27 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
करिष्य इति भीमेन प्रतिज्ञाते तु भारत
आजग्मुस्ते ततः सर्वे भैक्षम् आदाय पाण्डवाः
भीमसेनं ततो दृष्ट्वा आपूर्णवदनं तदा
बुबोध धर्मराजस्तु हृषितं भीमम् अच्युतम्
हर्षितुं कारणं यत्तन्मनसा चिन्तयन्गुरुः
स समीक्ष्य तदा राजञ्श्रोतुकामो युधां पतिः
vaiśaṃpāyana uvāca
kariṣya iti bhīmena pratijñāte tu bhārata
ājagmuste tataḥ sarve bhaikṣam ādāya pāṇḍavāḥ
bhīmasenaṃ tato dṛṣṭvā āpūrṇavadanaṃ tadā
bubodha dharmarājastu hṛṣitaṃ bhīmam acyutam
harṣituṃ kāraṇaṃ yattanmanasā cintayanguruḥ
sa samīkṣya tadā rājañśrotukāmo yudhāṃ patiḥ
- 2
आकारेणैव तं ज्ञात्वा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः
रहः समुपविश्यैकस्ततः पप्रच्छ मातरम्
ākāreṇaiva taṃ jñātvā pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ
rahaḥ samupaviśyaikastataḥ papraccha mātaram
- 3
किं चिकीर्षत्ययं कर्म भीमो भीमपराक्रमः
भवत्यनुमते कच्चिद् अयं कर्तुम् इहेच्छति
kiṃ cikīrṣatyayaṃ karma bhīmo bhīmaparākramaḥ
bhavatyanumate kaccid ayaṃ kartum ihecchati
- 4
कुन्त्युवाच
ममैव वचनाद् एष करिष्यति परंतपः
ब्राह्मणार्थे महत्कृत्यं मोक्षाय नगरस्य च
बकाय कल्पितं पुत्र महान्तं बलिम् उत्तमम्
भीमो भुनक्ति संपुष्टम् अप्येकाहं तपःसुत
kuntyuvāca
mamaiva vacanād eṣa kariṣyati paraṃtapaḥ
brāhmaṇārthe mahatkṛtyaṃ mokṣāya nagarasya ca
bakāya kalpitaṃ putra mahāntaṃ balim uttamam
bhīmo bhunakti saṃpuṣṭam apyekāhaṃ tapaḥsuta
- 5
युधिष्ठिर उवाच
किम् इदं साहसं तीक्ष्णं भवत्या दुष्कृतं कृतम्
परित्यागं हि पुत्रस्य न प्रशंसन्ति साधवः
yudhiṣṭhira uvāca
kim idaṃ sāhasaṃ tīkṣṇaṃ bhavatyā duṣkṛtaṃ kṛtam
parityāgaṃ hi putrasya na praśaṃsanti sādhavaḥ
- 6
कथं परसुतस्यार्थे स्वसुतं त्यक्तुम् इच्छसि
लोकवृत्तिविरुद्धं वै पुत्रत्यागात्कृतं त्वया
kathaṃ parasutasyārthe svasutaṃ tyaktum icchasi
lokavṛttiviruddhaṃ vai putratyāgātkṛtaṃ tvayā
- 7
यस्य बाहू समाश्रित्य सुखं सर्वे स्वपामहे
राज्यं चापहृतं क्षुद्रैर् आजिहीर्षामहे पुनः
yasya bāhū samāśritya sukhaṃ sarve svapāmahe
rājyaṃ cāpahṛtaṃ kṣudrair ājihīrṣāmahe punaḥ
- 8
यस्य दुर्योधनो वीर्यं चिन्तयन्न् अमितौजसः
न शेते वसतीः सर्वा दुःखाच्छकुनिना सह
yasya duryodhano vīryaṃ cintayann amitaujasaḥ
na śete vasatīḥ sarvā duḥkhācchakuninā saha
- 9
यस्य वीरस्य वीर्येण मुक्ता जतुगृहाद्वयम्
अन्येभ्यश्चैव पापेभ्यो निहतश्च पुरोचनः
yasya vīrasya vīryeṇa muktā jatugṛhādvayam
anyebhyaścaiva pāpebhyo nihataśca purocanaḥ
- 10
यस्य वीर्यं समाश्रित्य वसुपूर्णां वसुंधराम्
भोक्तुम् इच्छामहे मातः निःसपत्ना महामनः
इमां मन्यामहे प्राप्तां निहत्य धृतराष्ट्रजान्
कर्णं दुःशासनं चैव शकुनिं चापि सौबलम्
