82 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
उक्तवन्तो यदा वाक्यम् असकृत्सर्ववृष्णयः
ततो ऽब्रवीद्वासुदेवो वाक्यं धर्मार्थसंहितम्
मयोक्तं न श्रुतं पूर्वं सहितैः सर्वयादवैः
अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तं न निवर्तति कर्हिचित्
शृणुध्वं सहिताः सर्वे मम वाक्यं सहेतुकम्
vaiśaṃpāyana uvāca
uktavanto yadā vākyam asakṛtsarvavṛṣṇayaḥ
tato 'bravīdvāsudevo vākyaṃ dharmārthasaṃhitam
mayoktaṃ na śrutaṃ pūrvaṃ sahitaiḥ sarvayādavaiḥ
atikrāntam atikrāntaṃ na nivartati karhicit
śṛṇudhvaṃ sahitāḥ sarve mama vākyaṃ sahetukam
- 2
नावमानं कुलस्यास्य गुडाकेशः प्रयुक्तवान्
संमानो ऽभ्यधिकस्तेन प्रयुक्तो ऽयम् असंशयम्
nāvamānaṃ kulasyāsya guḍākeśaḥ prayuktavān
saṃmāno 'bhyadhikastena prayukto 'yam asaṃśayam
- 3
अर्थलुब्धान्न वः पार्थो मन्यते सात्वतान्सदा
स्वयंवरम् अनाधृष्यं मन्यते चापि पाण्डवः
arthalubdhānna vaḥ pārtho manyate sātvatānsadā
svayaṃvaram anādhṛṣyaṃ manyate cāpi pāṇḍavaḥ
- 4
प्रदानम् अपि कन्यायाः पशुवत्को ऽनुमंस्यते
विक्रयं चाप्यपत्यस्य कः कुर्यात्पुरुषो भुवि
pradānam api kanyāyāḥ paśuvatko 'numaṃsyate
vikrayaṃ cāpyapatyasya kaḥ kuryātpuruṣo bhuvi
- 5
एतान्दोषांश्च कौन्तेयो दृष्टवान् इति मे मतिः
अतः प्रसह्य हृतवान्कन्यां धर्मेण पाण्डवः
etāndoṣāṃśca kaunteyo dṛṣṭavān iti me matiḥ
ataḥ prasahya hṛtavānkanyāṃ dharmeṇa pāṇḍavaḥ
- 6
उचितश्चैव संबन्धः सुभद्रा च यशस्विनी
एष चापीदृशः पार्थः प्रसह्य हृतवान् इति
ucitaścaiva saṃbandhaḥ subhadrā ca yaśasvinī
eṣa cāpīdṛśaḥ pārthaḥ prasahya hṛtavān iti
- 7
भरतस्यान्वये जातं शंतनोश्च महात्मनः
कुन्तिभोजात्मजापुत्रं को बुभूषेत नार्जुनम्
bharatasyānvaye jātaṃ śaṃtanośca mahātmanaḥ
kuntibhojātmajāputraṃ ko bubhūṣeta nārjunam
- 8
न च पश्यामि यः पार्थं विक्रमेण पराजयेत्
वर्जयित्वा विरूपाक्षं भगनेत्रहरं हरम्
अपि सर्वेषु लोकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिष
na ca paśyāmi yaḥ pārthaṃ vikrameṇa parājayet
varjayitvā virūpākṣaṃ bhaganetraharaṃ haram
api sarveṣu lokeṣu sendrarudreṣu māriṣa
- 9
स च नाम रथस्तादृङ्मदीयास्ते च वाजिनः
मम शस्त्राण्यशेषेण तूणी चाक्षयसायकौ
योद्धा पार्थश्च शीघ्रास्त्रः को नु तेन समो भवेत्
sa ca nāma rathastādṛṅmadīyāste ca vājinaḥ
mama śastrāṇyaśeṣeṇa tūṇī cākṣayasāyakau
yoddhā pārthaśca śīghrāstraḥ ko nu tena samo bhavet
- 10
