31 shlokas
- 1
वैशंपायनः
कुरवश्च तदा सर्वे पाण्डोः श्रुत्वा तथा विधिम्
भीष्मप्रभृतयो मात्रा जगृहुस्तान्सुतान्सह
vaiśaṃpāyanaḥ
kuravaśca tadā sarve pāṇḍoḥ śrutvā tathā vidhim
bhīṣmaprabhṛtayo mātrā jagṛhustānsutānsaha
- 2
धृतराष्ट्र उवाच
पाण्डोर्विदुर सर्वाणि प्रेतकार्याणि कारय
राजवद्राजसिंहस्य माद्र्याश्चैव विशेषतः
dhṛtarāṣṭra uvāca
pāṇḍorvidura sarvāṇi pretakāryāṇi kāraya
rājavadrājasiṃhasya mādryāścaiva viśeṣataḥ
- 3
पशून्वासांसि रत्नानि धनानि विविधानि च
पाण्डोः प्रयच्छ माद्र्याश्च येभ्यो यावच्च वाञ्छितम्
paśūnvāsāṃsi ratnāni dhanāni vividhāni ca
pāṇḍoḥ prayaccha mādryāśca yebhyo yāvacca vāñchitam
- 4
यथा च कुन्ती सत्कारं कुर्यान्माद्र्यास्तथा कुरु
यथा न वायुर्नादित्यः पश्येतां तां सुसंवृताम्
yathā ca kuntī satkāraṃ kuryānmādryāstathā kuru
yathā na vāyurnādityaḥ paśyetāṃ tāṃ susaṃvṛtām
- 5
न शोच्यः पाण्डुर् अनघः प्रशस्यः स नराधिपः
यस्य पञ्च सुता वीरा जाताः सुरसुतोपमाः
स पाण्डुश्च न शोच्यः स्यात्प्रवरः पुण्यकर्मणाम्
na śocyaḥ pāṇḍur anaghaḥ praśasyaḥ sa narādhipaḥ
yasya pañca sutā vīrā jātāḥ surasutopamāḥ
sa pāṇḍuśca na śocyaḥ syātpravaraḥ puṇyakarmaṇām
- 6
वैशंपायन उवाच
विदुरस्तं तथेत्युक्त्वा भीष्मेण सह भारत
पाण्डुं संस्कारयामास देशे परमसंवृते
vaiśaṃpāyana uvāca
vidurastaṃ tathetyuktvā bhīṣmeṇa saha bhārata
pāṇḍuṃ saṃskārayāmāsa deśe paramasaṃvṛte
- 7
ततस्तु नगरात्तूर्णम् आज्यहोमपुरस्कृताः
निर्हृताः पावका दीप्ताः पाण्डो राजपुरोहितैः
पलाशवृन्तकाष्ठैश्च कुशमुञ्जकबल्वजैः
सूत्रोक्तेन विधानेन शरीरे चक्रुर् अञ्जसा
अथ दर्भे तयोर्भूप कृत्वा प्रतिकृती तयोः
शिबिकायाम् अथारोप्य शोभितायाम् अलंकृतैः
tatastu nagarāttūrṇam ājyahomapuraskṛtāḥ
nirhṛtāḥ pāvakā dīptāḥ pāṇḍo rājapurohitaiḥ
palāśavṛntakāṣṭhaiśca kuśamuñjakabalvajaiḥ
sūtroktena vidhānena śarīre cakrur añjasā
atha darbhe tayorbhūpa kṛtvā pratikṛtī tayoḥ
śibikāyām athāropya śobhitāyām alaṃkṛtaiḥ
- 8
अथैनम् आर्तवैर्गन्धैर्माल्यैश्च विविधैर्वरैः
शिबिकां समलंचक्रुर्वाससाच्छाद्य सर्वशः
मुक्ताप्रवालमाणिक्यहेमस्रग्भिर् अलंकृताम्
athainam ārtavairgandhairmālyaiśca vividhairvaraiḥ
śibikāṃ samalaṃcakrurvāsasācchādya sarvaśaḥ
muktāpravālamāṇikyahemasragbhir alaṃkṛtām
