स धर्मात्मा भीष्मायाद्भुतकर्मणे
धृतराष्ट्रस्य शकुनेः राज्ञो दुर्योधनस्य च
विनाशे पाण्डुपुत्राणां कृतो मतिविनिश्चयः
तत्राहम् अपि च ज्ञात्वा तस्य पापस्य निश्चयम्
तं जिघांसुर् अहं चापि तेषाम् अनुमते स्थितः
ततो जतुगृहं गत्वा दहने ऽस्मिन्नियोजिते
पृथायाश्च सपुत्राया धार्तराष्ट्रस्य शासनात्
ततः खनकम् आहूय सुरङ्गां वै बिले तदा
सगुहां कारयित्वा ते कुन्त्या पाण्डुसुतास्तदा
निष्क्रामिता मया पूर्वं मा स्म शोके मनः कृथाः
ततस्तु नावम् आरोप्य सहपुत्रां पृथाम् अहम्
दत्त्वाभयं सपुत्रायै कुन्त्यै गृहम् अदाहयम्
तस्मात्ते मा स्म भूद्दुःखं मुक्ताः पापात्तु पाण्डवाः
निर्गताः पाण्डवा राजन्मात्रा सह परंतपाः
अग्निदाहान्महाघोरान्मया तस्माद् उपायतः
मा स्म शोकम् इमं कार्षीर्जीवन्त्येव च पाण्डवाः
प्रच्छन्ना विचरिष्यन्ति यावत्कालस्य पर्ययः
तस्मिन्युधिष्ठिरं काले द्रक्ष्यन्ति भुवि मानवाः
विमलं कृष्णपक्षान्ते जगच्चन्द्रम् इवोदितम्
न तस्य नाशं पश्यामि यस्य भ्राता धनंजयः
भीमसेनश्च दुर्धर्षो माद्रीपुत्रौ च भारत
cukruśuḥ kauravāḥ sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ
hā yudhiṣṭhira kauravya hā bhīma iti cāpare
hā phālguneti cāpyanye hā yamāviti cāpare
kuntīm ārtāśca śocanta udakaṃ cakrire janāḥ
anye paurajanāścaivam anvaśocanta pāṇḍavān
aho rūpaṃ tu lāvaṇyam atha vidyābalaṃ muhuḥ
aucityam athavā prema kiṃ kiṃ śocāmahe vayam
ityevaṃ bahu bhāṣanto rurudurnāgarā bhṛśam
vidurastvalpaśaścakre śokaṃ veda paraṃ hi saḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
bhīṣmaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
viduraḥ
tataḥ pravyathito bhīṣmaḥ pāṇḍurājasutānmṛtān
mātrā saheti tāñśrutvā vilalāpa ruroda ca
hā yudhiṣṭhira hā bhīma hā dhanaṃjaya hā yamau
hā pṛthe saha putraistvam ekarātreṇa svargatā
mātrā saha kumārāste sarve tatraiva saṃsthitāḥ
na hi tau notsaheyātāṃ bhīmasenadhanaṃjayau
tarasā vegitātmānau nirbhettum api mandiram
parāsutvaṃ na paśyāmi pṛthāyāḥ saha pāṇḍavaiḥ
sarvathā vikṛtaṃ tattu yadi te nidhanaṃ gatāḥ
dharmarājaḥ sa nirdiṣṭo nanu viprairyudhiṣṭhiraḥ
pṛthivyāṃ caratāṃ śreṣṭho bhavitā sa dhanaṃjayaḥ
satyavrato dharmadattaḥ satyavākśubhalakṣaṇaḥ
kathaṃ kālavaśaṃ prāptaḥ pāṇḍaveyo yudhiṣṭhiraḥ
ātmānam upamāṃ kṛtvā pareṣāṃ vartate tu yaḥ
saha mātrā tu kauravyaḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ
paripālitaściraṃ kālaṃ phalakāle yathā drumaḥ
bhagnaḥ syādvāyuvegena tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ
yauvarājyābhiṣiktena pituryenāhṛtaṃ yaśaḥ
ātmanaśca pituścaiva satyadharmāryavṛttibhiḥ
sa brahmaṇyaḥ paraprekṣī hṛdi śokaṃ nidhāya me
kālena sa hi saṃbhagno dhikkṛtāntam anarthadam
yacca sā vanavāsena kleśitā duḥkhabhāginī
putragṛdhnutayā kuntī na bhartāraṃ mṛtā tvanu
alpakālaṃ kule jātā bhartuḥ prītim avāpa yā
dagdhādya saha putraiḥ sā asaṃpūrṇamanorathā
etacca cintayānasya bahudhā vyathitaṃ manaḥ
avadhūya ca me dehaṃ hṛdaye 'gnirna dīryate
pīnaskandhaścārubāhurmerukūṭasamo yuvā
mṛto bhīma iti śrutvā mano na śraddadhāti me
atityāgī ca yogī ca kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ
pravṛttimāṃllabdhalakṣyo rathayānaviśāradaḥ
dūrapātī tv asaṃbhrānto mahāvīryo mahāstravit
adīnātmā naravyāghraḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām
yena prācyāstu sauvīrā dākṣiṇātyāśca nirjitāḥ
khyāpitaṃ yena śūreṇa triṣu lokeṣu pauruṣam
yasmiñjāte viśokābhūtkuntī pāṇḍuśca vīryavān