तम् अनुद्रुत्य सान्त्वेन परमेण धनंजयम्
निवर्तयध्वं संहृष्टा ममैषा परमा मतिः
tam anudrutya sāntvena parameṇa dhanaṃjayam
nivartayadhvaṃ saṃhṛṣṭā mamaiṣā paramā matiḥ
- 11
यदि निर्जित्य वः पार्थो बलाद्गच्छेत्स्वकं पुरम्
प्रणश्येद्वो यशः सद्यो न तु सान्त्वे पराजयः
पितृष्वसायाः पुत्रो मे संबन्धं नार्हति द्विषाम्
yadi nirjitya vaḥ pārtho balādgacchetsvakaṃ puram
praṇaśyedvo yaśaḥ sadyo na tu sāntve parājayaḥ
pitṛṣvasāyāḥ putro me saṃbandhaṃ nārhati dviṣām
- 12
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य तथा चक्रुर्जनाधिप
वैशंपायनः
उद्योगं कृतवन्तस्ते भेरीं संनाद्य यादवाः
अर्जुनस्तु तदा श्रुत्वा भेरीसंनादनं महत्
कौन्तेयस्त्वरमाणस्तु सुभद्राम् अभ्यभाषत
आयान्ति वृष्णयः सर्वे ससुहृज्जनबान्धवाः
त्वदर्थं योद्धुकामास्ते मदरक्तान्तलोचनाः
प्रमत्तान् अशुचीन्मूढान्सुरामत्तान्नराधमान्
वामिनो वाशिनादींस्तु करिष्यामि शरोत्तमैः
उताहो वा मदोन्मत्तान्नयिष्यामि यमक्षयम्
एवम् उक्त्वा प्रियां पार्थो न्यवर्तत महाबलः
निवर्तमानं दृष्ट्वैव सुभद्रा त्रस्ततां गता
एवं मा वद पार्थेति पादयोः पतिता तदा
सुभद्रा नु कलिर्जाता वृष्णीनां निधनाय च
एवं ब्रुवन्तः पौरास्ते जनवादं जनाः प्रभो
मम शोकं विवर्धन्ति तस्मात्पापं न चिन्तय
परिवादभयान्मुक्ता त्वत्प्रसादाद्भवाम्यहम्
एवम् उक्तस्ततः पार्थः प्रियया भद्रया तदा
गमनाय मतिं चक्रे पार्थः सत्यपराक्रमः
स्मितपूर्वं तदाभाष्य परिष्वज्य प्रियां तदा
उत्थाप्य च पुनः पार्थो याहि याहीति सो ऽब्रवीत्
ततः सुभद्रा त्वरिता रश्मीन्संगृह्य पाणिना
चोदयामास जवनाञ्शीघ्रम् अश्वान्कृतत्वरा
ततस्तु कृतसंनाहा वृष्णिवीराः समाहिताः
प्रत्यानयार्थं पार्थस्य जवनैस्तुरगोत्तमैः
राजमार्गम् अनुप्राप्ता दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम्
प्रासादपङ्क्तिस्तम्भेषु वेदिकासु ध्वजेषु च
अर्जुनस्य शरान्दृष्ट्वा विस्मयं परमं गताः
केशवस्य वचस्तथ्यं मन्यमानास्तु यादवाः
अतीत्य शैलं रैवतकं श्रुत्वा तु विपृथोर्वचः
अर्जुनेन कृतं श्रुत्वा गन्तुकामास्तु वृष्णयः
श्रुत्वा दूरं गतं पार्थं न्यवर्तन्त नराधिपाः
पुरोद्यानान्यतिक्रम्य विशालं च गिरिव्रजम्
सानुं मुञ्जावतं चैव वनान्युपवनानि च
पुण्येष्वानर्तराष्ट्रेषु वापीपद्मसरांसि च
प्राप्य धेनुमतीतीर्थम् अश्वरोधसरः प्रति
प्रेक्ष्यावर्तं ततः शैलम् अर्बुदं च नगोत्तमम्
आराच्छृङ्गम् उपस्थाय तीर्त्वा कारवतीं नदीम्
प्राप्य साल्वेयराष्ट्राणि निषधान् अभ्यतीत्य च
देवापृथुपुरं पश्यन्सर्वतः सुसमाहितः
