18 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ते ऽलंकृताः कुण्डलिनो युवानः परस्परं स्पर्धमानाः समेताः
अस्त्रं बलं चात्मनि मन्यमानाः सर्वे समुत्पेतुर् अहंकृतेन
vaiśaṃpāyana uvāca
te 'laṃkṛtāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ parasparaṃ spardhamānāḥ sametāḥ
astraṃ balaṃ cātmani manyamānāḥ sarve samutpetur ahaṃkṛtena
- 2
रूपेण वीर्येण कुलेन चैव धर्मेण चैवापि च यौवनेन
समृद्धदर्पा मदवेगभिन्ना मत्ता यथा हैमवता गजेन्द्राः
rūpeṇa vīryeṇa kulena caiva dharmeṇa caivāpi ca yauvanena
samṛddhadarpā madavegabhinnā mattā yathā haimavatā gajendrāḥ
- 3
परस्परं स्पर्धया प्रेक्षमाणाः संकल्पजेनापि परिप्लुताङ्गाः
कृष्णा ममैषेत्यभिभाषमाणा नृपासनेभ्यः सहसोपतस्थुः
parasparaṃ spardhayā prekṣamāṇāḥ saṃkalpajenāpi pariplutāṅgāḥ
kṛṣṇā mamaiṣetyabhibhāṣamāṇā nṛpāsanebhyaḥ sahasopatasthuḥ
- 4
ते क्षत्रिया रङ्गगताः समेता जिगीषमाणा द्रुपदात्मजां ताम्
चकाशिरे पर्वतराजकन्याम् उमां यथा देवगणाः समेताः
te kṣatriyā raṅgagatāḥ sametā jigīṣamāṇā drupadātmajāṃ tām
cakāśire parvatarājakanyām umāṃ yathā devagaṇāḥ sametāḥ
- 5
कन्दर्पबाणाभिनिपीडिताङ्गाः कृष्णागतैस्ते हृदयैर्नरेन्द्राः
रङ्गावतीर्णा द्रुपदात्मजार्थं द्वेष्यान्हि चक्रुः सुहृदो ऽपि तत्र
kandarpabāṇābhinipīḍitāṅgāḥ kṛṣṇāgataiste hṛdayairnarendrāḥ
raṅgāvatīrṇā drupadātmajārthaṃ dveṣyānhi cakruḥ suhṛdo 'pi tatra
- 6
अथाययुर्देवगणा विमानै रुद्रादित्या वसवो ऽथाश्विनौ च
साध्याश्च सर्वे मरुतस्तथैव यमं पुरस्कृत्य धनेश्वरं च
athāyayurdevagaṇā vimānai rudrādityā vasavo 'thāśvinau ca
sādhyāśca sarve marutastathaiva yamaṃ puraskṛtya dhaneśvaraṃ ca
- 7
दैत्याः सुपर्णाश्च महोरगाश्च देवर्षयो गुह्यकाश्चारणाश्च
विश्वावसुर्नारदपर्वतौ च गन्धर्वमुख्याश्च सहाप्सरोभिः
daityāḥ suparṇāśca mahoragāśca devarṣayo guhyakāścāraṇāśca
viśvāvasurnāradaparvatau ca gandharvamukhyāśca sahāpsarobhiḥ
- 8
हलायुधस्तत्र च केशवश्च वृष्ण्यन्धकाश्चैव यथा प्रधानाः
प्रेक्षां स्म चक्रुर्यदुपुंगवास्ते स्थिताश्च कृष्णस्य मते बभूवुः
halāyudhastatra ca keśavaśca vṛṣṇyandhakāścaiva yathā pradhānāḥ
prekṣāṃ sma cakruryadupuṃgavāste sthitāśca kṛṣṇasya mate babhūvuḥ
- 9
दृष्ट्वा हि तान्मत्तगजेन्द्ररूपान्पञ्चाभिपद्मान् इव वारणेन्द्रान्