yasya vīryaṃ samāśritya vasupūrṇāṃ vasuṃdharām
bhoktum icchāmahe mātaḥ niḥsapatnā mahāmanaḥ
imāṃ manyāmahe prāptāṃ nihatya dhṛtarāṣṭrajān
karṇaṃ duḥśāsanaṃ caiva śakuniṃ cāpi saubalam
- 11
तस्य व्यवसितस्त्यागो बुद्धिम् आस्थाय कां त्वया
कच्चिन्न दुःखैर्बुद्धिस्ते विप्लुता गतचेतसः
tasya vyavasitastyāgo buddhim āsthāya kāṃ tvayā
kaccinna duḥkhairbuddhiste viplutā gatacetasaḥ
- 12
कुन्त्युवाच
युधिष्ठिर न संतापः कार्यः प्रति वृकोदरम्
न चायं बुद्धिदौर्बल्याद्व्यवसायः कृतो मया
न च शोकेन बुद्धिर्मे विप्लुता गतचेतना
kuntyuvāca
yudhiṣṭhira na saṃtāpaḥ kāryaḥ prati vṛkodaram
na cāyaṃ buddhidaurbalyādvyavasāyaḥ kṛto mayā
na ca śokena buddhirme viplutā gatacetanā
- 13
इह विप्रस्य भवने वयं पुत्र सुखोषिताः
अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यवः
तस्य प्रतिक्रिया तात मयेयं प्रसमीक्षिता
एतावान् एव पुरुषः कृतं यस्मिन्न नश्यति
ब्राह्मणार्थे महान्धर्मो जानतीत्थं वृकोदरे
यावच्च कुर्याद् अन्यो ऽस्य कुर्याद्बहुगुणं ततः
iha viprasya bhavane vayaṃ putra sukhoṣitāḥ
ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ
tasya pratikriyā tāta mayeyaṃ prasamīkṣitā
etāvān eva puruṣaḥ kṛtaṃ yasminna naśyati
brāhmaṇārthe mahāndharmo jānatītthaṃ vṛkodare
yāvacca kuryād anyo 'sya kuryādbahuguṇaṃ tataḥ
- 14
दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रान्तं तदा जतुगृहे महत्
हिडिम्बस्य वधाच्चैव विश्वासो मे वृकोदरे
dṛṣṭvā bhīṣmasya vikrāntaṃ tadā jatugṛhe mahat
hiḍimbasya vadhāccaiva viśvāso me vṛkodare
- 15
बाह्वोर्बलं हि भीमस्य नागायुतसमं महत्
येन यूयं गजप्रख्या निर्व्यूढा वारणावतात्
bāhvorbalaṃ hi bhīmasya nāgāyutasamaṃ mahat
yena yūyaṃ gajaprakhyā nirvyūḍhā vāraṇāvatāt
- 16
वृकोदरबलो नान्यो न भूतो न भविष्यति
यो ऽभ्युदीयाद्युधि श्रेष्ठम् अपि वज्रधरं स्वयम्
vṛkodarabalo nānyo na bhūto na bhaviṣyati
yo 'bhyudīyādyudhi śreṣṭham api vajradharaṃ svayam
- 17
जातमात्रः पुरा चैष ममाङ्कात्पतितो गिरौ
शरीरगौरवात्तस्य शिला गात्रैर्विचूर्णिता
तथा हि दृष्टं स्वप्नं तु मया गतनिशे महत्
भुक्त्वा भीमो बकं हत्वा नागरैः परिवारितः
हृष्टः पुनर् इमं वासम् आयातो ऽलंकृतः शुभैः
jātamātraḥ purā caiṣa mamāṅkātpatito girau
śarīragauravāttasya śilā gātrairvicūrṇitā
tathā hi dṛṣṭaṃ svapnaṃ tu mayā gataniśe mahat
bhuktvā bhīmo bakaṃ hatvā nāgaraiḥ parivāritaḥ
hṛṣṭaḥ punar imaṃ vāsam āyāto 'laṃkṛtaḥ śubhaiḥ
- 18
तद् अहं प्रज्ञया स्मृत्वा बलं भीमस्य पाण्डव
प्रतीकारं च विप्रस्य ततः कृतवती मतिम्
tad ahaṃ prajñayā smṛtvā balaṃ bhīmasya pāṇḍava
pratīkāraṃ ca viprasya tataḥ kṛtavatī matim
- 19
नेदं लोभान्न चाज्ञानान्न च मोहाद्विनिश्चितम्