तम् अतीत्य महाबाहुर्देवारण्यम् अपश्यत
पूजयामासुर् आयान्तं देवारण्यमहर्षयः
स वनानि नदीः शैलान्गिरिप्रस्रवणानि च
अतीत्य च तथा पार्थः सुभद्रासारथिस्तदा
कौरवं विषयं प्राप्य विशङ्कः समपद्यत
सोदर्याणां महाबाहुः सिंहाशयम् इवाशयम्
दूराद् उपवनोपेतां दाशार्हप्रतिमां पुरीम्
क्रोशमात्रे पुरस्यासीद्गोष्ठः पार्थस्य शोभनः
तत्राभीयात्स बीभत्सुर्निविष्टो यदुकन्यया
ततः सुभद्रां सत्कृत्य पार्थो वचनम् अब्रवीत्
गोपालिकानां वेषेण गच्छ त्वं वृजिनं पुरम्
कामव्याहारिणी कृष्णा रोचतां ते वचो मम
दृष्ट्वा तु परुषं ब्रूयात्सह तत्र मया गताम्
अन्यवेषेण तु गतां दृष्ट्वा सा त्वां प्रियं वदेत्
यत्तु सा प्रथमं ब्रूयान्न तस्यास्ति निवर्तनम्
तस्मान्मानं च दर्पं च व्यपनीय स्वयं व्रज
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुभद्रा प्रत्यभाषत
एवम् एतत्करिष्यामि यथा त्वं पार्थ भाषसे
सुभद्राया वचः श्रुत्वा सुप्रीतः पाकशासनिः
गोपालान्स समानीय त्वरितो वाक्यम् अब्रवीत्
तरुण्यः सन्ति यावन्त्यस्ताः सर्वा व्रजयोषितः
आगच्छन्तु गमिष्यन्त्या भद्रया सह संगताः
इन्द्रप्रस्थं पुरवरं कृष्णां द्रष्टुं यशस्विनीम्
एतच्छ्रुत्वा तु गोपालैर् आनीता व्रजयोषितः
ततस्ताभिः परिवृतां व्रजस्त्रीभिर् अनिन्दिताम्
निवृत्तश्चार्जुनस्तत्र विवाहं कृतवांस्ततः
tacchrutvā vāsudevasya tathā cakrurjanādhipa
vaiśaṃpāyanaḥ
udyogaṃ kṛtavantaste bherīṃ saṃnādya yādavāḥ
arjunastu tadā śrutvā bherīsaṃnādanaṃ mahat
kaunteyastvaramāṇastu subhadrām abhyabhāṣata
āyānti vṛṣṇayaḥ sarve sasuhṛjjanabāndhavāḥ
tvadarthaṃ yoddhukāmāste madaraktāntalocanāḥ
pramattān aśucīnmūḍhānsurāmattānnarādhamān
vāmino vāśinādīṃstu kariṣyāmi śarottamaiḥ
utāho vā madonmattānnayiṣyāmi yamakṣayam
evam uktvā priyāṃ pārtho nyavartata mahābalaḥ
nivartamānaṃ dṛṣṭvaiva subhadrā trastatāṃ gatā
evaṃ mā vada pārtheti pādayoḥ patitā tadā
subhadrā nu kalirjātā vṛṣṇīnāṃ nidhanāya ca
evaṃ bruvantaḥ paurāste janavādaṃ janāḥ prabho
mama śokaṃ vivardhanti tasmātpāpaṃ na cintaya
parivādabhayānmuktā tvatprasādādbhavāmyaham
evam uktastataḥ pārthaḥ priyayā bhadrayā tadā
gamanāya matiṃ cakre pārthaḥ satyaparākramaḥ
smitapūrvaṃ tadābhāṣya pariṣvajya priyāṃ tadā
utthāpya ca punaḥ pārtho yāhi yāhīti so 'bravīt
tataḥ subhadrā tvaritā raśmīnsaṃgṛhya pāṇinā
codayāmāsa javanāñśīghram aśvānkṛtatvarā
tatastu kṛtasaṃnāhā vṛṣṇivīrāḥ samāhitāḥ
pratyānayārthaṃ pārthasya javanaisturagottamaiḥ