भस्मावृताङ्गान् इव हव्यवाहान्पार्थान्प्रदध्यौ स यदुप्रवीरः
dṛṣṭvā hi tānmattagajendrarūpānpañcābhipadmān iva vāraṇendrān
bhasmāvṛtāṅgān iva havyavāhānpārthānpradadhyau sa yadupravīraḥ
- 10
शशंस रामाय युधिष्ठिरं च भीमं च जिष्णुं च यमौ च वीरौ
शनैः शनैस्तांश्च निरीक्ष्य रामो जनार्दनं प्रीतमना ददर्श
śaśaṃsa rāmāya yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca jiṣṇuṃ ca yamau ca vīrau
śanaiḥ śanaistāṃśca nirīkṣya rāmo janārdanaṃ prītamanā dadarśa
- 11
अन्ये तु नानानृपपुत्रपौत्राः कृष्णागतैर्नेत्रमनःस्वभावैः
व्यायच्छमाना ददृशुर्भ्रमन्तीं संदष्टदन्तच्छदताम्रवक्त्राः
anye tu nānānṛpaputrapautrāḥ kṛṣṇāgatairnetramanaḥsvabhāvaiḥ
vyāyacchamānā dadṛśurbhramantīṃ saṃdaṣṭadantacchadatāmravaktrāḥ
- 12
तथैव पार्थाः पृथुबाहवस्ते वीरौ यमौ चैव महानुभावौ
तां द्रौपदीं प्रेक्ष्य तदा स्म सर्वे कन्दर्पबाणाभिहता बभूवुः
देवाश्च सर्वे सगणाः समेतास्तां द्रष्टुकामा वसवो ऽश्विनौ च
रुद्राश्च सोमो वरुणो यमश्च शक्रं पुरस्कृत्य धनेश्वरश्च
विश्वावसुर्नारदपर्वतौ च देवर्षयश्चाप्सरसां गणाश्च
tathaiva pārthāḥ pṛthubāhavaste vīrau yamau caiva mahānubhāvau
tāṃ draupadīṃ prekṣya tadā sma sarve kandarpabāṇābhihatā babhūvuḥ
devāśca sarve sagaṇāḥ sametāstāṃ draṣṭukāmā vasavo 'śvinau ca
rudrāśca somo varuṇo yamaśca śakraṃ puraskṛtya dhaneśvaraśca
viśvāvasurnāradaparvatau ca devarṣayaścāpsarasāṃ gaṇāśca
- 13
देवर्षिगन्धर्वसमाकुलं तत्सुपर्णनागासुरसिद्धजुष्टम्
दिव्येन गन्धेन समाकुलं च दिव्यैश्च माल्यैर् अवकीर्यमाणम्
devarṣigandharvasamākulaṃ tatsuparṇanāgāsurasiddhajuṣṭam
divyena gandhena samākulaṃ ca divyaiśca mālyair avakīryamāṇam
- 14
महास्वनैर्दुन्दुभिनादितैश्च बभूव तत्संकुलम् अन्तरिक्षम्
विमानसंबाधम् अभूत्समन्तात्सवेणुवीणापणवानुनादम्
समाजवाटोपरि संस्थितानां मेघैः समन्ताद् इव गर्जमानैः
mahāsvanairdundubhināditaiśca babhūva tatsaṃkulam antarikṣam
vimānasaṃbādham abhūtsamantātsaveṇuvīṇāpaṇavānunādam
samājavāṭopari saṃsthitānāṃ meghaiḥ samantād iva garjamānaiḥ
- 15
ततस्तु ते राजगणाः क्रमेण कृष्णानिमित्तं नृप विक्रमन्तः
सकर्णदुर्योधनशाल्वशल्यद्रौणायनिक्राथसुनीथवक्राः
कलिङ्गवङ्गाधिपपाण्ड्यपौण्ड्रा विदेहराजो यवनाधिपश्च
