31 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
दर्शनीयांस्ततः पुत्रान्पाण्डुः पञ्च महावने
तान्पश्यन्पर्वते रेमे स्वबाहुबलपालितान्
vaiśaṃpāyana uvāca
darśanīyāṃstataḥ putrānpāṇḍuḥ pañca mahāvane
tānpaśyanparvate reme svabāhubalapālitān
- 2
सुपुष्पितवने काले कदाचिन्मधुमाधवे
पूर्णे चतुर्दशे वर्षे फल्गुनस्य च धीमतः
तदा उत्तरफल्गुन्यां प्रवृत्ते स्वस्तिवाचने
रक्षणे विस्मृता कुन्ती व्यग्रा ब्राह्मणभोजने
पुरोहितेन सह सा ब्राह्मणान्पर्यवेषयत्
तस्मिन्काले समाहूय माद्रीं मदनमोहितः
भूतसंमोहने राजा सभार्यो व्यचरद्वनम्
supuṣpitavane kāle kadācinmadhumādhave
pūrṇe caturdaśe varṣe phalgunasya ca dhīmataḥ
tadā uttaraphalgunyāṃ pravṛtte svastivācane
rakṣaṇe vismṛtā kuntī vyagrā brāhmaṇabhojane
purohitena saha sā brāhmaṇānparyaveṣayat
tasminkāle samāhūya mādrīṃ madanamohitaḥ
bhūtasaṃmohane rājā sabhāryo vyacaradvanam
- 3
पलाशैस्तिलकैश्चूतैश्चम्पकैः पारिभद्रकैः
अन्यैश्च बहुभिर्वृक्षैः फलपुष्पसमृद्धिभिः
कर्णिकारैर् अशोकैश्च केशरैर् अतिमुक्तकैः
तदा कुरबकैश्चैव मत्तभ्रमरकूजितैः
चूतैर्मञ्जिरिभिश्चैव पारिजातवनैर् अपि
परपुष्टोपसंघुष्टसंगीतैः षट्पदैर् अपि
जम्बूदुम्बरसैहुण्डैर्वटैर् आम्रातकैर्धवैः
नीपार्जुनकदम्बैश्च बदरैर्नागकेसरैः
तमालैर्बिल्वकैस्तालैः पनसैर्वनकिंशुकैः
मत्तभ्रमरसंगीतकोकिलस्वनमिश्रितम्
हिन्तालकदलीशालैः पनसैर्वनकिंशुकैः
बकुलैस्तिलकैस्तालैः पनसैर्वनकिंशुकैः
palāśaistilakaiścūtaiścampakaiḥ pāribhadrakaiḥ
anyaiśca bahubhirvṛkṣaiḥ phalapuṣpasamṛddhibhiḥ
karṇikārair aśokaiśca keśarair atimuktakaiḥ
tadā kurabakaiścaiva mattabhramarakūjitaiḥ
cūtairmañjiribhiścaiva pārijātavanair api
parapuṣṭopasaṃghuṣṭasaṃgītaiḥ ṣaṭpadair api
jambūdumbarasaihuṇḍairvaṭair āmrātakairdhavaiḥ
nīpārjunakadambaiśca badarairnāgakesaraiḥ
tamālairbilvakaistālaiḥ panasairvanakiṃśukaiḥ
mattabhramarasaṃgītakokilasvanamiśritam
hintālakadalīśālaiḥ panasairvanakiṃśukaiḥ
bakulaistilakaistālaiḥ panasairvanakiṃśukaiḥ
- 4
जलस्थानैश्च विविधैः पद्मिनीभिश्च शोभितम्
नानाविहंगसंघुष्टं परपुष्टनिनादितम्
समीक्ष्य च ततस्तत्र रम्यं कुसुमितं द्रुमम्
पाण्डोर्वनं तु सम्प्रेक्ष्य प्रजज्ञे हृदि मन्मथः
मत्तभ्रमरसंगीतं कोकिलस्वनमिश्रितम्
गायमानैस्तु गन्धर्वैः पुरा नागपुरे यथा
jalasthānaiśca vividhaiḥ padminībhiśca śobhitam
nānāvihaṃgasaṃghuṣṭaṃ parapuṣṭanināditam
samīkṣya ca tatastatra ramyaṃ kusumitaṃ drumam
pāṇḍorvanaṃ tu samprekṣya prajajñe hṛdi manmathaḥ
mattabhramarasaṃgītaṃ kokilasvanamiśritam
gāyamānaistu gandharvaiḥ purā nāgapure yathā
- 5
प्रहृष्टमनसं तत्र विहरन्तं यथामरम्
तं माद्र्यनुजगामैका वसनं बिभ्रती शुभम्
prahṛṣṭamanasaṃ tatra viharantaṃ yathāmaram
taṃ mādryanujagāmaikā vasanaṃ bibhratī śubham
- 6
समीक्षमाणः स तु तां वयःस्थां तनुवाससम्
तस्य कामः प्रववृधे गहने ऽग्निर् इवोत्थितः