rājamārgam anuprāptā dṛṣṭvā pārthasya vikramam
prāsādapaṅktistambheṣu vedikāsu dhvajeṣu ca
arjunasya śarāndṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ
keśavasya vacastathyaṃ manyamānāstu yādavāḥ
atītya śailaṃ raivatakaṃ śrutvā tu vipṛthorvacaḥ
arjunena kṛtaṃ śrutvā gantukāmāstu vṛṣṇayaḥ
śrutvā dūraṃ gataṃ pārthaṃ nyavartanta narādhipāḥ
purodyānānyatikramya viśālaṃ ca girivrajam
sānuṃ muñjāvataṃ caiva vanānyupavanāni ca
puṇyeṣvānartarāṣṭreṣu vāpīpadmasarāṃsi ca
prāpya dhenumatītīrtham aśvarodhasaraḥ prati
prekṣyāvartaṃ tataḥ śailam arbudaṃ ca nagottamam
ārācchṛṅgam upasthāya tīrtvā kāravatīṃ nadīm
prāpya sālveyarāṣṭrāṇi niṣadhān abhyatītya ca
devāpṛthupuraṃ paśyansarvataḥ susamāhitaḥ
tam atītya mahābāhurdevāraṇyam apaśyata
pūjayāmāsur āyāntaṃ devāraṇyamaharṣayaḥ
sa vanāni nadīḥ śailāngiriprasravaṇāni ca
atītya ca tathā pārthaḥ subhadrāsārathistadā
kauravaṃ viṣayaṃ prāpya viśaṅkaḥ samapadyata
sodaryāṇāṃ mahābāhuḥ siṃhāśayam ivāśayam
dūrād upavanopetāṃ dāśārhapratimāṃ purīm
krośamātre purasyāsīdgoṣṭhaḥ pārthasya śobhanaḥ
tatrābhīyātsa bībhatsurniviṣṭo yadukanyayā
tataḥ subhadrāṃ satkṛtya pārtho vacanam abravīt
gopālikānāṃ veṣeṇa gaccha tvaṃ vṛjinaṃ puram
kāmavyāhāriṇī kṛṣṇā rocatāṃ te vaco mama
dṛṣṭvā tu paruṣaṃ brūyātsaha tatra mayā gatām
anyaveṣeṇa tu gatāṃ dṛṣṭvā sā tvāṃ priyaṃ vadet
yattu sā prathamaṃ brūyānna tasyāsti nivartanam
tasmānmānaṃ ca darpaṃ ca vyapanīya svayaṃ vraja
tasya tadvacanaṃ śrutvā subhadrā pratyabhāṣata
evam etatkariṣyāmi yathā tvaṃ pārtha bhāṣase
subhadrāyā vacaḥ śrutvā suprītaḥ pākaśāsaniḥ
gopālānsa samānīya tvarito vākyam abravīt
taruṇyaḥ santi yāvantyastāḥ sarvā vrajayoṣitaḥ
āgacchantu gamiṣyantyā bhadrayā saha saṃgatāḥ
indraprasthaṃ puravaraṃ kṛṣṇāṃ draṣṭuṃ yaśasvinīm
etacchrutvā tu gopālair ānītā vrajayoṣitaḥ
tatastābhiḥ parivṛtāṃ vrajastrībhir aninditām
nivṛttaścārjunastatra vivāhaṃ kṛtavāṃstataḥ
- 13
उषित्वा तत्र कौन्तेयः संवत्सरपराः क्षपाः
विहृत्य च यथाकामं पूजितो वृष्णिनन्दनैः
पुष्करेषु ततः शिष्टं कालं वर्तितवान्प्रभुः
पूर्णे तु द्वादशे वर्षे खाण्डवप्रस्थम् आविशत्
uṣitvā tatra kaunteyaḥ saṃvatsaraparāḥ kṣapāḥ
vihṛtya ca yathākāmaṃ pūjito vṛṣṇinandanaiḥ