अन्ये च नानानृपपुत्रपौत्रा राष्ट्राधिपाः पङ्कजपत्रनेत्राः
किरीटहाराङ्गदचक्रवालैर्विभूषिताङ्गाः पृथुबाहवस्ते
अनुक्रमं विक्रमसत्त्वयुक्ता बलेन वीर्येण च नर्दमानाः
तत्कार्मुकं संहननोपपन्नं सज्यं न शेकुस्तरसापि कर्तुम्
tatastu te rājagaṇāḥ krameṇa kṛṣṇānimittaṃ nṛpa vikramantaḥ
sakarṇaduryodhanaśālvaśalyadrauṇāyanikrāthasunīthavakrāḥ
kaliṅgavaṅgādhipapāṇḍyapauṇḍrā videharājo yavanādhipaśca
anye ca nānānṛpaputrapautrā rāṣṭrādhipāḥ paṅkajapatranetrāḥ
kirīṭahārāṅgadacakravālairvibhūṣitāṅgāḥ pṛthubāhavaste
anukramaṃ vikramasattvayuktā balena vīryeṇa ca nardamānāḥ
tatkārmukaṃ saṃhananopapannaṃ sajyaṃ na śekustarasāpi kartum
- 16
ते विक्रमन्तः स्फुरता दृढेन निष्कृष्यमाणा धनुषा नरेन्द्राः
विचेष्टमाना धरणीतलस्था दीना अदृश्यन्त विभग्नचित्ताः
गतौजसः स्रस्तकिरीटहारा विनिःश्वसन्तः शमयांबभूवुः
पाञ्चालराजस्य सुता सखीभिः दृष्ट्वा धनुःक्षोभम् उदाररूपा
जहास राज्ञां बहुवीर्यभाजां लीलाविलासाञ्चितलोचनान्ता
te vikramantaḥ sphuratā dṛḍhena niṣkṛṣyamāṇā dhanuṣā narendrāḥ
viceṣṭamānā dharaṇītalasthā dīnā adṛśyanta vibhagnacittāḥ
gataujasaḥ srastakirīṭahārā viniḥśvasantaḥ śamayāṃbabhūvuḥ
pāñcālarājasya sutā sakhībhiḥ dṛṣṭvā dhanuḥkṣobham udārarūpā
jahāsa rājñāṃ bahuvīryabhājāṃ līlāvilāsāñcitalocanāntā
- 17
हाहाकृतं तद्धनुषा दृढेन निष्पिष्टभग्नाङ्गदकुण्डलं च
कृष्णानिमित्तं विनिवृत्तभावं राज्ञां तदा मण्डलम् आर्तम् आसीत्
सर्वान्नृपांस्तान्प्रसमीक्ष्य कर्णो धनुर्धराणां प्रवरो जगाम
उद्धृत्य तूर्णं धनुर् उद्यतं तत्सज्यं चकाराशु युयोज बाणान्
दृष्ट्वा सूतं मेनिरे पाण्डुपुत्रा भित्त्वा नीतं लक्ष्यवरं धरायाम्
धनुर्धरा रागकृतप्रतिज्ञम् अत्यग्निसोमार्कम् अथार्कपुत्रम्
दृष्ट्वा तु तं द्रौपदी वाक्यम् उच्चैर्जगाद नाहं वरयामि सूतम्
सामर्षहासं प्रसमीक्ष्य सूर्यं तत्याज कर्णः स्फुरितं धनुस्तत्
एवं तेषु निवृत्तेषु क्षत्रियेषु समन्ततः
चेदीनाम् अधिपो वीरो बलवान् अन्तकोपमः
दमघोषात्मजो वीरः शिशुपालो महामतिः
धनुर् आदायमानस्तु जानुभ्याम् अगमन्महीम्
ततो राजा महावीर्यो जरासंधो महाबलः
धनुषो ऽभ्याशम् आगत्य तस्थौ गिरिर् इवाचलः
धनुषा पीड्यमानस्तु जानुभ्याम् अगमन्महीम्
तत उत्थाय राजा स स्वराष्ट्राण्यभिजग्मिवान्
ततः शल्यो महावीर्यो मद्रराजो महाबलः
तद् अप्यारोप्यमाणस्तु जानुभ्याम् अगमन्महीम्