samīkṣamāṇaḥ sa tu tāṃ vayaḥsthāṃ tanuvāsasam
tasya kāmaḥ pravavṛdhe gahane 'gnir ivotthitaḥ
- 7
रहस्यात्मसमां दृष्ट्वा राजा राजीवलोचनाम्
न शशाक नियन्तुं तं कामं कामबलात्कृतः
अथ सो ऽष्टादशे वर्षे ऋतौ माद्रीम् अलंकृताम्
आजुहाव ततः पाण्डुः परीतात्मा यशस्विनीम्
rahasyātmasamāṃ dṛṣṭvā rājā rājīvalocanām
na śaśāka niyantuṃ taṃ kāmaṃ kāmabalātkṛtaḥ
atha so 'ṣṭādaśe varṣe ṛtau mādrīm alaṃkṛtām
ājuhāva tataḥ pāṇḍuḥ parītātmā yaśasvinīm
- 8
तत एनां बलाद्राजा निजग्राह रहोगताम्
वार्यमाणस्तया देव्या विस्फुरन्त्या यथाबलम्
tata enāṃ balādrājā nijagrāha rahogatām
vāryamāṇastayā devyā visphurantyā yathābalam
- 9
स तु कामपरीतात्मा तं शापं नान्वबुध्यत
माद्रीं मैथुनधर्मेण गच्छमानो बलाद् इव
sa tu kāmaparītātmā taṃ śāpaṃ nānvabudhyata
mādrīṃ maithunadharmeṇa gacchamāno balād iva
- 10
जीवितान्ताय कौरव्यो मन्मथस्य वशं गतः
शापजं भयम् उत्सृज्य जगामैव बलात्प्रियाम्
jīvitāntāya kauravyo manmathasya vaśaṃ gataḥ
śāpajaṃ bhayam utsṛjya jagāmaiva balātpriyām
- 11
तस्य कामात्मनो बुद्धिः साक्षात्कालेन मोहिता
सम्प्रमथ्येन्द्रियग्रामं प्रनष्टा सह चेतसा
tasya kāmātmano buddhiḥ sākṣātkālena mohitā
sampramathyendriyagrāmaṃ pranaṣṭā saha cetasā
- 12
स तया सह संगम्य भार्यया कुरुनन्दन
पाण्डुः परमधर्मात्मा युयुजे कालधर्मणा
क्षणेनाभ्यपतद्राजा राजधानीं यमस्य वै
sa tayā saha saṃgamya bhāryayā kurunandana
pāṇḍuḥ paramadharmātmā yuyuje kāladharmaṇā
kṣaṇenābhyapatadrājā rājadhānīṃ yamasya vai
- 13
ततो माद्री समालिङ्ग्य राजानं गतचेतसम्
मुमोच दुःखजं शब्दं पुनः पुनर् अतीव ह
तं श्रुत्वा करुणं शब्दं सहसोत्पतितं तदा
tato mādrī samāliṅgya rājānaṃ gatacetasam
mumoca duḥkhajaṃ śabdaṃ punaḥ punar atīva ha
taṃ śrutvā karuṇaṃ śabdaṃ sahasotpatitaṃ tadā
- 14
सह पुत्रैस्ततः कुन्ती माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
आजग्मुः सहितास्तत्र यत्र राजा तथागतः
saha putraistataḥ kuntī mādrīputrau ca pāṇḍavau
ājagmuḥ sahitāstatra yatra rājā tathāgataḥ
- 15
ततो माद्र्यब्रवीद्राजन्न् आर्ता कुन्तीम् इदं वचः
एकैव त्वम् इहागच्छ तिष्ठन्त्वत्रैव दारकाः
tato mādryabravīdrājann ārtā kuntīm idaṃ vacaḥ
ekaiva tvam ihāgaccha tiṣṭhantvatraiva dārakāḥ
- 16
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्यास्तत्रैवावार्य दारकान्
हताहम् इति विक्रुश्य सहसोपजगाम ह
tacchrutvā vacanaṃ tasyāstatraivāvārya dārakān
hatāham iti vikruśya sahasopajagāma ha
- 17
दृष्ट्वा पाण्डुं च माद्रीं च शयानौ धरणीतले
कुन्ती शोकपरीताङ्गी विललाप सुदुःखिता
dṛṣṭvā pāṇḍuṃ ca mādrīṃ ca śayānau dharaṇītale
kuntī śokaparītāṅgī vilalāpa suduḥkhitā
- 18
रक्ष्यमाणो मया नित्यं वीरः सततम् आत्मवान्
कथं त्वम् अभ्यतिक्रान्तः शापं जानन्वनौकसः
rakṣyamāṇo mayā nityaṃ vīraḥ satatam ātmavān
kathaṃ tvam abhyatikrāntaḥ śāpaṃ jānanvanaukasaḥ
- 19