puṣkareṣu tataḥ śiṣṭaṃ kālaṃ vartitavānprabhuḥ
pūrṇe tu dvādaśe varṣe khāṇḍavaprastham āviśat
- 14
अभिगम्य स राजानं विनयेन समाहितः
अभ्यर्च्य ब्राह्मणान्पार्थो द्रौपदीम् अभिजग्मिवान्
abhigamya sa rājānaṃ vinayena samāhitaḥ
abhyarcya brāhmaṇānpārtho draupadīm abhijagmivān
- 15
तं द्रौपदी प्रत्युवाच प्रणयात्कुरुनन्दनम्
तत्रैव गच्छ कौन्तेय यत्र सा सात्वतात्मजा
सुबद्धस्यापि भारस्य पूर्वबन्धः श्लथायते
taṃ draupadī pratyuvāca praṇayātkurunandanam
tatraiva gaccha kaunteya yatra sā sātvatātmajā
subaddhasyāpi bhārasya pūrvabandhaḥ ślathāyate
- 16
तथा बहुविधं कृष्णां विलपन्तीं धनंजयः
सान्त्वयामास भूयश्च क्षमयामास चासकृत्
tathā bahuvidhaṃ kṛṣṇāṃ vilapantīṃ dhanaṃjayaḥ
sāntvayāmāsa bhūyaśca kṣamayāmāsa cāsakṛt
- 17
सुभद्रां त्वरमाणश्च रक्तकौशेयवाससम्
पार्थः प्रस्थापयामास कृत्वा गोपालिकावपुः
subhadrāṃ tvaramāṇaśca raktakauśeyavāsasam
pārthaḥ prasthāpayāmāsa kṛtvā gopālikāvapuḥ
- 18
साधिकं तेन रूपेण शोभमाना यशस्विनी
गोपालिकामध्यगता प्रययौ व्रजिनं पुरम्
ततः पुरवरश्रेष्ठम् इन्द्रप्रस्थं यशस्विनी
त्वरिता खाण्डवप्रस्थम् आससाद विवेश च
भवनं श्रेष्ठम् आसाद्य वीरपत्नी वराङ्गना
ववन्दे पृथुताम्राक्षी पृथां भद्रा यशस्विनी
तां कुन्ती चारुसर्वाङ्गीम् उपाजिघ्रत मूर्धनि
प्रीत्या परमया युक्ता आशीर्भिर्युञ्जतातुलाम्
sādhikaṃ tena rūpeṇa śobhamānā yaśasvinī
gopālikāmadhyagatā prayayau vrajinaṃ puram
tataḥ puravaraśreṣṭham indraprasthaṃ yaśasvinī
tvaritā khāṇḍavaprastham āsasāda viveśa ca
bhavanaṃ śreṣṭham āsādya vīrapatnī varāṅganā
vavande pṛthutāmrākṣī pṛthāṃ bhadrā yaśasvinī
tāṃ kuntī cārusarvāṅgīm upājighrata mūrdhani
prītyā paramayā yuktā āśīrbhiryuñjatātulām
- 19
ततो ऽभिगम्य त्वरिता पूर्णेन्दुसदृशानना
ववन्दे द्रौपदीं भद्रा प्रेष्याहम् इति चाब्रवीत्
tato 'bhigamya tvaritā pūrṇendusadṛśānanā
vavande draupadīṃ bhadrā preṣyāham iti cābravīt
- 20
प्रत्युत्थाय च तां कृष्णा स्वसारं माधवस्य ताम्
सस्वजे चावदत्प्रीता निःसपत्नो ऽस्तु ते पतिः
वीरसूर्भव भद्रे त्वं भव भर्तृप्रिया तथा
ओजसा निभृता बह्वीर् उवाच परमाशिषः
तथैव मुदिता भद्रा ताम् उवाचैवम् अस्त्विति
ततः सुभद्रां वार्ष्णेयीं परिष्वज्य शुभाननाम्
अङ्के निवेश्य मुदिता वासुदेवं प्रशस्य तु
ततः किलकिलाशब्दः क्षणेन समपद्यत
हर्षाद् आनर्तयोधानाम् आसाद्य वृजिनं पुरम्
देवपुत्रप्रकाशास्ते जाम्बूनदमयध्वजाः
पृष्ठतो ऽनुययुः पार्थं पुरुहूतम् इवामराः