ताडितः स धनुष्कोट्या पपातोर्व्यां वियन्मुखः
संरम्भात्क्रोशमात्रे तु राजानो ऽन्ये भयातुराः
ततो वैकर्तनः कर्णो वृषा वै सूतनन्दनः
धनुर् आरोप्यमाणं तु रोममात्रे ऽभ्यताडयत्
कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः
मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवेगवान्
धनुर् आरोप्यमाणं तु सर्षमात्रे ऽभ्यताडयत्
त्रैलोक्यविजयी कर्णः सत्त्वे त्रैलोक्यविश्रुतः
धनुषा सो ऽपि निर्धूत इति सर्वे भयाकुलाः
एवं कर्णे विनिर्धूते धनुषान्ये नृपोत्तमाः
चक्षुर्भिर् अपि नापश्यन्विनम्रमुखपङ्कजाः
दृष्ट्वा कर्णं विनिर्धूतं लोकवीरा नृपोत्तमाः
निराशा धनुषोद्धारे द्रौपदीसंगमे ऽपि च
ततो दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्रः परंतपः
मानी दृढास्त्रः सम्पन्नः सर्वैश्च नृपलक्षणैः
उत्थितः सहसा तत्र भ्रातृमध्ये महाबलः
विलोक्य द्रौपदीं हृष्टो धनुषो ऽभ्याशम् आगमत्
स बभौ धनुर् आदाय शक्रश्चापधरो यथा
स तदारोपयामास तिलमात्रे ह्यताडयत्
आरोप्यमाणस्तद्राजा धनुषा बलिना तदा
मा स उत्थानम् अपतद् अङ्गुल्यग्रे स ताडितः
स ययौ ताडितस्तेन व्रीडन्न् इव नराधिपः
तम् अथारोप्यमाणं तु मुद्गमात्रे ऽभ्यताडयत्
स पपात महीं रङ्गाद् अर्धयोजनदूरतः
तथैवागात्स्वकं राज्यं पश्चाद् अनवलोकयन्
ततो वैकर्तनः कर्णो वृषा वै सूतनन्दनः
धनुरभ्याशम् आगम्य तोलयामास तद्धनुः
तं चाप्यारोप्यमाणं तद्रोममात्रे ऽभ्यताडयत्
ततो वरिष्ठः सुरदानवानाम् उदारधीर्वृष्णिकुलप्रवीरः
जहर्ष रामेण स पीड्य हस्तं हस्तं गतां पाण्डुसुतस्य मत्वा
न जज्ञुर् अन्ये नृपवीरमुख्याः संछन्नरूपान् अथ पाण्डुपुत्रान्
विना हि भीष्मं च यदुप्रवीरौ धौम्यं च धर्मं सहसोदरांश्च
hāhākṛtaṃ taddhanuṣā dṛḍhena niṣpiṣṭabhagnāṅgadakuṇḍalaṃ ca
kṛṣṇānimittaṃ vinivṛttabhāvaṃ rājñāṃ tadā maṇḍalam ārtam āsīt
sarvānnṛpāṃstānprasamīkṣya karṇo dhanurdharāṇāṃ pravaro jagāma
uddhṛtya tūrṇaṃ dhanur udyataṃ tatsajyaṃ cakārāśu yuyoja bāṇān
dṛṣṭvā sūtaṃ menire pāṇḍuputrā bhittvā nītaṃ lakṣyavaraṃ dharāyām
dhanurdharā rāgakṛtapratijñam atyagnisomārkam athārkaputram
dṛṣṭvā tu taṃ draupadī vākyam uccairjagāda nāhaṃ varayāmi sūtam
sāmarṣahāsaṃ prasamīkṣya sūryaṃ tatyāja karṇaḥ sphuritaṃ dhanustat
evaṃ teṣu nivṛtteṣu kṣatriyeṣu samantataḥ
cedīnām adhipo vīro balavān antakopamaḥ
damaghoṣātmajo vīraḥ śiśupālo mahāmatiḥ
dhanur ādāyamānastu jānubhyām agamanmahīm