ननु नाम त्वया माद्रि रक्षितव्यो जनाधिपः
सा कथं लोभितवती विजने त्वं नराधिपम्
माद्री
विधिना चोदितस्यास्य मां दृष्ट्वा विजने वने
अचिन्तयित्वा तच्छापं प्रहर्षः समजायत
nanu nāma tvayā mādri rakṣitavyo janādhipaḥ
sā kathaṃ lobhitavatī vijane tvaṃ narādhipam
mādrī
vidhinā coditasyāsya māṃ dṛṣṭvā vijane vane
acintayitvā tacchāpaṃ praharṣaḥ samajāyata
- 20
कथं दीनस्य सततं त्वाम् आसाद्य रहोगताम्
तं विचिन्तयतः शापं प्रहर्षः समजायत
kathaṃ dīnasya satataṃ tvām āsādya rahogatām
taṃ vicintayataḥ śāpaṃ praharṣaḥ samajāyata
- 21
धन्या त्वम् असि बाह्लीकि मत्तो भाग्यतरा तथा
दृष्टवत्यसि यद्वक्त्रं प्रहृष्टस्य महीपतेः
dhanyā tvam asi bāhlīki matto bhāgyatarā tathā
dṛṣṭavatyasi yadvaktraṃ prahṛṣṭasya mahīpateḥ
- 22
माद्र्युवाच
विलोभ्यमानेन मया वार्यमाणेन चासकृत्
आत्मा न वारितो ऽनेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षुणा
वैशंपायनः
कुन्ती
वैशंपायनः
युधिष्ठिरः
भीमः
वैशंपायनः
अर्जुनः
वैशंपायनः
यमौ
वैशंपायनः
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्निदीपिता
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः
निश्चेष्टा पतिता भूमौ मोहे न तु चचाल सा
तस्मिन्क्षणे कृतस्नानम् अमलाम्बरसंवृतम्
अलंकारकृतं पाण्डुं शयानं शयने शुभे
कुन्तीम् उत्थाप्य माद्री तु मोहेनाविष्टचेतनाम्
एह्येहीति च तां कुन्तीं दर्शयामास कौरवम्
पादयोः पतिता कुन्ती पुनर् उत्थाय भूमिपम्
रक्तचन्दनदिग्धाङ्गं महारजतवाससम्
सस्मितेन तु वक्त्रेण गदन्तम् इव भारतीम्
परिरभ्य तदा मोहाद्विललापाकुलेन्द्रिया
माद्री चापि समालिङ्ग्य राजानं विललाप सा
तं तथाशायिनं पाण्डुम् ऋषयः सह चारणैः
अभ्येत्य सहिताः सर्वे शोकाद् अश्रूण्यवर्तयन्
अस्तं गतम् इवादित्यं संशुष्कम् इव सागरम्
दृष्ट्वा पाण्डुं नरव्याघ्रं शोचन्ति स्म महर्षयः
समानशोका ऋषयः पाण्डवाश्च बुभूविरे
ते समाश्वासिते विप्रैर्विलेपतुर् अनिन्दिते
हा राजन्कस्य नौ हित्वा गच्छसि त्रिदशालयम्
हा राजन्मम मन्दायाः कथं माद्रीं समेत्य वै
निधनं प्राप्तवान्राजन्मद्भाग्यपरिसंक्षयात्
युधिष्ठिरं भीमसेनम् अर्जुनं च यमावुभौ
कस्मात्पुत्रान्प्रियान्हित्वा प्रयातो ऽसि विशां पते
नूनं त्वां त्रिदशा देवाः प्रतिनन्दन्ति भारत
यथा हि तप उग्रं ते चरितं विप्रसंसदि
आवाभ्यां सहितो राजन्गमिष्यसि दिवं शुभम्
आजमीढाजमीढानां कर्मणा चरितां गतिम्
ननु नाम सहावाभ्यां गमिष्यामीति नस्त्वया
प्रतिज्ञातं कुरुश्रेष्ठ यदासि वनम् आगतः
आवाभ्यां त्वेव सहितो गमिष्यसि विशां पते
मुहूर्तं क्षम्यतां राजन्न् आरोक्ष्यावश्चितां तव
विलपित्वा भृशं त्वेवं निःसंज्ञे पतिते भुवि
यथा विद्धे हते मृग्यौ लुब्धैर्वनगते तथा
युधिष्ठिरमुखाः सर्वे पाण्डवा वेदपारगाः
ते ऽप्यागत्य पितुर्मूले निःसंज्ञाः पतिता भुवि
पाण्डोः पादौ परिष्वज्य विलपन्ति स्म पाण्डवाः
हा विनष्टाः स्म तातेति हा विनाथा भवामहे
त्वद्विहीना महाप्राज्ञ कथं वर्ताम बालकाः
लोकनाथस्य पुत्राः स्मो न सनाथा भवामहे
क्षणेनैव महाराज अहो लोकस्य चित्रता