गोभिर् उष्ट्रैः सदश्वैश्च युक्तानि बहुला जनाः
ददृशुर्यानमुख्यानि दाशार्हपुरवासिनाम्
ततः पुरवरे यूनां प्रहर्षः समजायत
प्रभासाद् आगतं पार्थं दृष्ट्वा स्वम् इव बान्धवम्
सो ऽभियाय पुरश्रेष्ठं दाशार्हगणसंवृतः
पौरैः पुरवरैः प्रीत्या परया चाभिनन्दितः
प्राप्य चान्तःपुरद्वारम् अवरुह्य धनंजयः
ववन्दे धौम्यम् आसाद्य मातरं च धनंजयः
स्पृष्ट्वा च चरणौ राज्ञो भीमस्य च धनंजयः
यमाभ्यां वन्दितो हृष्टः सस्वजे ऽभिननन्द च
ब्राह्मणप्रमुखान्सर्वान्भ्रातृभिः सह संगतः
यथार्हं मानयामास पौरजानपदान् अपि
तत्रस्थान्यनुयात्राणि प्रदाय गुरवे वधूम्
पूजयांचक्रुर् आसाद्य कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम्
पुरस्ताद् एव तेषां तु स महात्मा महायशाः
पूजनार्हो ऽभवद्राजा यथैव गदपूर्वजः
पाण्डवेन यथार्हं ते पूजार्हेण सुपूजिताः
न्यविशन्ताभ्यनुज्ञाता राज्ञा तुष्टा यशस्विना
ताम् अदीनाम् अदीनार्हां सुभद्रां प्रीतिवर्धिनीम्
साक्षाच्छ्रियम् अमन्यन्त पार्थाः कृष्णसहोदराम्
गुरूणां श्वशुराणां च देवराणां तथैव च
सुभद्रा स्वेन वृत्तेन बभूव परमप्रिया
pratyutthāya ca tāṃ kṛṣṇā svasāraṃ mādhavasya tām
sasvaje cāvadatprītā niḥsapatno 'stu te patiḥ
vīrasūrbhava bhadre tvaṃ bhava bhartṛpriyā tathā
ojasā nibhṛtā bahvīr uvāca paramāśiṣaḥ
tathaiva muditā bhadrā tām uvācaivam astviti
tataḥ subhadrāṃ vārṣṇeyīṃ pariṣvajya śubhānanām
aṅke niveśya muditā vāsudevaṃ praśasya tu
tataḥ kilakilāśabdaḥ kṣaṇena samapadyata
harṣād ānartayodhānām āsādya vṛjinaṃ puram
devaputraprakāśāste jāmbūnadamayadhvajāḥ
pṛṣṭhato 'nuyayuḥ pārthaṃ puruhūtam ivāmarāḥ
gobhir uṣṭraiḥ sadaśvaiśca yuktāni bahulā janāḥ
dadṛśuryānamukhyāni dāśārhapuravāsinām
tataḥ puravare yūnāṃ praharṣaḥ samajāyata
prabhāsād āgataṃ pārthaṃ dṛṣṭvā svam iva bāndhavam
so 'bhiyāya puraśreṣṭhaṃ dāśārhagaṇasaṃvṛtaḥ
pauraiḥ puravaraiḥ prītyā parayā cābhinanditaḥ
prāpya cāntaḥpuradvāram avaruhya dhanaṃjayaḥ
vavande dhaumyam āsādya mātaraṃ ca dhanaṃjayaḥ
spṛṣṭvā ca caraṇau rājño bhīmasya ca dhanaṃjayaḥ
yamābhyāṃ vandito hṛṣṭaḥ sasvaje 'bhinananda ca
brāhmaṇapramukhānsarvānbhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥ
yathārhaṃ mānayāmāsa paurajānapadān api
tatrasthānyanuyātrāṇi pradāya gurave vadhūm
pūjayāṃcakrur āsādya kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram
purastād eva teṣāṃ tu sa mahātmā mahāyaśāḥ
pūjanārho 'bhavadrājā yathaiva gadapūrvajaḥ
pāṇḍavena yathārhaṃ te pūjārheṇa supūjitāḥ
nyaviśantābhyanujñātā rājñā tuṣṭā yaśasvinā
tām adīnām adīnārhāṃ subhadrāṃ prītivardhinīm
sākṣācchriyam amanyanta pārthāḥ kṛṣṇasahodarām
gurūṇāṃ śvaśurāṇāṃ ca devarāṇāṃ tathaiva ca
subhadrā svena vṛttena babhūva paramapriyā
- 21
ततस्ते हृष्टमनसः पाण्डवेया महारथाः
कुन्ती च परमप्रीता बभूव जनमेजय
युधिष्ठिरमुखाः प्रीता बभूवुर्जनमेजय
कुन्ती च परमप्रीता कृष्णा च सततं तथा
वैशंपायनः
अथ शुश्राव निर्वृत्ते वृष्णीनां परमोत्सवे
अर्जुनेन हृतां भद्रां शङ्खचक्रगदाधरः
पुरस्ताद् एव पौराणां संशयः समजायत
जानता वासुदेवेन वासितो भरतर्षभः
लोकस्य विदितं ह्यद्य पूर्वं विपृथुना यथा
सान्त्वयित्वाभ्यनुज्ञातो भद्रया सह संगतः
दित्सता सोदरां तस्मै पतत्रिवरकेतुना
अर्हते पुरुषेन्द्राय पार्थायायतलोचनाम्
सत्कृत्य पाण्डवश्रेष्ठं प्रेषयामास चार्जुनम्
भद्रया सह बीभत्सुः प्रापितो व्रजिणः पुरम्
tataste hṛṣṭamanasaḥ pāṇḍaveyā mahārathāḥ
kuntī ca paramaprītā babhūva janamejaya
yudhiṣṭhiramukhāḥ prītā babhūvurjanamejaya
kuntī ca paramaprītā kṛṣṇā ca satataṃ tathā
vaiśaṃpāyanaḥ
atha śuśrāva nirvṛtte vṛṣṇīnāṃ paramotsave
arjunena hṛtāṃ bhadrāṃ śaṅkhacakragadādharaḥ
purastād eva paurāṇāṃ saṃśayaḥ samajāyata
jānatā vāsudevena vāsito bharatarṣabhaḥ
lokasya viditaṃ hyadya pūrvaṃ vipṛthunā yathā
sāntvayitvābhyanujñāto bhadrayā saha saṃgataḥ
ditsatā sodarāṃ tasmai patatrivaraketunā
arhate puruṣendrāya pārthāyāyatalocanām
satkṛtya pāṇḍavaśreṣṭhaṃ preṣayāmāsa cārjunam
bhadrayā saha bībhatsuḥ prāpito vrajiṇaḥ puram
- 22
श्रुत्वा तु पुण्डरीकाक्षः सम्प्राप्तं स्वपुरोत्तमम्
अर्जुनं पाण्डवश्रेष्ठम् इन्द्रप्रस्थगतं तदा
यियासुः खाण्डवप्रस्थम् आमन्त्रयत केशवः
पूर्वं सत्कृत्य राजानम् आहुकं मधुसूदनः
राजा विपृथुर् अक्रूरः संकर्षणविडूरथौ
पित्रा च पुरुषेन्द्रेण पुरस्ताद् अभिमानितः
संप्रीतः प्रीयमाणेन वृष्णिराज्ञा जनार्दनः
अभिमन्त्र्याभ्यनुज्ञातो योजयामास वाहिनीम्
ततस्तु यानान्यासाद्य दाशार्हपुरवासिनाम्
सिंहनादः प्रहृष्टानां क्षणेन समपद्यत
योजयन्तः सदश्वांश्च यानयुग्यं रथांस्तथा
गजांश्च परमप्रीताः समपद्यन्त वृष्णयः
śrutvā tu puṇḍarīkākṣaḥ samprāptaṃ svapurottamam
arjunaṃ pāṇḍavaśreṣṭham indraprasthagataṃ tadā
yiyāsuḥ khāṇḍavaprastham āmantrayata keśavaḥ
pūrvaṃ satkṛtya rājānam āhukaṃ madhusūdanaḥ