- 9
तां तथा शोभितां माल्यैर्वासोभिश्च महाधनैः
दर्पणाशोकपुंनागमल्लिकाजातिचम्पकैः
नालिकेरफलैः पुष्पैः पूगीफलसुनार्चितैः
अमात्या ज्ञातयश्चैव सुहृदश्चोपतस्थिरे
tāṃ tathā śobhitāṃ mālyairvāsobhiśca mahādhanaiḥ
darpaṇāśokapuṃnāgamallikājāticampakaiḥ
nālikeraphalaiḥ puṣpaiḥ pūgīphalasunārcitaiḥ
amātyā jñātayaścaiva suhṛdaścopatasthire
- 10
नृसिंहं नरयुक्तेन परमालंकृतेन तम्
अवहन्यानमुख्येन सह माद्र्या सुसंवृतम्
nṛsiṃhaṃ narayuktena paramālaṃkṛtena tam
avahanyānamukhyena saha mādryā susaṃvṛtam
- 11
पाण्डुरेणातपत्रेण चामरव्यजनेन च
सर्ववादित्रनादैश्च समलंचक्रिरे ततः
pāṇḍureṇātapatreṇa cāmaravyajanena ca
sarvavāditranādaiśca samalaṃcakrire tataḥ
- 12
रत्नानि चाप्युपादाय बहूनि शतशो नराः
प्रददुः काङ्क्षमाणेभ्यः पाण्डोस्तत्रौर्ध्वदेहिकम्
ratnāni cāpyupādāya bahūni śataśo narāḥ
pradaduḥ kāṅkṣamāṇebhyaḥ pāṇḍostatraurdhvadehikam
- 13
अथ छत्राणि शुभ्राणि पाण्डुराणि बृहन्ति च
आजह्रुः कौरवस्यार्थे वासांसि रुचिराणि च
atha chatrāṇi śubhrāṇi pāṇḍurāṇi bṛhanti ca
ājahruḥ kauravasyārthe vāsāṃsi rucirāṇi ca
- 14
याजकैः शुक्लवासोभिर्हूयमाना हुताशनाः
अगच्छन्न् अग्रतस्तस्य दीप्यमानाः स्वलंकृताः
yājakaiḥ śuklavāsobhirhūyamānā hutāśanāḥ
agacchann agratastasya dīpyamānāḥ svalaṃkṛtāḥ
- 15
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव सहस्रशः
रुदन्तः शोकसंतप्ता अनुजग्मुर्नराधिपम्
रुदन्तश्च तथा स्त्रियः
विकीर्णमूर्धजाः सर्वे मूर्ध्नि विन्यस्तपाणयः
उरस्ताडं रुदन्त्यश्च स्त्रियः सर्वा अनुव्रताः
एकवस्त्रधराः सर्वे निराभरणभूषिताः
नोष्णीषिणो महाराज निरानन्दा भृशातुराः
पुरुषाश्च स्त्रियः सर्वा
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścaiva sahasraśaḥ
rudantaḥ śokasaṃtaptā anujagmurnarādhipam
rudantaśca tathā striyaḥ
vikīrṇamūrdhajāḥ sarve mūrdhni vinyastapāṇayaḥ
urastāḍaṃ rudantyaśca striyaḥ sarvā anuvratāḥ
ekavastradharāḥ sarve nirābharaṇabhūṣitāḥ
noṣṇīṣiṇo mahārāja nirānandā bhṛśāturāḥ
puruṣāśca striyaḥ sarvā
- 16
अयम् अस्मान् अपाहाय दुःखे चाधाय शाश्वते
कृत्वानाथान्परो नाथः क्व यास्यति नराधिपः
अनिधाय सुतान्राज्ये वने जातान्यशस्विनः
पुत्रसंपत्तिं क्व यास्यसि महीपते
ayam asmān apāhāya duḥkhe cādhāya śāśvate