नास्मद्विधा राजपुत्रा अधन्याः सन्ति भारत
त्वद्विनाशाच्च राजेन्द्र राज्यप्रस्खलनात्तथा
बान्धवानाम् अथाज्ञानात्प्राप्ताः स्म व्यसनं वयम्
किं करिष्यामहे राजन्कर्तव्यं नः प्रसीदताम्
हित्वा राज्यं च भोगांश्च शतशृङ्गनिवासिना
त्वया लब्धाः स्म राजेन्द्र महता तपसा वयम्
हित्वा मानं वनं गत्वा स्वयम् आहृत्य भक्षणम्
शाकमूलफलैर्वन्यैर्भरणं वै त्वया कृतम्
पुत्रान् उत्पाद्य पितरो यम् इच्छन्ति महात्मनः
त्रिवर्गफलम् इच्छन्तस्तस्य कालो ऽयम् आगतः
अभुक्त्वैव फलं राजन्गन्तुं नार्हसि भारत
इत्येवम् उक्त्वा पितरं भीमो ऽपि विललाप ह
प्रणष्टं भारतं वंशं पाण्डुना पुनर् उद्धृतम्
तस्मिंस्तपोवनगते नष्टं राज्यं सराष्ट्रकम्
पुनर्निस्तारितं क्षत्रं पाण्डुपुत्रैर्महात्मभिः
एतच्छ्रुत्वा तु मोदित्वा गन्तुम् अर्हसि कौरव
इत्येवम् उक्त्वा पितरं विललाप धनंजयः
दुःसंचयं तपः कृत्वा लब्ध्वा नौ भरतर्षभ
पुत्रलाभस्य महतः शुश्रूषादिफलं त्वया
न चावाप्तं किंचिद् एव राज्यं पित्रा यथा पुरा
एवम् उक्त्वा यमौ चापि विलेपतुर् अथातुरौ
mādryuvāca
vilobhyamānena mayā vāryamāṇena cāsakṛt
ātmā na vārito 'nena satyaṃ diṣṭaṃ cikīrṣuṇā
vaiśaṃpāyanaḥ
kuntī
vaiśaṃpāyanaḥ
yudhiṣṭhiraḥ
bhīmaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
arjunaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
yamau
vaiśaṃpāyanaḥ
tasyāstadvacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā
papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ
niśceṣṭā patitā bhūmau mohe na tu cacāla sā
tasminkṣaṇe kṛtasnānam amalāmbarasaṃvṛtam
alaṃkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe
kuntīm utthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām
ehyehīti ca tāṃ kuntīṃ darśayāmāsa kauravam
pādayoḥ patitā kuntī punar utthāya bhūmipam
raktacandanadigdhāṅgaṃ mahārajatavāsasam
sasmitena tu vaktreṇa gadantam iva bhāratīm
parirabhya tadā mohādvilalāpākulendriyā
mādrī cāpi samāliṅgya rājānaṃ vilalāpa sā
taṃ tathāśāyinaṃ pāṇḍum ṛṣayaḥ saha cāraṇaiḥ
abhyetya sahitāḥ sarve śokād aśrūṇyavartayan
astaṃ gatam ivādityaṃ saṃśuṣkam iva sāgaram
dṛṣṭvā pāṇḍuṃ naravyāghraṃ śocanti sma maharṣayaḥ
samānaśokā ṛṣayaḥ pāṇḍavāśca bubhūvire
te samāśvāsite viprairvilepatur anindite
hā rājankasya nau hitvā gacchasi tridaśālayam
hā rājanmama mandāyāḥ kathaṃ mādrīṃ sametya vai
nidhanaṃ prāptavānrājanmadbhāgyaparisaṃkṣayāt
yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenam arjunaṃ ca yamāvubhau
kasmātputrānpriyānhitvā prayāto 'si viśāṃ pate
nūnaṃ tvāṃ tridaśā devāḥ pratinandanti bhārata
yathā hi tapa ugraṃ te caritaṃ viprasaṃsadi
āvābhyāṃ sahito rājangamiṣyasi divaṃ śubham
ājamīḍhājamīḍhānāṃ karmaṇā caritāṃ gatim
nanu nāma sahāvābhyāṃ gamiṣyāmīti nastvayā
pratijñātaṃ kuruśreṣṭha yadāsi vanam āgataḥ
āvābhyāṃ tveva sahito gamiṣyasi viśāṃ pate