rājā vipṛthur akrūraḥ saṃkarṣaṇaviḍūrathau
pitrā ca puruṣendreṇa purastād abhimānitaḥ
saṃprītaḥ prīyamāṇena vṛṣṇirājñā janārdanaḥ
abhimantryābhyanujñāto yojayāmāsa vāhinīm
tatastu yānānyāsādya dāśārhapuravāsinām
siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ kṣaṇena samapadyata
yojayantaḥ sadaśvāṃśca yānayugyaṃ rathāṃstathā
gajāṃśca paramaprītāḥ samapadyanta vṛṣṇayaḥ
- 23
आजगाम विशुद्धात्मा सह रामेण केशवः
वृष्ण्यन्धकमहामात्रैः सह वीरैर्महारथैः
ājagāma viśuddhātmā saha rāmeṇa keśavaḥ
vṛṣṇyandhakamahāmātraiḥ saha vīrairmahārathaiḥ
- 24
भ्रातृभिश्च कुमारैश्च योधैश्च शतशो वृतः
सैन्येन महता शौरिर् अभिगुप्तः परंतपः
bhrātṛbhiśca kumāraiśca yodhaiśca śataśo vṛtaḥ
sainyena mahatā śaurir abhiguptaḥ paraṃtapaḥ
- 25
तत्र दानपतिर्धीमान् आजगाम महायशाः
अक्रूरो वृष्णिवीराणां सेनापतिर् अरिंदमः
tatra dānapatirdhīmān ājagāma mahāyaśāḥ
akrūro vṛṣṇivīrāṇāṃ senāpatir ariṃdamaḥ
- 26
अनाधृष्टिर्महातेजा उद्धवश्च महायशाः
साक्षाद्बृहस्पतेः शिष्यो महाबुद्धिर्महायशाः
anādhṛṣṭirmahātejā uddhavaśca mahāyaśāḥ
sākṣādbṛhaspateḥ śiṣyo mahābuddhirmahāyaśāḥ
- 27
सत्यकः सात्यकिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः
प्रद्युम्नश्चैव साम्बश्च निशठः शङ्कुर् एव च
satyakaḥ sātyakiścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
pradyumnaścaiva sāmbaśca niśaṭhaḥ śaṅkur eva ca
- 28
चारुदेष्णश्च विक्रान्तो झिल्ली विपृथुर् एव च
सारणश्च महाबाहुर्गदश्च विदुषां वरः
cārudeṣṇaśca vikrānto jhillī vipṛthur eva ca
sāraṇaśca mahābāhurgadaśca viduṣāṃ varaḥ
- 29
एते चान्ये च बहवो वृष्णिभोजान्धकास्तथा
आजग्मुः खाण्डवप्रस्थम् आदाय हरणं बहु
अन्वाहारं समादाय पृथग्वृष्णिपुरोगमाः
प्रययुः सिंहनादेन सुभद्राम् अवलोककाः
ते त्व् अदीर्घेण कालेन कृष्णेन सह यादवाः
पुरम् आसाद्य पार्थानां परां प्रीतिम् अवाप्नुवन्
ete cānye ca bahavo vṛṣṇibhojāndhakāstathā
ājagmuḥ khāṇḍavaprastham ādāya haraṇaṃ bahu
anvāhāraṃ samādāya pṛthagvṛṣṇipurogamāḥ
prayayuḥ siṃhanādena subhadrām avalokakāḥ
te tv adīrgheṇa kālena kṛṣṇena saha yādavāḥ
puram āsādya pārthānāṃ parāṃ prītim avāpnuvan
- 30
ततो युधिष्ठिरो राजा श्रुत्वा माधवम् आगतम्
प्रतिग्रहार्थं कृष्णस्य यमौ प्रास्थापयत्तदा
tato yudhiṣṭhiro rājā śrutvā mādhavam āgatam
pratigrahārthaṃ kṛṣṇasya yamau prāsthāpayattadā