tato rājā mahāvīryo jarāsaṃdho mahābalaḥ
dhanuṣo 'bhyāśam āgatya tasthau girir ivācalaḥ
dhanuṣā pīḍyamānastu jānubhyām agamanmahīm
tata utthāya rājā sa svarāṣṭrāṇyabhijagmivān
tataḥ śalyo mahāvīryo madrarājo mahābalaḥ
tad apyāropyamāṇastu jānubhyām agamanmahīm
tāḍitaḥ sa dhanuṣkoṭyā papātorvyāṃ viyanmukhaḥ
saṃrambhātkrośamātre tu rājāno 'nye bhayāturāḥ
tato vaikartanaḥ karṇo vṛṣā vai sūtanandanaḥ
dhanur āropyamāṇaṃ tu romamātre 'bhyatāḍayat
kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ
mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavegavān
dhanur āropyamāṇaṃ tu sarṣamātre 'bhyatāḍayat
trailokyavijayī karṇaḥ sattve trailokyaviśrutaḥ
dhanuṣā so 'pi nirdhūta iti sarve bhayākulāḥ
evaṃ karṇe vinirdhūte dhanuṣānye nṛpottamāḥ
cakṣurbhir api nāpaśyanvinamramukhapaṅkajāḥ
dṛṣṭvā karṇaṃ vinirdhūtaṃ lokavīrā nṛpottamāḥ
nirāśā dhanuṣoddhāre draupadīsaṃgame 'pi ca
tato duryodhano rājā dhārtarāṣṭraḥ paraṃtapaḥ
mānī dṛḍhāstraḥ sampannaḥ sarvaiśca nṛpalakṣaṇaiḥ
utthitaḥ sahasā tatra bhrātṛmadhye mahābalaḥ
vilokya draupadīṃ hṛṣṭo dhanuṣo 'bhyāśam āgamat
sa babhau dhanur ādāya śakraścāpadharo yathā
sa tadāropayāmāsa tilamātre hyatāḍayat
āropyamāṇastadrājā dhanuṣā balinā tadā
mā sa utthānam apatad aṅgulyagre sa tāḍitaḥ
sa yayau tāḍitastena vrīḍann iva narādhipaḥ
tam athāropyamāṇaṃ tu mudgamātre 'bhyatāḍayat
sa papāta mahīṃ raṅgād ardhayojanadūrataḥ
tathaivāgātsvakaṃ rājyaṃ paścād anavalokayan
tato vaikartanaḥ karṇo vṛṣā vai sūtanandanaḥ
dhanurabhyāśam āgamya tolayāmāsa taddhanuḥ
taṃ cāpyāropyamāṇaṃ tadromamātre 'bhyatāḍayat
tato variṣṭhaḥ suradānavānām udāradhīrvṛṣṇikulapravīraḥ
jaharṣa rāmeṇa sa pīḍya hastaṃ hastaṃ gatāṃ pāṇḍusutasya matvā
na jajñur anye nṛpavīramukhyāḥ saṃchannarūpān atha pāṇḍuputrān
vinā hi bhīṣmaṃ ca yadupravīrau dhaumyaṃ ca dharmaṃ sahasodarāṃśca
- 18
तस्मिंस्तु संभ्रान्तजने समाजे निक्षिप्तवादेषु नराधिपेषु
कुन्तीसुतो जिष्णुर् इयेष कर्तुं सज्यं धनुस्तत्सशरं स वीरः
tasmiṃstu saṃbhrāntajane samāje nikṣiptavādeṣu narādhipeṣu
kuntīsuto jiṣṇur iyeṣa kartuṃ sajyaṃ dhanustatsaśaraṃ sa vīraḥ