muhūrtaṃ kṣamyatāṃ rājann ārokṣyāvaścitāṃ tava
vilapitvā bhṛśaṃ tvevaṃ niḥsaṃjñe patite bhuvi
yathā viddhe hate mṛgyau lubdhairvanagate tathā
yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve pāṇḍavā vedapāragāḥ
te 'pyāgatya piturmūle niḥsaṃjñāḥ patitā bhuvi
pāṇḍoḥ pādau pariṣvajya vilapanti sma pāṇḍavāḥ
hā vinaṣṭāḥ sma tāteti hā vināthā bhavāmahe
tvadvihīnā mahāprājña kathaṃ vartāma bālakāḥ
lokanāthasya putrāḥ smo na sanāthā bhavāmahe
kṣaṇenaiva mahārāja aho lokasya citratā
nāsmadvidhā rājaputrā adhanyāḥ santi bhārata
tvadvināśācca rājendra rājyapraskhalanāttathā
bāndhavānām athājñānātprāptāḥ sma vyasanaṃ vayam
kiṃ kariṣyāmahe rājankartavyaṃ naḥ prasīdatām
hitvā rājyaṃ ca bhogāṃśca śataśṛṅganivāsinā
tvayā labdhāḥ sma rājendra mahatā tapasā vayam
hitvā mānaṃ vanaṃ gatvā svayam āhṛtya bhakṣaṇam
śākamūlaphalairvanyairbharaṇaṃ vai tvayā kṛtam
putrān utpādya pitaro yam icchanti mahātmanaḥ
trivargaphalam icchantastasya kālo 'yam āgataḥ
abhuktvaiva phalaṃ rājangantuṃ nārhasi bhārata
ityevam uktvā pitaraṃ bhīmo 'pi vilalāpa ha
praṇaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ pāṇḍunā punar uddhṛtam
tasmiṃstapovanagate naṣṭaṃ rājyaṃ sarāṣṭrakam
punarnistāritaṃ kṣatraṃ pāṇḍuputrairmahātmabhiḥ
etacchrutvā tu moditvā gantum arhasi kaurava
ityevam uktvā pitaraṃ vilalāpa dhanaṃjayaḥ
duḥsaṃcayaṃ tapaḥ kṛtvā labdhvā nau bharatarṣabha
putralābhasya mahataḥ śuśrūṣādiphalaṃ tvayā
na cāvāptaṃ kiṃcid eva rājyaṃ pitrā yathā purā
evam uktvā yamau cāpi vilepatur athāturau
- 23
कुन्त्युवाच
अहं ज्येष्ठा धर्मपत्नी ज्येष्ठं धर्मफलं मम
अवश्यं भाविनो भावान्मा मां माद्रि निवर्तय
kuntyuvāca
ahaṃ jyeṣṭhā dharmapatnī jyeṣṭhaṃ dharmaphalaṃ mama
avaśyaṃ bhāvino bhāvānmā māṃ mādri nivartaya
- 24
अन्वेष्यामीह भर्तारम् अहं प्रेतवशं गतम्
उत्तिष्ठ त्वं विसृज्यैनम् इमान्रक्षस्व दारकान्
वैशंपायनः
अवाप्य पुत्रांल्लब्धात्मा वीरपत्नीत्वम् अर्थये
मद्रराजसुता कुन्तीम् इदं वचनम् अब्रवीत्
anveṣyāmīha bhartāram ahaṃ pretavaśaṃ gatam
uttiṣṭha tvaṃ visṛjyainam imānrakṣasva dārakān
vaiśaṃpāyanaḥ
avāpya putrāṃllabdhātmā vīrapatnītvam arthaye
madrarājasutā kuntīm idaṃ vacanam abravīt
- 25
माद्र्युवाच
अहम् एवानुयास्यामि भर्तारम् अपलायिनम्
न हि तृप्तास्मि कामानां तज्ज्येष्ठा अनुमन्यताम्
mādryuvāca
aham evānuyāsyāmi bhartāram apalāyinam
na hi tṛptāsmi kāmānāṃ tajjyeṣṭhā anumanyatām
- 26
मां चाभिगम्य क्षीणो ऽयं कामाद्भरतसत्तमः
तम् उच्छिन्द्याम् अस्य कामं कथं नु यमसादने
मम हेतोर्गतो राजा दिवं राजर्षिसत्तमः
न चैव तादृशी बुद्धिर्बान्धवाश्च न तादृशाः
न चोत्सहे धारयितुं प्राणान्भर्तृविनाकृता
तस्मात्तम् अनुयास्यामि यान्तं वैवस्वतक्षयम्
māṃ cābhigamya kṣīṇo 'yaṃ kāmādbharatasattamaḥ