kṛtvānāthānparo nāthaḥ kva yāsyati narādhipaḥ
anidhāya sutānrājye vane jātānyaśasvinaḥ
putrasaṃpattiṃ kva yāsyasi mahīpate
- 17
क्रोशन्तः पाण्डवाः सर्वे भीष्मो विदुर एव च
बाह्लीकः सोमदत्तश्च तथा भूरिश्रवा नृपः
अन्योन्यं वै समाश्लिष्य अनुजग्मुः सहस्रशः
रमणीये वनोद्देशे गङ्गातीरे समे शुभे
krośantaḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmo vidura eva ca
bāhlīkaḥ somadattaśca tathā bhūriśravā nṛpaḥ
anyonyaṃ vai samāśliṣya anujagmuḥ sahasraśaḥ
ramaṇīye vanoddeśe gaṅgātīre same śubhe
- 18
न्यासयामासुर् अथ तां शिबिकां सत्यवादिनः
सभार्यस्य नृसिंहस्य पाण्डोर् अक्लिष्टकर्मणः
आच्छिद्य वाससंवीतं देशशुद्धिं वितेनिरे
nyāsayāmāsur atha tāṃ śibikāṃ satyavādinaḥ
sabhāryasya nṛsiṃhasya pāṇḍor akliṣṭakarmaṇaḥ
ācchidya vāsasaṃvītaṃ deśaśuddhiṃ vitenire
- 19
ततस्तस्य शरीरं तत्सर्वगन्धनिषेवितम्
शुचिकालीयकादिग्धं मुख्यस्नानाधिवासितम्
पर्यषिञ्चज्जलेनाशु शातकुम्भमयैर्घटैः
tatastasya śarīraṃ tatsarvagandhaniṣevitam
śucikālīyakādigdhaṃ mukhyasnānādhivāsitam
paryaṣiñcajjalenāśu śātakumbhamayairghaṭaiḥ
- 20
चन्दनेन च मुख्येन शुक्लेन समलेपयन्
कालागुरुविमिश्रेण तथा तुङ्गरसेन च
candanena ca mukhyena śuklena samalepayan
kālāguruvimiśreṇa tathā tuṅgarasena ca
- 21
अथैनं देशजैः शुक्लैर्वासोभिः समयोजयन्
आच्छन्नः स तु वासोभिर्जीवन्न् इव नरर्षभः
शुशुभे पुरुषव्याघ्रो महार्हशयनोचितः
हयमेधाग्निना सर्वे याजकाः सपुरोहिताः
वेदोक्तेन विधानेन क्रियाश्चक्रुः समन्त्रकम्
athainaṃ deśajaiḥ śuklairvāsobhiḥ samayojayan
ācchannaḥ sa tu vāsobhirjīvann iva nararṣabhaḥ
śuśubhe puruṣavyāghro mahārhaśayanocitaḥ
hayamedhāgninā sarve yājakāḥ sapurohitāḥ
vedoktena vidhānena kriyāścakruḥ samantrakam
- 22
याजकैर् अभ्यनुज्ञातं प्रेतकर्मणि निष्ठितैः
घृतावसिक्तं राजानं सह माद्र्या स्वलंकृतम्
yājakair abhyanujñātaṃ pretakarmaṇi niṣṭhitaiḥ
ghṛtāvasiktaṃ rājānaṃ saha mādryā svalaṃkṛtam
- 23
तुङ्गपद्मकमिश्रेण चन्दनेन सुगन्धिना
सरलं देवदारुं च गुग्गुलुं लाक्षया सह
रक्तचन्दनकाष्ठैश्च हरिवेरैर् उशीरजैः
अन्यैश्च विविधैर्गन्धैर् अनल्पैः समदाहयन्
घृताप्लुतैस्तथा वस्त्रैः प्रावारैश्च महाधनैः
घृतपूर्णैस्तथा कुम्भै राजानं समदाहयन्