बुद्धिपूर्वं तु धर्मस्य व्यवसायः कृतो मया
nedaṃ lobhānna cājñānānna ca mohādviniścitam
buddhipūrvaṃ tu dharmasya vyavasāyaḥ kṛto mayā
- 20
अर्थौ द्वावपि निष्पन्नौ युधिष्ठिर भविष्यतः
प्रतीकारश्च वासस्य धर्मश्च चरितो महान्
arthau dvāvapi niṣpannau yudhiṣṭhira bhaviṣyataḥ
pratīkāraśca vāsasya dharmaśca carito mahān
- 21
यो ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुर्याद् अर्थेषु कर्हिचित्
क्षत्रियः स शुभांल्लोकान्प्राप्नुयाद् इति मे श्रुतम्
yo brāhmaṇasya sāhāyyaṃ kuryād artheṣu karhicit
kṣatriyaḥ sa śubhāṃllokānprāpnuyād iti me śrutam
- 22
क्षत्रियः क्षत्रियस्यैव कुर्वाणो वधमोक्षणम्
विपुलां कीर्तिम् आप्नोति लोके ऽस्मिंश्च परत्र च
kṣatriyaḥ kṣatriyasyaiva kurvāṇo vadhamokṣaṇam
vipulāṃ kīrtim āpnoti loke 'smiṃśca paratra ca
- 23
वैश्यस्यैव तु साहाय्यं कुर्वाणः क्षत्रियो युधि
स सर्वेष्वपि लोकेषु प्रजा रञ्जयते ध्रुवम्
vaiśyasyaiva tu sāhāyyaṃ kurvāṇaḥ kṣatriyo yudhi
sa sarveṣvapi lokeṣu prajā rañjayate dhruvam
- 24
शूद्रं तु मोक्षयन्राजा शरणार्थिनम् आगतम्
प्राप्नोतीह कुले जन्म सद्रव्ये राजसत्कृते
śūdraṃ tu mokṣayanrājā śaraṇārthinam āgatam
prāpnotīha kule janma sadravye rājasatkṛte
- 25
एवं स भगवान्व्यासः पुरा कौरवनन्दन
प्रोवाच सुतरां प्राज्ञस्तस्माद् एतच्चिकीर्षितम्
evaṃ sa bhagavānvyāsaḥ purā kauravanandana
provāca sutarāṃ prājñastasmād etaccikīrṣitam
- 26
युधिष्ठिर उवाच
उपपन्नम् इदं मातस्त्वया यद्बुद्धिपूर्वकम्
आर्तस्य ब्राह्मणस्यैवम् अनुक्रोशाद् इदं कृतम्
ध्रुवम् एष्यति भीमो ऽयं निहत्य पुरुषादकम्
सर्वथा ब्राह्मणस्यार्थे यद् अनुक्रोशवत्यसि
मन्वादिमुनिभिः प्रोक्तं वेदविद्भिर्महात्मभिः
गवार्थे ब्राह्मणस्यार्थे सद्यः प्राणान्परित्यजेत्
मुच्यते ब्रह्महत्याया गोप्तारो ब्राह्मणस्य च
आगन्ता नगरं चैव तस्मात्पापाद्विमुच्यते
yudhiṣṭhira uvāca
upapannam idaṃ mātastvayā yadbuddhipūrvakam
ārtasya brāhmaṇasyaivam anukrośād idaṃ kṛtam
dhruvam eṣyati bhīmo 'yaṃ nihatya puruṣādakam
sarvathā brāhmaṇasyārthe yad anukrośavatyasi
manvādimunibhiḥ proktaṃ vedavidbhirmahātmabhiḥ
gavārthe brāhmaṇasyārthe sadyaḥ prāṇānparityajet
mucyate brahmahatyāyā goptāro brāhmaṇasya ca
āgantā nagaraṃ caiva tasmātpāpādvimucyate
- 27
यथा त्विदं न विन्देयुर्नरा नगरवासिनः
तथायं ब्राह्मणो वाच्यः परिग्राह्यश्च यत्नतः
वैशंपायनः
युधिष्ठिरेण संमन्त्र्य ब्राह्मणार्थम् अरिंदम
कुन्ती प्रविश्य तान्सर्वान्सान्त्वयामास भारत
yathā tvidaṃ na vindeyurnarā nagaravāsinaḥ
tathāyaṃ brāhmaṇo vācyaḥ parigrāhyaśca yatnataḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
yudhiṣṭhireṇa saṃmantrya brāhmaṇārtham ariṃdama
kuntī praviśya tānsarvānsāntvayāmāsa bhārata