tam ucchindyām asya kāmaṃ kathaṃ nu yamasādane
mama hetorgato rājā divaṃ rājarṣisattamaḥ
na caiva tādṛśī buddhirbāndhavāśca na tādṛśāḥ
na cotsahe dhārayituṃ prāṇānbhartṛvinākṛtā
tasmāttam anuyāsyāmi yāntaṃ vaivasvatakṣayam
- 27
न चाप्यहं वर्तयन्ती निर्विशेषं सुतेषु ते
वृत्तिम् आर्ये चरिष्यामि स्पृशेद् एनस्तथा हि माम्
त्वं तु मत्सुतयोर्नित्यं त्वत्सुतेषु समा सदा
na cāpyahaṃ vartayantī nirviśeṣaṃ suteṣu te
vṛttim ārye cariṣyāmi spṛśed enastathā hi mām
tvaṃ tu matsutayornityaṃ tvatsuteṣu samā sadā
- 28
तस्मान्मे सुतयोः कुन्ति वर्तितव्यं स्वपुत्रवत्
मां हि कामयमानो ऽयं राजा प्रेतवशं गतः
अन्वेष्यामि च भर्तारं व्रजन्तं यमसादनम्
tasmānme sutayoḥ kunti vartitavyaṃ svaputravat
māṃ hi kāmayamāno 'yaṃ rājā pretavaśaṃ gataḥ
anveṣyāmi ca bhartāraṃ vrajantaṃ yamasādanam
- 29
राज्ञः शरीरेण सह ममापीदं कलेवरम्
दग्धव्यं सुप्रतिच्छन्नम् एतद् आर्ये प्रियं कुरु
rājñaḥ śarīreṇa saha mamāpīdaṃ kalevaram
dagdhavyaṃ supraticchannam etad ārye priyaṃ kuru
- 30
दारकेष्वप्रमत्ता च भवेथाश्च हिता मम
अतो ऽन्यन्न प्रपश्यामि संदेष्टव्यं हि किंचन
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्निदीपिता
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः
निश्चेष्टा पतिता भूमौ मोहेनैव चचाल सा
तस्मिन्क्षणे कृतस्नानं महदम्बरसंवृतम्
अलंकारकृतं पाण्डुं शयानं शयने शुभे
कुन्तीम् उत्थाप्य माद्री तु मोहेनाविष्टचेतनाम्
एह्येहि कुन्ति मा रोदीः दर्शयामि स्वकौतुकम्
पादयोः पतिता कुन्ती पुनर् उत्थाय भूमिपम्
रक्तचन्दनदिग्धाङ्गं महारजतवाससम्
वैशंपायनः
कुन्ती
माद्री
वैशंपायनः
ऋषयस्तान्समाश्वास्य पाण्डवान्सत्यविक्रमान्
ऊचुः कुन्तीं च माद्रीं च समाश्वास्य तपस्विनः
सुभगे बालपुत्रे तु न मर्तव्यं कथंचन
पाण्डवांश्चापि नेष्यामः कुरुराष्ट्रं परंतपान्
अधर्मेष्वर्थजातेषु धृतराष्ट्रश्च लोभवान्
स कदाचिन्न वर्तेत पाण्डवेषु यथाविधि
कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथाः कुन्तिभोजस्तथैव च
माद्र्याश्च बलिनां श्रेष्ठः शल्यो भ्राता महारथः
भर्त्रा तु मरणं सार्धं फलवन्नात्र संशयः
युवाभ्यां दुष्करं चैतद्वदन्ति द्विजपुंगवाः
मृते भर्तरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता
यमैश्च नियमैः श्रान्ता मनोवाक्कायजैः शुभैः
भर्तारं चिन्तयन्ती सा भर्तारं निस्तरेच्छुभा
तारितश्चापि भर्ता स्याद् आत्मा पुत्रैस्तथैव च
तस्माज्जीवितम् एवैतद्युवयोर्विद्म शोभनम्
यथा पाण्डोस्तु निर्देशस्तथा विप्रगणस्य च
आज्ञा शिरसि निक्षिप्ता करिष्यामि च तत्तथा
यद् आहुर्भगवन्तो हि तन्मन्ये शोभनं परम्
भर्तुश्च मम पुत्राणां मम चैव न संशयः
कुन्ती समर्था पुत्राणां योगक्षेमस्य धारणे
अस्या हि न समा बुद्ध्या यद्यपि स्याद् अरुन्धती
कुन्त्याश्च वृष्णयो नाथा कुन्तिभोजस्तथैव च
नाहं त्वम् इव पुत्राणां समर्था धारणे तथा
साहं भर्तारम् अन्विष्ये संतृप्ता न त्वहं तथा
भर्तृलोकस्य तु ज्येष्ठा देवी माम् अनुमन्यताम्