tuṅgapadmakamiśreṇa candanena sugandhinā
saralaṃ devadāruṃ ca gugguluṃ lākṣayā saha
raktacandanakāṣṭhaiśca hariverair uśīrajaiḥ
anyaiśca vividhairgandhair analpaiḥ samadāhayan
ghṛtāplutaistathā vastraiḥ prāvāraiśca mahādhanaiḥ
ghṛtapūrṇaistathā kumbhai rājānaṃ samadāhayan
- 24
ततस्तयोः शरीरे ते दृष्ट्वा मोहवशं गता
हाहा पुत्रेति कौसल्या पपात सहसा भुवि
tatastayoḥ śarīre te dṛṣṭvā mohavaśaṃ gatā
hāhā putreti kausalyā papāta sahasā bhuvi
- 25
तां प्रेक्ष्य पतिताम् आर्तां पौरजानपदो जनः
रुरोद सस्वनं सर्वो राजभक्त्या कृपान्वितः
tāṃ prekṣya patitām ārtāṃ paurajānapado janaḥ
ruroda sasvanaṃ sarvo rājabhaktyā kṛpānvitaḥ
- 26
क्लान्तानीवार्तनादेन सर्वाणि च विचुक्रुशुः
मानुषैः सह भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि
सर्वाणि सहदुःखानि रुरुदुः सह तैर्जनैः
klāntānīvārtanādena sarvāṇi ca vicukruśuḥ
mānuṣaiḥ saha bhūtāni tiryagyonigatānyapi
sarvāṇi sahaduḥkhāni ruruduḥ saha tairjanaiḥ
- 27
तथा भीष्मः शांतनवो विदुरश्च महामतिः
सर्वशः कौरवाश्चैव प्राणदन्भृशदुःखिताः
चुक्रुशुः पाण्डवाः सर्वे धृतराष्ट्रश्च भारत
tathā bhīṣmaḥ śāṃtanavo viduraśca mahāmatiḥ
sarvaśaḥ kauravāścaiva prāṇadanbhṛśaduḥkhitāḥ
cukruśuḥ pāṇḍavāḥ sarve dhṛtarāṣṭraśca bhārata
- 28
ततो भीष्मो ऽथ विदुरो राजा च सह बन्धुभिः
उदकं चक्रिरे तस्य सर्वाश्च कुरुयोषितः
चुक्रुशुः पाण्डवाः सर्वे भीष्मः शांतनवस्तथा
विदुरो ज्ञातयश्चैव चक्रुश्चाप्युदकक्रियाम्
एककुण्डे पृथक्चैव पिण्डांश्चैव पृथक्पृथक्
ददुर्धर्मोदकं सर्वे सर्वाश्च कुरुयोषितः
tato bhīṣmo 'tha viduro rājā ca saha bandhubhiḥ
udakaṃ cakrire tasya sarvāśca kuruyoṣitaḥ
cukruśuḥ pāṇḍavāḥ sarve bhīṣmaḥ śāṃtanavastathā
viduro jñātayaścaiva cakruścāpyudakakriyām
ekakuṇḍe pṛthakcaiva piṇḍāṃścaiva pṛthakpṛthak
dadurdharmodakaṃ sarve sarvāśca kuruyoṣitaḥ
- 29
कृतोदकांस्तान् आदाय पाण्डवाञ्शोककर्शितान्
सर्वाः प्रकृतयो राजञ्शोचन्त्यः पर्यवारयन्
kṛtodakāṃstān ādāya pāṇḍavāñśokakarśitān
sarvāḥ prakṛtayo rājañśocantyaḥ paryavārayan
- 30
यथैव पाण्डवा भूमौ सुषुपुः सह बान्धवैः
तथैव नागरा राजञ्शिश्यिरे ब्राह्मणादयः
yathaiva pāṇḍavā bhūmau suṣupuḥ saha bāndhavaiḥ
tathaiva nāgarā rājañśiśyire brāhmaṇādayaḥ