puraṃdarasamo jiṣṇuḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ
kathaṃ tau vṛṣabhaskandhau siṃhavikrāntagāminau
martyadharmam anuprāptau yamāvarinibarhaṇau
tasya vikranditaṃ śrutvā udakaṃ ca prasiñcataḥ
deśakālaṃ samājñāya viduraḥ pratyabhāṣata
mā śocastvaṃ naravyāghra jahi śokaṃ mahāvrata
na teṣāṃ vidyate pāpaṃ prāptakālaṃ kṛtaṃ mayā
tacca tebhyaḥ sa udakaṃ vipraṣiñcatu bhārata
so 'bravītkiṃcid uccārya kauravāṇām aśṛṇvatām
kṣattāram anusaṃgṛhya bāṣpotpīḍakalasvaraḥ
kathaṃ te tāta jīvanti pāṇḍoḥ putrā mahārathāḥ
katham asmatkṛte pakṣaḥ pāṇḍorna hi nipātitaḥ
kathaṃ matpramukhāḥ sarve pramuktā mahato bhayāt
jananī garuḍeneva kumārāste samuddhṛtāḥ
evam uktastu kauravyaḥ kauravāṇām aśṛṇvatām
ācacakṣe sa dharmātmā bhīṣmāyādbhutakarmaṇe
dhṛtarāṣṭrasya śakuneḥ rājño duryodhanasya ca
vināśe pāṇḍuputrāṇāṃ kṛto mativiniścayaḥ
tatrāham api ca jñātvā tasya pāpasya niścayam
taṃ jighāṃsur ahaṃ cāpi teṣām anumate sthitaḥ
tato jatugṛhaṃ gatvā dahane 'sminniyojite
pṛthāyāśca saputrāyā dhārtarāṣṭrasya śāsanāt
tataḥ khanakam āhūya suraṅgāṃ vai bile tadā
saguhāṃ kārayitvā te kuntyā pāṇḍusutāstadā
niṣkrāmitā mayā pūrvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ
tatastu nāvam āropya sahaputrāṃ pṛthām aham
dattvābhayaṃ saputrāyai kuntyai gṛham adāhayam
tasmātte mā sma bhūdduḥkhaṃ muktāḥ pāpāttu pāṇḍavāḥ
nirgatāḥ pāṇḍavā rājanmātrā saha paraṃtapāḥ
agnidāhānmahāghorānmayā tasmād upāyataḥ
mā sma śokam imaṃ kārṣīrjīvantyeva ca pāṇḍavāḥ
pracchannā vicariṣyanti yāvatkālasya paryayaḥ
tasminyudhiṣṭhiraṃ kāle drakṣyanti bhuvi mānavāḥ
vimalaṃ kṛṣṇapakṣānte jagaccandram ivoditam
na tasya nāśaṃ paśyāmi yasya bhrātā dhanaṃjayaḥ
bhīmasenaśca durdharṣo mādrīputrau ca bhārata
- 17
पाण्डवाश्चापि निर्गत्य नगराद्वारणावतात्
नदीं गङ्गाम् अनुप्राप्ता मातृषष्ठा महाबलाः
दाशानां भुजवेगेन नद्याः स्रोतोजवेन च
वायुना चानुकूलेन तूर्णं पारम् अवाप्नुवन्
जवेन प्रययू राजन्दक्षिणां दिशम् आश्रिताः
pāṇḍavāścāpi nirgatya nagarādvāraṇāvatāt
nadīṃ gaṅgām anuprāptā mātṛṣaṣṭhā mahābalāḥ
dāśānāṃ bhujavegena nadyāḥ srotojavena ca
vāyunā cānukūlena tūrṇaṃ pāram avāpnuvan
javena prayayū rājandakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ
- 18
विज्ञाय निशि पन्थानं नक्षत्रैर्दक्षिणामुखाः
यतमाना वनं राजन्गहनं प्रतिपेदिरे
vijñāya niśi panthānaṃ nakṣatrairdakṣiṇāmukhāḥ
yatamānā vanaṃ rājangahanaṃ pratipedire
- 19
ततः श्रान्ताः पिपासार्ता निद्रान्धाः पाण्डुनन्दनाः
पुनर् ऊचुर्महावीर्यं भीमसेनम् इदं वचः
tataḥ śrāntāḥ pipāsārtā nidrāndhāḥ pāṇḍunandanāḥ
punar ūcurmahāvīryaṃ bhīmasenam idaṃ vacaḥ
- 20
इतः कष्टतरं किं नु यद्वयं गहने वने
दिशश्च न प्रजानीमो गन्तुं चैव न शक्नुमः
itaḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu yadvayaṃ gahane vane
diśaśca na prajānīmo gantuṃ caiva na śaknumaḥ
- 21
तं च पापं न जानीमो यदि दग्धः पुरोचनः
कथं नु विप्रमुच्येम भयाद् अस्माद् अलक्षिताः
taṃ ca pāpaṃ na jānīmo yadi dagdhaḥ purocanaḥ
kathaṃ nu vipramucyema bhayād asmād alakṣitāḥ
- 22
पुनर् अस्मान् उपादाय तथैव व्रज भारत
त्वं हि नो बलवान् एको यथा सततगस्तथा
punar asmān upādāya tathaiva vraja bhārata
tvaṃ hi no balavān eko yathā satatagastathā
- 23
इत्युक्तो धर्मराजेन भीमसेनो महाबलः
आदाय कुन्तीं भ्रातॄंश्च जगामाशु महाबलः
ityukto dharmarājena bhīmaseno mahābalaḥ
ādāya kuntīṃ bhrātṝṃśca jagāmāśu mahābalaḥ