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य सत्यसंधस्य धीमतः
पादौ परिचरिष्यामि तथार्याद्यनुमन्यताम्
एवम् उक्त्वा महाराज मद्रराजसुता शुभा
ददौ कुन्त्यै यमौ माद्री शिरसाभिप्रणम्य च
अभिवाद्य महर्षीन्सा परिष्वज्य च पाण्डवान्
मूर्ध्न्युपाघ्राय बहुशः पार्थान् आत्मसुतौ तथा
हस्ते युधिष्ठिरं गृह्य माद्री वाक्यम् अभाषत
कुन्ती माता अहं धात्री युष्माकं तु पिता मृतः
युधिष्ठिरः पिता ज्येष्ठश्चतुर्णां धर्मतः सदा
वृद्धाद्युपासनासक्ताः सत्यधर्मपरायणाः
तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम्
तस्मात्सर्वे कुरुध्वं वै गुरुवृत्तिम् अतन्द्रिताः
ऋषीणां च पृथायाश्च नमस्कृत्य पुनः पुनः
आयासकृपणा माद्री प्रत्युवाच पृथां ततः
धन्या त्वम् असि वार्ष्णेयि नास्ति स्त्री सदृशी त्वया
वीर्यं तेजश्च योगं च माहात्म्यं च यशस्विनाम्
कुन्ति द्रक्ष्यसि पुत्राणां पञ्चानाम् अमितौजसाम्
ऋषीणां संनिधौ यैषा मया वाग् अभ्युदीरिता
दिदृक्षमाणया स्वर्गं न ममैषा वृथा भवेत्
आर्या चाप्यभिवाद्या च मम पूज्या च सर्वतः
ज्येष्ठा वरिष्ठा त्वं देवि भूषिता स्वगुणैः शुभैः
अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामि त्वया यादवनन्दिनि
धर्मं स्वर्गं च कीर्तिं च त्वत्कृते ऽहम् अवाप्नुयाम्
यथा तथा विधत्स्वेह मा च कार्षीर्विचारणाम्
बाष्पसंदिग्धया वाचा कुन्त्युवाच यशस्विनी
अनुज्ञातासि कल्याणि त्रिदिवे संगमो ऽस्तु ते
भर्त्रा सह विशालाक्षि क्षिप्रम् अद्यैव भामिनि
संगता स्वर्गलोके त्वं रमेथाः शाश्वतीः समाः
ततः पुरोहितः स्नात्वा प्रेतकर्मणि पारगः
हिरण्यशकलान् आज्यं तिलान्दधि च तण्डुलान्
उदकुम्भं सपरशुं समनीय तपस्विभिः
अश्वमेधाग्निम् आहृत्य यथान्यायं समन्ततः
काश्यपः कारयामास पाण्डोः प्रेतस्य तां क्रियाम्
पुरोहितोक्तविधिना पाण्डोः पुत्रो युधिष्ठिरः
तेनाग्निनादहत्पाण्डुं कृत्वा चापि क्रियास्तदा
रुदन्शोकाभिसंतप्तः पपात भुवि पाण्डवः
ऋषीन्पुत्रान्पृथां चैव विसृज्य च नृपात्मजान्
dārakeṣvapramattā ca bhavethāśca hitā mama
ato 'nyanna prapaśyāmi saṃdeṣṭavyaṃ hi kiṃcana
tasyāstadvacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā
papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ
niśceṣṭā patitā bhūmau mohenaiva cacāla sā
tasminkṣaṇe kṛtasnānaṃ mahadambarasaṃvṛtam
alaṃkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe
kuntīm utthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām
ehyehi kunti mā rodīḥ darśayāmi svakautukam
pādayoḥ patitā kuntī punar utthāya bhūmipam
raktacandanadigdhāṅgaṃ mahārajatavāsasam
vaiśaṃpāyanaḥ
kuntī
mādrī
vaiśaṃpāyanaḥ
ṛṣayastānsamāśvāsya pāṇḍavānsatyavikramān
ūcuḥ kuntīṃ ca mādrīṃ ca samāśvāsya tapasvinaḥ
subhage bālaputre tu na martavyaṃ kathaṃcana
pāṇḍavāṃścāpi neṣyāmaḥ kururāṣṭraṃ paraṃtapān
adharmeṣvarthajāteṣu dhṛtarāṣṭraśca lobhavān
sa kadācinna varteta pāṇḍaveṣu yathāvidhi
kuntyāśca vṛṣṇayo nāthāḥ kuntibhojastathaiva ca
mādryāśca balināṃ śreṣṭhaḥ śalyo bhrātā mahārathaḥ
bhartrā tu maraṇaṃ sārdhaṃ phalavannātra saṃśayaḥ
yuvābhyāṃ duṣkaraṃ caitadvadanti dvijapuṃgavāḥ
mṛte bhartari sādhvī strī brahmacarye vyavasthitā
yamaiśca niyamaiḥ śrāntā manovākkāyajaiḥ śubhaiḥ
bhartāraṃ cintayantī sā bhartāraṃ nistarecchubhā
tāritaścāpi bhartā syād ātmā putraistathaiva ca
tasmājjīvitam evaitadyuvayorvidma śobhanam
yathā pāṇḍostu nirdeśastathā vipragaṇasya ca
ājñā śirasi nikṣiptā kariṣyāmi ca tattathā
yad āhurbhagavanto hi tanmanye śobhanaṃ param
bhartuśca mama putrāṇāṃ mama caiva na saṃśayaḥ
kuntī samarthā putrāṇāṃ yogakṣemasya dhāraṇe
asyā hi na samā buddhyā yadyapi syād arundhatī
kuntyāśca vṛṣṇayo nāthā kuntibhojastathaiva ca
nāhaṃ tvam iva putrāṇāṃ samarthā dhāraṇe tathā
sāhaṃ bhartāram anviṣye saṃtṛptā na tvahaṃ tathā
bhartṛlokasya tu jyeṣṭhā devī mām anumanyatām
dharmajñasya kṛtajñasya satyasaṃdhasya dhīmataḥ
pādau paricariṣyāmi tathāryādyanumanyatām
evam uktvā mahārāja madrarājasutā śubhā
dadau kuntyai yamau mādrī śirasābhipraṇamya ca
abhivādya maharṣīnsā pariṣvajya ca pāṇḍavān
mūrdhnyupāghrāya bahuśaḥ pārthān ātmasutau tathā
haste yudhiṣṭhiraṃ gṛhya mādrī vākyam abhāṣata
kuntī mātā ahaṃ dhātrī yuṣmākaṃ tu pitā mṛtaḥ
yudhiṣṭhiraḥ pitā jyeṣṭhaścaturṇāṃ dharmataḥ sadā
vṛddhādyupāsanāsaktāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ
tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam
tasmātsarve kurudhvaṃ vai guruvṛttim atandritāḥ
ṛṣīṇāṃ ca pṛthāyāśca namaskṛtya punaḥ punaḥ
āyāsakṛpaṇā mādrī pratyuvāca pṛthāṃ tataḥ
dhanyā tvam asi vārṣṇeyi nāsti strī sadṛśī tvayā
vīryaṃ tejaśca yogaṃ ca māhātmyaṃ ca yaśasvinām
kunti drakṣyasi putrāṇāṃ pañcānām amitaujasām
ṛṣīṇāṃ saṃnidhau yaiṣā mayā vāg abhyudīritā
didṛkṣamāṇayā svargaṃ na mamaiṣā vṛthā bhavet
āryā cāpyabhivādyā ca mama pūjyā ca sarvataḥ
jyeṣṭhā variṣṭhā tvaṃ devi bhūṣitā svaguṇaiḥ śubhaiḥ
abhyanujñātum icchāmi tvayā yādavanandini
dharmaṃ svargaṃ ca kīrtiṃ ca tvatkṛte 'ham avāpnuyām
yathā tathā vidhatsveha mā ca kārṣīrvicāraṇām
bāṣpasaṃdigdhayā vācā kuntyuvāca yaśasvinī
anujñātāsi kalyāṇi tridive saṃgamo 'stu te
bhartrā saha viśālākṣi kṣipram adyaiva bhāmini
saṃgatā svargaloke tvaṃ ramethāḥ śāśvatīḥ samāḥ
tataḥ purohitaḥ snātvā pretakarmaṇi pāragaḥ
hiraṇyaśakalān ājyaṃ tilāndadhi ca taṇḍulān
udakumbhaṃ saparaśuṃ samanīya tapasvibhiḥ
aśvamedhāgnim āhṛtya yathānyāyaṃ samantataḥ
kāśyapaḥ kārayāmāsa pāṇḍoḥ pretasya tāṃ kriyām
purohitoktavidhinā pāṇḍoḥ putro yudhiṣṭhiraḥ
tenāgninādahatpāṇḍuṃ kṛtvā cāpi kriyāstadā
rudanśokābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi pāṇḍavaḥ
ṛṣīnputrānpṛthāṃ caiva visṛjya ca nṛpātmajān

